بندبازی اردوغان بر بحران عربستان قطر

Shargh - - جهان -

اردشــير زارعيقنواتي:

از پیش کاما مشــخص بود که سفر دوروزه «رجب طیب اردوغــان» رئیسجمهوری ترکیه به منطقه عربــی خلیجفارس، به بهانه میانجیگری در بحران روابط قطر به رهبری عربســتان، هیچ حاصلی برای حل و فصل مناقشه ندارد. در اولین مرحله از این سفر دوروزه اردوغان در ۲۳ جولای با ورود به فرودگاه جده در عربســتان، اســتقبال سرد رهبران ریاض تــا حدود زیادی گویای این واقعیت بود که ســعودیها میانجیگری او را جدی نگرفتهاند. اســتقبال ســرد از اردوغان، که خود را حداقل یکی از دو رهبر جهان اســام میپندارد، از ســوی شاهزاده «خالد الفیصل» مشاور پادشــاه و امیر منطقه مکــه در اصل نقطه پایانی بر موفقیــت این دیدار از طرف سعودیها تلقی میشد. درحالیکه در شرایط گرمی روابط یا حداقل معمول ایــن دیدارها، انتظار میرفت «ملک ســلمان» پادشــاه یا حداقل شــاهزاده «محمد بنسلمان» ولیعهد این کشور به استقبال اردوغان بروند. هرچند که اردوغان در همان روز توانســت با پادشــاه و ولیعهد عربســتان ماقات و مذاکره کند اما رقابت و تنشهای بین دو کشــور این دیدارها را به سطح یک ماقات تشریفاتی تنزل داده بود. یکی از شروط ۱۳گانه اول محور به رهبری عربستان برای تنبیه قطر، اصرار بر برچیدن پایگاه نظامی_آموزشی ترکیه در این کشور بود که نشان میداد در ریاض به نزدیکی دوحه و آنکارا، با سوءظن نگریسته میشود. از طرف دیگر اردوغان نیز از همان ابتدای بحران روابط قطر و ریاض با صراحت جانبداری خود را از دوحه نشــان داده بود و حتی با افزایش نیروهای نظامی خود در پایگاه نظامی ترکیه در قطر، موجب خشــم رهبران سعودی شــده بود. هرچند از محتوای مذاکرات اردوغان با رهبران عربســتان هیچ گزارش و اطاعات مستندی به بیرون درز نکرده اما همین سکوتی که در دیدار بعدی اردوغان با امیر کویت، شیخ «صباح احمد الصباح» بهعنوان میانجی عربی بین قطر و عربســتان نیز ادامه یافت، نشان میدهد مذاکرات او برای میانجیگری شکست خورده است.

اســتقبال بسیار گرم شیخ «تمیم بنحمد آلثانی» و دیگر رهبران قطر از اردوغان در مرحله پایانی این ســفر به خوبی نشــان داد هماکنون ترکیه و اردوغان در کجای این بحران ایســتادهاند. در قطر از رئیسجمهوری ترکیه در حد یک رهبر بزرگ منطقه و جهانی استقبال شد و شیوه برگزاری مراسم اســتقبال نیز طوری برنامهریزی شده بود که برجستگی او را نسبت به دیگر رهبران منطقه بهخوبی نشان دهد. حتی اگر فقط به نحوه استقبال از رجب طیب اردوغان در کشــورهای عربستان، کویت و قطر نیز بهخوبی نگاه شود، دقیقا همان تصویر بدون شرحی تداعی میشود که نیاز چندانی به رئوس و نتایج مذاکرات پشت درهای بسته نخواهد داشت.

شاید بسیاری از تحلیلگران و سیاستمداران این سؤال را از خود بپرسند رهبر ترکیه که بهخوبی به شــرایط موجود و نتایج احتمالی این سفر دوروزه واقف بود، به چه دلیل در بحرانی که حتی نزدیکترین متحدان عربســتان نیز موفق به حل آن نشدهاند، برای خود این مأموریت میانجیگرایانه را قائل شــد؟ پاسخ بسیار ساده اســت و آن اینکه اصولا اردوغان برای میانجیگری به منطقه ســفر نکرده بود بلکه این ســفر در چارچوب نشــاندادن نقش ترکیــه و اراده برای حمایت از قطر برنامهریزی شــده بــود. از آنجا که قبل از ســفر رئیسجمهوری ترکیه به منطقه، وزرای خارجه آمریکا، فرانســه و نماینده ویژه وزیر خارجــه بریتانیا برای میانجیگری و یافتن امکان مصالحه به کشــورهای عربی خلیج فارس ســفر کرده بودند و همه تاشهای آنان بینتیجه مانده بــود و مهمتر از آن اظهارات ایــن میانجیگران بینالمللی دال بر مواضع معقول و منطقی رهبران دوحه برای حل و فصل اختافات فیمابین، به نظر میرسد اردوغان که از عدم حمایت فعال غرب از مواضع عربستان متقاعد شده بود، فرصت را برای اعمال فشار بر رقبای عرب منطقه و گســترش مناسبات با متحد قطری خود مناسب دیده است. از طرف دیگر، از سالها قبل و بهخصوص بعد از تحولات موسوم به «بهار عربی» در سال ۲۰۱۱ میادی، یک همپیمانی و انطباق منافع راهبردی بین ترکیه و قطر کلید خورده و روی آن ســرمایهگذاری شــده که هر دو طرف هماکنون به دلایل متفاوتی زیر فشــار دیپلماتیک منطقه و جهانی قرار دارند و به شدت تاش میکنند آن همپیمانی را حفظ کنند. سیاســت مرکانتلیســتی اردوغان در عرصه منطقه و تشدید اختافات با محور به رهبری عربستان، نوعی از جنگ سرد را در طیف کشورهای سنیمذهب خاورمیانه موجب شده است که یک سر آن در آنکارا و سر دیگر آن در ریاض است. به همین دلیل سفر اردوغان به ریاض از همان ابتدا با هدف میانجیگری انجام نشد و حتی کاهش تنش و صلح بین برادران مســلمان عرب میتوانست به شدت منافع ترکیه را به خطر بیندازد. اردوغان که بعد از عقبنشــینی ائتاف به رهبری عربستان از شرایط ۱۳گانه و طرح شرایط تعدیلشده ششگانه بعدی برای حل و فصل بحران در مقابل قطر، به ضعف رقبای خود در ریاض بهخوبی آگاه شــده و همچنین شــاهد تحولات ســریع و تا حدودی نامأنوس در خاندان سلطنت سعودی است، از این فرصت برای اخال در برنامههای ریاض و کسب منافع بزرگ از ثروت و منابع انرژی قطر استفاده خواهد کرد.

درحالیکــه ایران به دلیل حساســیتهای منطقــهاي و جهانی امکان حمایت آشــکار از قطر و استفاده اساســی از این فرصت را ندارد، راه برای ترکیه کاما باز شــده اســت. بنابراین ســفر دوروزه اردوغان بــه منطقه را بههیچوجــه نمیتوان یک تاش میانجیگرانه به حســاب آورد و به عکس محتوای این ســفر، اعمال فشــار بر ائتاف به رهبری عربستان در شرایطی که بزرگتریــن متحد آن «دونالــد ترامپ» هماکنون در آمریکا بهواســطه پرونده دخالت روســیه در انتخابات این کشور زیر فشــار قرار دارد و وزارت امور خارجه نیز در بحران قطر سیاســت متفاوتــی را با رئیسجمهوری در پیش گرفته است، معنا میدهد. از طرف دیگر کیک قطر برای گاززدن ترکیه کاما مهیا است که جدا از منافع مالی میتواند در جهت اهداف ژئوپلیتیک اردوغان در شورای همکاری خلیجفارس شکاف و گسستها را به نفع خود عمیقتر کند. در چنین چارچوبی به همان میزان که دیدارهای میانجیگرایانه آمریکا و اروپا در بحران روابط ریاض و دوحه را میتوان شکســتخورده به حســاب آورد اما بدون تردید اردوغان موفق میشــود ماهی خود را از این دریای متاطم به خوبی صید کند. واگذاری اختیارات حکمرانی عربســتان به شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد این کشور در روز ۲4 جولای به بهانه رفتن به مرخصی ملک ســلمان به مراکش نیز به دلیل عدم تجربه ولیعهد جوان ســعودی و احتمال بروز شکاف و اختاف در این خاندان، میتواند به نقشــههای رئیسجمهوری ترکیه کمک کند. به نظر میرسد که اردوغان با پیروی از میراث سیاسی امپراتوری عثمانی سعی در مهار قدرتگیری خاندان ســعودی در تحولات منطقه دارد و امروز به دلیل شکاف بین ریاض و قطر بهترین فرصت برای پیادهسازی این سناریو و استفاده از سکوی دوحه برای پرش آنکارا جهت تثبیت هژمونی خود در منطقه است.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.