فصل بعدی تاریخ خاورمیانه

Shargh - - جهان - یوشکا فیشر وزیر خارجه سابق آلمان

با آزادسازی موصل در شمال عراق، داعش بهزودی به تاریخ خواهد پیوســت. بااینحال، شکســت داعش و افــول خافت خودخوانده عراق و شــام یا حتی پایان تراژدی جنگ داخلی در ســوریه، صلح را به خاورمیانه بازنمیگرداند؛ بلکه ایــن تحولات، صرفا فصل جدیدی را در تاریــخ آشــوبزده و خونبــار ایــن منطقه خواهد گشود؛ فصلی که از لحاظ خطرناکبودن، باجی به دیگر فصلهــای تاریخ این منطقه بعد از ســقوط امپراتوری عثمانی در پایان جنگ جهانی اول، نمیدهد.

تداوم این الگوی خشونتبار تقریبا قطعی است زیرا هنوز این منطقــه بهتنهایی توانایی حلوفصل منازعات خود را نداشته و در این شرایط، ایجاد چارچوب صلحی پایدار بعید به نظر میرسد. در عوض، خاورمیانه بهنظر همچنان در جایی میان قرون نوزدهم و بیســتم گرفتار شده است. البته قدرتهای غربی در این سیهروزیهای خاورمیانه بدون تقصیر نیستند. هرگونه اشاره به توافق ســایکس-پیکو کــه در آن بریتانیــای کبیر و فرانســه، قلمــروی امپراتوری عثمانی را تکهپــاره کردند، آنچنان خشــم دول عربــی را برمیانگیزد که انــگار این توافق همین دیروز منعقد شــده اســت. همچنین نباید نقش روســیه تزاری را در منطقه فراموش کرد. بعد از جنگ جهانی دوم، اتحاد جماهیر شوروی در مقام میراثخوار تزارهــا و در تقابل با رقیب دوران جنگ ســردش یعنی ایالات متحده، مداخات خود را در این منطقه آغاز کرد.

با وجود نفوذ گســترده روســیه، بریتانیا و فرانسه در دهههای گذشته، درحالحاضر ایالات متحده مهمترین ســهم را در آشوب کنونی منطقه دارد. در ابتدا مداخله آمریــکا در خاورمیانه بیش از هر چیز به نیاز این کشــور به نفت برمیگشــت. اما با شروع جنگ سرد، این منافع اقتصادی بهسرعت به منفعتی استراتژیک تغییر شکل داد یعنــی جلوگیــری از ظهور و شــکلگیری جریانی ضدغربی در نتیجه تشکیل دولتهای طرفدار شوروی. تــاش آمریکا برای حفظ نفوذ قاطع خود در منطقه، با همکاری امنیتی تنگاتنگ این کشور با اسرائیل و نهایتا دو مداخله نظامی بزرگ در دو جنگ خلیج )فارس( علیه صدامحسین تکمیل شد. مداخله آمریکا در افغانستان نیز پیامدهای مهیبی برای خاورمیانه به دنبال داشــت. هرچند شورشهای تحت حمایت ایالات متحده در دهه ۱۹۸۰ میادی تحت لوای جهاد علیه اســتعمار صورت میگرفت، ظهــور طالبان دو متحد نزدیک آمریکا یعنی پاکستان و عربستان را در ادامه به تهدیدهایی استراتژیک برای این کشور بدل کرد. این مسئله خود را در ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ آشکار کرد؛ وقتی که مشخص شد از ۱۹ تروریست القاعده، ۱5 نفرشان شهروندان سعودی بودهاند. عاوه بر این، این پاکســتان بود که طالبان را پدید آورد و مأمنی امن در اختیار القاعده گذاشت تا نقشههای خود را علیه ایالات متحده و غرب پیش ببرد.

موفقیت در جنــگ اول خلیج )فارس( که در ژانویه ســال ۱۹۹۱ به وســیله جورج بوش پدر بــه راه افتاد، ۱۲ ســال بعد از ســوی جورج بوش پســر تا حد زیادی بــه فنا رفت؛ جنگــی که جورج بوش پســر آتش آن را شــعلهور کرد، فاجعهای را در منطقه رقم زد که هنوز نیز دامن کشــورهای منطقه را رهــا نمیکند. در جایی که بــوش پدر هدف محدود آزادســازی کویت را دنبال میکرد و به دنبــال تغییر رژیم در عراق نبود، پســرش اهداف جاهطلبانهتری داشــت. ایده او ســرنگونکردن صدامحسین و استقرار عراقی دموکراتیک بود که بتواند روندی از تغییرات گسترده و بنیادین را در کل خاورمیانه تسریع کرده و آن را به یک منطقه دموکراتیک و طرفدار غرب بــدل کنــد. در دولت بــوش جوان، ایدهآلیســم امپریالیستی بر رئالیسم سرســختانه تفوق یافت؛ امری که نتیجهاش ایجاد بیثباتی در کل خاورمیانه و متعاقبا گسترش نفوذ منطقهای ایران بود. بعد از افول داعش، فصل بعدی تاریخ خاورمیانه با مواجهه مســتقیم میان عربستان سعودی و ایران بر سر استیای منطقهای، رقم خواهــد خورد. تا به امروز، نزاع میان ایران و عربســتان به شــکلی پنهانی و نیابتــی دنبال میشــد؛ اما بهنظر دوران ایــن نزاع پنهان و نیابتی به ســرآمده اســت. دو قدرت جهانی تأثیرگذار در منطقــه نیز طرفهای خود را مشــخص کردهاند؛ ایالات متحده در طرف سعودی و روسیه در طرف ایرانی. در چنین شرایطی، «جنگ علیه تروریسم » بیشازپیش شکل نزاعی هژمونیک را به خود میگیرد. تاش برای منزویکردن قطر از سوی عربستان ســعودی و چهار متحد سنیاش را که بخشی از آن به خاطر روابط نزدیک این شیخنشین کوچک با ایران است، باید اولین فراز این نزاع دانست. از این گذشته، با توجه به تداوم جنگ در ســوریه و تضعیف عراق به واسطه نزاع قبیلهای، داعش و دیگر گروههای تروریســتی همچنان فعال خواهند ماند.

دیگــر عامل برهمزننــده ثبات در منطقــه، بازطرح «معضــل کُردی» اســت. کردهــا در مقــام مردمانی بیســرزمین، ثابت کردند کــه متحداني قابــل اعتماد در جنــگ با داعش هســتند و حــال میخواهند از این قــدرت نظامی و سیاســی خود برای حرکت به ســوی خودمختاری یا حتی تشــکیل یک کشــور مستقل بهره بگیرنــد. برای کشــورهایی که کردهــا را در خود جای دادهاند کــه در رأس آنها ترکیه قــرار دارد، این معضل کردی میتواند بهانهای برای جنگ باشد؛ زیرا خواست کردها برای تشــکیل کشوری مستقل، بر تمامیت ارضی نهتنها ترکیه، بلکه عراق، ســوریه و ایــران تأثیر خواهد گذاشت. با توجه به این معضات و مشکات حلنشده و تشدید نزاع هژمونیک میان ایران و عربستان سعودی، فصل بعدی تاریخ منطقه میتواند هر چیزی باشــد جز صلح. البته، ایالات متحده بدون تردید از فاجعه مداخله نظامــی در عراق، این درس را گرفته اســت که با وجود برخورداری از قدرت نظامی برتر نمیتواند از دل جنگی زمینــی و میدانی در خاورمیانه، پیروز بیرون بیاید. باراک اوباما، رئیسجمهوری پیشــین ایالات متحده، در تاش بود تا نیروهای آمریکایی را از منطقه بیرون بکشد؛ امری که تحقق آن به لحاظ نظامی و سیاســی کار دشــواری بود. بههمیندلیل بود که اوباما مخالف مداخله نظامی و حتی حمله هوایی در جنگ ســوریه بود؛ این مســئله خلأیی را در ســوریه ایجاد کرد که روسیه سریعا برای پر کردن آن، دســت به کار شد و البته مابقی ماجرا. دونالد ترامپ نیز مانند سلف خود، اوباما، در دوران رقابتهای انتخاباتــی وعده خروج نیروهای نظامــی آمریکا از این منطقه را میداد؛ اما از زمان پیروزی در انتخابات، خاف وعدههای پیشین خود، دستور حمله موشکی به سوریه را صادر کرد؛ تعهد بیشــتری به عربســتان ســعودی و متحدانــش داد و لحن تندتری در قبال ایران اتخاذ کرد. ترامــپ بدون شــک راه درازی در شــناخت خاورمیانه پیش رو دارد؛ منطقهای که بدون شک برای علمآموزی ترامپ صبر نخواهد کــرد. به همین خاطر، هیچ دلیلی برای خوشبینی وجود ندارد.

منبع : ‪project syndicate‬

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.