امر «سنتی» همان اندازه متأخر است که «مدرن»

Shargh - - انديشه -

بــا ظهور اقتصــاد جهانی مــدرن در اروپای ســده شانزدهم، جهان شاهد توسعه و برتری تجارت در بازار بود. بعدها این نظام تاریخی ســرمایهداری نامیده شد و از آن پس ســرمایهداری و اقتصاد جهانی به دو روی یک ســکه بدل شــدند. خصیصه بارز و اساسی اقتصاد جهانــی ســرمایهدارانه، تولید برای فــروش در بازاری اســت که هدف نهایی آن بیشینهســازی ســود است. اقتصاددانان کلاســیک بر آن بودند تا نشان دهند تولید برای بازار برخاســته از وضع طبیعی انسان است و تنها راه موجود. بعدها اقتصاددان دیگری همچون ایمانوئل والرشتاین مدعی شــدند که چنین نیست. والرشتاین در کتاب «نظام جهانی مدرن» استدلال کرد که چنین شیوه تولیدی تنها یکی از چندین شیوه تولید ممکن است. او سالهاست که در پی شناخت نظام جوامع مدرن است که زاییده ظهور و رشــد روند هژمونی اروپا بود. در این زمینه او به ســه حوزه یا قلمرو مطالعاتی و پژوهشــی اساســی توجه داشته است: نخست، رونــد تاریخی توســعه نظام جهانی مدرن، دوم، بحران نظام سرمایهداری جهانــی در دوران معاصر و ســوم، ســاختار اجتماعی دانش و معرفت. کتــاب حاضــر کــه در ســال 1974 منتشــر شــد بخش اول پروژه نظری والرشــتاین را پوشش میدهد، با این زیرعنوان: «کشــاورزی سرمایهدارانه و خاستگاههای اقتصاد جهانی اروپا در سده شــانزدهم». کتاب مشخصاً درباره ســده شــانزدهم اســت و در زمان انتشــارش به موضوع کمابیش ناشناختهای میپرداخت: یک اقتصاد جهانی کــه عمداً با یــک خط پیوند نوشــته میشــد. والرشــتاین مدعی است مناســبات طبقاتی در آن دوره - نظام سرفداری و بردهداری- نقشی بنیادین در شکلگیری نظام جهانی مدرن داشتهاند.

کتاب پرحجم است و پانوشتهای مستقل بسیاری دارد. تــا جایی کــه بعد از انتشــار منتقــدی با لحنی نهچندان دوســتانه، گله کرده بود که پانوشتها از سر و روی صفحهها بالا میرونــد. ولی بعد از چاپ کتاب واکنشها والرشتاین را شگفتزده کرد. نقدهای بسیاری در نیویورکتایمز، ســاندیبوک ریویو و برخی نشــریات مهم آمریکایی نوشــته شــد. از یکســو، ستایشهای شگفتآوری نســبت به کتاب ابراز میشــد، و از سوی دیگر در معرض نکوهشهای شــدیدی بود. دو دسته نقد که از اردوگاههای مختلفی مطرح میشــدند. یک سال بعد انجمن جامعهشناسی آمریکا کتاب را بهترین اثر پژوهشــی انتخاب کرد. کتاب بهسرعت به زبانهای بسیاری ترجمه شد و فروش بسیار خوبی داشت. اکنون ترجمه فارســی آن نیز در دســترس اســت و خواننده فارســیزبان میتواند بعد از دههها کتابی را به دست بگیرد که از فیلترهای نظری مهمی عبور کرده است.

توضیح والرشــتاین در مقدمه بهترین معرفی برای خطومشی کتاب اســت: «در آن زمان میاندیشیدم که مباحثهام در درجه اول با جامعهشناســان وبری است - نــه خود ماکس وبر، بلکه با اســتفادهای که در دوره پــس از 1945 از مقولات او در جامعهشناســی ایالات متحده )و تا حدی، جامعهشناسی جهان( میشد. کتاب وبر درباره اخلاق پروتســتان، بهطرزی بســیار گسترده، اینگونه تفسیر میشد که منظور آن این است که وجود گونههای معینی از ارزشها شرط لازم آن چیزی است کــه در دوره پس از 1945، اغلب مدرنگری یا توســعه اقتصادی نامیده میشــد. رویه پژوهشی معمول در آن زمان، بررسی کشور به کشور بود. در پی آن، نوعی نظم سلســلهمراتبی گاهنگاشــتی از سیر پیشــرفت پدید آمد. کدام کشــور در رده نخســت قرار دارد؟ کشور بعدی کدام اســت؟ پس از آن کدام کشــور است؟ و پرســش منطقی بعدی این بود که یک کشــور اکنون باید چه کند تــا به رده بالاتر برود؟ ... من در طلب بهچالشکشیدن این روایت از چندین جهت برخاســتم. نخست از همه، بر آن پای میفشــردم که ایــن فرایند را نمیتوان کشوربهکشــور بررسی کرد، بلکــه آن را تنها میتــوان در مقوله بزرگتری بررســی کــرد که یک نظام جهانــی )واژه جهانــی هممعنــا با جهانگیــر نیســت( مینامیدمش - یک نظام جهانــی، آنچنان که برودل تعبیر میکــرد. دوم اینکه، حکم کــردم که ارزشهای مورد بحث به دنبــال دگرگونیهای اقتصادیای که در حال وقوع هستند میآیند، نهآنکه پیش از آنها باشند. حکم کردم که تنهــا با قراردادن دولتهای مختلف در رابطهشان با یکدیگر اســت که میتوانیم بفهمیم چرا برخی کشــورها از نظــر کارایی تولید و انباشــت ثروت پیشتاز هستند. و سوم اینکه، هم ستیزه اصلی وبریهای پــس از 1945، هم ســتیزه مدرن در برابر ســنتی را رد میکردم. درعوض، با این اســتدلال دســتخوش تحول اعضای بهاصطلاح مکتب وابســتگی همچون ســمیر امین و آندره گوندر فرانک وجه اشــتراک داشتم که امر «ســنتی» همان اندازه متأخر اســت که «مدرن»، و این دو بــا همدیگر پدید آمدهاند، بهگونــهای که میتوانیم، به تعبیر مشــهور فرانک، از «توســعه توسعهنیافتگی» سخن برانیم».

نظام جهانی مدرن ایمانوئل والرشتاین ترجمه: سناءالدین سراجیجهرمی انتشارات پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات قیمت: 45000 تومان

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.