قبض و بسط سینما در گرو سیاست

Shargh - - هنر - مهرداد حجتی

تاریخ ســینما را چگونه مينویســند؟ آیا سینما نســبتي با سیاست دارد؟ آیا با تغییر رویکرد سیاسي، ســینما هم تغییر ميکند؟ پاســخ به این پرسشها فــارغ از ســمتگیري ایدئولوژیــك ميتوانــد براي ســینماپژوهان راهگشــا باشــد، هرچند که به نظر ميرســد در شرایط فعلي با صراحت این کار چندان امکانپذیــر نیســت، امــا در حد مقــدور ميتوان تا حدودي به پاســخ این پرســشها نزدیك شــد.باید به گذشــته بازگشت و نسبت ســینما با سیاست را تا وقوع انقلاب بررسي کرد. اتفاقا ورود سینما به ایران بهشــدت با سیاســت گره خورده اســت؛ از آنجا که شاه قاجار شــیفته دوربین فیلمبردارى شد و دستور خرید آن را صادر کرد. نخستین فیلمها هم قطعات کوتاه مســتندي از شــاه و اطرافیانش است که از آن زمان براي ما بــه یادگار باقي ماندهاند. علاقه شــاه قاجار، ایران را در زمره نخســتین کشورهایي قرار داد که توانســتهاند تکنولوژي سینما را وارد کنند؛ یکي از مظاهر مدرنیته که ميتوانست حامل تغییراتي براي کشــور عقبماندهاي چون کشــور ما باشد؛ چنانکه بعدها شد. سینما در بدو ورود به دلیل علاقه شاه، از مخالفت بخشهاي سنتي جامعه دور ماند و توانست پس از مرگ شاه همچنان به حیات خود ادامه دهد. تصاویر جادویي ســینما در آن روزگار هر بینندهاي را ســحر ميکرد. تلاش گروهي نخبه در آغاز، سینما را در مسیر توســعه قرار داد. تا اینکه بالاخره همزمان بــا آغاز تحولات، ســینما هم دچار تحول شــد. این تحولات، تحولات دهه 40 بهبعد است؛ دوران پهلوي دوم که قصد داشــت ایران را با فرماني چندمادهاي به دوران تــازهاي پرتاب کند؛ دوراني که در آن بتوان با کشورهاي پیشرفته صنعتي رقابت کرد! آن فرمان را «انقلاب سفید» نامیدند و به کتابهاي درسي وارد کردند. البته کشور در موقعیت تازهتري قرار گرفته و ثــروت حاصل از فروش نفت زندگــي مردم را تغییر داده بود. نشــانههاي تغییر در شکلوشمایل شهرها پدیدار شــد و ظاهر خیابانها را تغییر داد. تابلوهاي نئون در تمامي طول شب خیابانها را جلوه ميداد و رستورانها و مراکز تفریحي تا صبح بازميماندند. در این دوران سینما موقعیتش تثبیت ميشود، سالنها گسترش ميیابند و دفاتر فیلمسازي یكبهیك افتتاح ميشــوند. کمپانيهاي بزرگ پخــش فیلم ترجیح ميدهند به جاي بیروت، نمایندگيشــان را در تهران دایر کنند. بهیكباره تهران به قطب سینماي منطقه تبدیل ميشــود. فیلمهاي روز دنیــا از طریق تهران در کشــورهاي منطقه توزیع ميشــوند. ســینماي بومي هم متأثر از ســینماي روز جهان دستخوش تغییر ميشــود، اما فضاي یأسآلود سیاسي پس از کودتــاي 28 مرداد 32 اجازه نميدهد فیلمســازان روشنفکر به مضامین سیاســي نزدیك شوند. سینما در میانه کشــمکش میان حکومت و روشنفکران به دو پاره تقســیم ميشود؛ پارهاي که سر در گرو گیشه دارند و بياعتنا به سیاست، راه سوداگري را در پیش ميگیرند و پارهاي دیگر که با اعتنا به تاریخ و سیاست، راه روشنگري را در پیش ميگیرند. تقابل این دو پاره، تقابل میان «فیلمفارســي» با «موج نو» بود؛ تقابلي کــه تا بهمن 57 ادامه یافت و «فیلمفارســي» براي همیشــه از پرده ســینماها کنار رفت، اما سینما پس از 57 قرار بود دســتخوش تغییرات عمدهاي شود؛ تغییراتي متأثــر از فضاي انقــلاب. از ماهها پیش از پیروزي انقلاب، سینماگران تحولخواه، با ملحقشدن به صف انقلابیون عملا تغییرات را در سینما کلید زده بودند، اما سوداگران «فیلمفارسي»ساز ترجیح داده بودند تا روشنشدن تکلیف حکومت همچنان از راه گیشه به پرکردن جیبهاي خود ادامه دهند. بالاخره با رخداد بهمن 57 فیلمفارسي هم تکلیفش روشن شد. هرچند که فیلمسازان «موج نو» تا دو دهه بعد هم امکان ســاخت فیلمهاي مســتقل خود را پیدا نکردند، اما خواهناخواه با ورود کشــور به دوران تازه، سینما هم به دوران تازه وارد شده بود. تغییر سیاسي، تغییر ســینما را هم در پي داشــت، با این تفاوت که سیاست تازه، ایدئولوژي تازه را هم با خود به همراه آورده بود. سینما قرار بود تا نزدیك به دو دهه متأثر از مدیران ایدئولوژیك، مســیري ایدئولوژیك را طي کنــد، اما در نیمه دوم دهه 70 با تحولات سیاســي، بالاخره سینماگران مســتقل این فرصت را یافتند تا آثار مستقل خود را بســازند. دوم خرداد 76 در کنار همه تغییرات، این فرصــت را پدید آورد تا در همه عرصهها، از جمله سینما اســتقلال به هنرمندان و مؤلفان داده شود تا آنها با اتکا به دانش و هنر خود خلاقیت خود را بروز دهند؛ اتفاقي که البته موجب جهشي شگرف در همه زمینهها شد. سینما هرچند به بلوغ مطلوب خود نرسید، اما در مسیر بلوغ قرار گرفت؛ بلوغي که قرار بود تا دو دهه بعد با دریافت جوایز معتبر از جمله گلدنگلوب و اسکار به نتیجه برسد.بهیقین بلوغ ســینماي ما بيشباهت به بلوغ سیاســي ما نیســت؛ بلوغي برآمــده از جامعهاي رشــدیافته که همواره در پي تحولي تازه، توســعه سیاســي را طلب ميکند. مرور تاریخ معاصر به ما نشان ميدهد هرگاه سیاست گامي به جلو برداشته، فرهنــگ نیز با آن به پیش رفته اســت؛ فرهنگي که همه هنرها را در دامان خود دارد و سینما هم از آن مســتثنا نیست، هرچند که سینما همواره پیشروتر از دیگر هنرها بوده است.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.