حشدالشعبی؛ در برابر آیندهای مجهول

Shargh - - جهان -

محمدعلی عســگری: این روزها بحث بر ســر سرنوشــت نیروهای موسوم به حشدالشــعبی یا همان بســیج مردمی عراق در داخل و خارج از این کشور بر سر زبانهاست. درحالیکه گروهی با ادامه فعالیت شبهنظامیان حشدالشعبی مخالف هستند و میگویند این تشکیلات در پی فتوای مرجعیت مبنی بر جهاد کفایی تأســیس شــده و امروزه ضرورت چنین جهادی از میان رفته، مقامات ارشــد این تشکیلات در کنار مقامات رسمی دولت عراق بر بقا و تداوم فعالیت ایــن گروه تأکید میکنند. حیدر العبادی ، نخســتوزیر عراق، که خود یکی از مدافعان این تشــکیلات از ابتدا تا اینجا بــوده، در آخرین اظهارات خود گفت: حشدالشــعبی یک نهاد امنیتی اساسی و بیطرف بوده و باید باقی بماند . به گزارش ســومریهنیوز، او درادامه افزود: حشدالشعبی از ما و ما از او هستیم و دولت فرماندهی کل سیستم امنیتی کشــور را در جهت حفظ منافع و امنیت جامعه برعهده دارد . العبادی حتی یادآور شد که بودجه این تشکیلات نظامی را افزایش داده اما درعینحال تأکید کرد دولت سعی میکند مراقب باشد این اموال برای رزمندگان هزینه شود نه تبلیغات انتخاباتی گروههای مختلف. با این وصف، آیا پس از فروکشکردن جنگ با داعش در عراق، حشدالشعبی قادر خواهد بود به حیات خود ادامه دهد؟

نحوهتکوین

واژه «الحَشــد» به زبان عربی به معنای بسیج و واژه «الشَعبی» به معنای مردمی اســت. ترکیبِ این دو با هم میشــود حشدالشعبی یا همان نیروهای بســیج مردمی. تشکیلات حشدالشــعبی مرکب از 40 گروه ریز و درشت دیگر اســت که در 1۵ ژوئن 2014 میلادی فعالیت خود را شروع کرد. بعضی تعداد کل نیروهای این تشکیلات را 20 الی 30 هزار )بعضی آمارها 60 هزار( تخمین میزننــد بااینحال درباره توان نظامی این نیرو آمار دقیق و روشــنی –بهلحاظ نفر و تجهیزات– ارائه نشــده اســت. حشدالشــعبی به دنبال فتوای «آیتالله سیستانی» بود که تأسیس شــد. تاکنون بارها نهادهای جهانی مدافع حقوق بشر حشدالشــعبی را متهم کردهاند؛ اتهاماتی که بهشدت ازسوی رهبران این گروه رد میشود.

عمدتا ســاختار و بدنه نظامی حشدالشــعبی را شــیعیان عراق تشــکیل میدهند، اما بعدها برخی عشــایر ســنی عراق و نیز کردهای فیلی و بعضی مسیحیان و ایزدیهای عراق به آن ملحق شدند که درمجموع حضور آنها در این نیرو بسیار کمرنگ است. گفته میشود افراد وابسته به حشدالشعبی ماهانه ۷00 هزار دینــار عراقی )حدود دومیلیون و صد هزار تومان( حقوق میگیرند. آنها در عملیات مهم مقابله با گروههای تروریستی در استانهای بغداد، بابل، دیاله، صلاحالدین، انبار و همچنین شــهر کرمه در نزدیکی شهر فلوجه حضور داشتند. نیروهای بسیج مردمی عراق از سلاحهای ایرانی و سلاحهای موجود در عراق و همچنین از ســلاحهای آمریکایی اســتفاده میکنند. این نیروها در آزادســازی مناطقی مانند «جرف النصر»، «آمرلی»، «ضلوعیه»، «بلد»، استان «دیاله»، «الدور»، «علم»، «ناحیه بغدادی»، «تکریت» و بخشهایی از اســتان «الانبار» نقش فعالی داشتند. در جریان نبرد اخیر دولت عراق با تروریستهای داعشی در موصل نیز نیروهای حشدالشعبی با وجود مخالفتهایی که از سوی آمریکاییها شد، حضوری موثر بهویژه در محاصره این شهر داشتند و توانستند محورهای مواصلاتی موصل به رقه در ســوریه را مسدود کرده و اجازه ندهند داعشیها از عراق به سوریه بگریزند.

به لحاظ سلسلهمراتب اداری نخستوزیر عراق، فرمانده کل بسیج مردمی اســت. فرمانده میدانی این نیرو اما «ابومهدی المهندس» اســت؛ فردی که از ســوی آمریکا در فهرســت خطرناکترین تروریســتهای جهان قرار داشت. همچنین «فالح فیاض»، رئیس هیئت بســیج مردمی و «صادق ســعداوی»، رئیس ســتاد این نیرو به شــمار میرود. «کریم نوری»، عضو هیئت فرماندهی و «احمد الاســدی»، سخنگوی رسمی این تشکیلات، است. فرماندهی کل این نیرو برعهده «هادی العامری» فرمانده ســابق ســپاه بدر وابســته به مجلس اعلای عراق اســت. العامری ســالها بعد لبــاس نظامی را از تــن در آورد و بهعنوان نماینده مردم عراق به پارلمان راه یافت. بعدها با شــدتگرفتن جنگ با تروریستها، او دوباره لباس نظامی به تن کرد و در مقام فرماندهی نیروهای بســیج مردمی عراق به ایفای نقش پرداخت. از ســایر فرماندهان حاشیهای این گروه میتــوان از «قیس الخزعلی» (فرمانده عصائب اهل حق،) «مقتدی صدر» (فرمانده جیش المهدی،) «شــبل زیــدی» (فرمانده کتائب امام علی(، «جلالالدین الصغیر»، «ابوعزراییل» و... یاد کرد. ابوعزراییل یکی از چهرههای شــاخص و سرشــناس این گروه است که هیکلی درشــت، ریشی بلند و سری تراشــیده دارد. یک بار داعش ادعا کرد او را کشــته اما او با حضور در محافل عمومی این ادعا را باطل کرد.

آیتالله سیستانی در شرایط خاصی فتوای «جهاد کفایی» و گسیل جوانان داوطلــب به جبهههــای جنگ با داعــش را صادر کرد؛ در شــرایط نفسگیر بعد از تصرف موصل به دســت داعش و اعــلام خلافت خودخوانده «ابوبکر البغدادی» و دقیقا در شــرایطی که نیروهای ارتش عــراق در مقابل این گروه تروریســتی وحشــت کرده و موجی از هول و هراس بر عراق حاکم شده بود. آیتالله سیستانی از داوطلبان مردمی خواست به میدانهای جنگ بشتابند و از ناموس و جان و مال مردم حراست کنند. صدور این فتوا امید و انرژی فراوانی را به نیروهای عراقی و مردم این کشور تزریق کرد. بهسرعت از شهرهای مختلف داوطلبان )نزدیک به یک میلیون نفر( بســیج شدند و دولت حیدر العبادی نیز بهخوبی توانســت این نیروها را ثبتنام و ســازماندهی کرده و در اسرع وقت به آنهــا آموزشهای اولیه را بدهد. بدون تشــکیل این نیــرو قطعا نیروهای باقیمانده ارتش قادر به مقابله با تروریســتها نبودند و نیروهای خارجی نیز نمیخواســتند در میدان عمل و روی زمین خود را با تروریســتها درگیر کنند بنابراین داعش بهراحتی میتوانست به گفته خودشان بغداد «پایتخت خلافت بنیعبــاس را از دســت رافضیان کافر» نجات دهد. ازاینرو تشــکیل نیروهای حشدالشعبی اثری سرنوشتساز در حفظ بغداد، بقای دولت مرکزی و نبرد با تروریسم در عراق داشت.

وابستگی به ایران

بســیاری نیروهای حشدالشــعبی را وابســته به ایران میدانند؛ اما مقامات رهبریکننده این تشــکل و بهویژه مقامات سیاســی دولت حیــدر العبادی بر «مســتقلبودن» آن تأکید دارند. در این میان فرماندهان اصلی حشدالشــعبی مســئله «وابســتهبودن این نیرو به ایران» را یک نوع جنگ تبلیغاتی علیه این نیرو توصیف میکنند که قابل تأمل است. «نوری المالکی»، نخستوزیر سابق عراق، از همان ابتدا تأکید کرد: «ما در تشــکیل حشدالشعبی از بسیج ایران الگو گرفتیــم». ابومهدی المهندس، فرمانده میدانی این نیــرو که ارتباط نزدیکی با «قاسم سلیمانی»، فرمانده سپاه قدس، دارد و حتی او را «شهید زنده» مینامد، دراینباره صحبتهایی شــنیدنی دارد؛ او در پاسخ به پرسش خبرنگار روزنامه «الاخبار» لبنان که پرســید آیا حشدالشعبی همان نسخه عراقی سپاه پاسداران ایران است، گفت : «هرگز. شرایط جمهوری اسلامی ایران با شرایط عراق متفاوت است. من تأکید میکنم حشدالشعبی چنانکه از نامش پیداست بسیج مردمی بوده و بهخاطر یک فتوای دینی شکل گرفته است؛ یعنی فتوای آیتالله سیستانی که حکم جهاد کفایی داد. بنابراین حشدالشعبی سپاهی در اختیار مرجعیت و دولت عراق اســت. البته مرجعیت جدا از دولت نیســت، بلکه از روند سیاسی و دولــت و همه بخشهای ملت عراق حمایت میکنــد، اما در مورد ارتباط با سپاه پاسداران باید بگویم طبعا این نیرو نمیتوانست بدون حمایت و پشتیبانی جمهوری اســلامی ایران فعالیت کند. آنها به لحاظ مشــورت و برنامهریزی به ما کمک کردند. حالا کســی میخواهد بگوید ایرانی اســت، بگوید؛ ایرانی هم هســت. مشکلی نیست. کســانی قبلا میگفتند ارتش عراق هم ارتش صفوی اســت. اما این یک جنگ روانی بود». وقتی خبرنگار از او میپرســد ارتباط این تشکل با مستشاران ایرانی یا حزبالله لبنان چگونه است، او ادامه داد : «هرچه را برادران ما در جمهوری اسلامی ایران ارائه میکنند، در هماهنگی با فرماندهی کل نیروهای مسلح عراق خواهد بود. ما بهعنوان حشدالشعبی افتخار میکنیم که از پشــتیبانی پربرکت حزبالله برخورداریم». ســایت خبری «المانیتور» اما در مقالهای به مقایســه بین حشدالشعبی و نیروهای بسیج در ایران پرداخت و این دو را کاملا یکی دانســت. المانیتور نوشت: «بدنه حشدالشعبی را شیعیانی تشکیل دادهاند که به «ولایت فقیه» اعتقاد دارند و از دستورات رهبر جمهوری اســلامی ایران، اطاعت میکنند مانند بسیجیان در ایران». المانیتور اضافه کرد: «حشدالشــعبی هماکنون بخشی از وزارت کشور عراق به حساب میآید، مانند ســازمان بسیج ایران که سازمان قانونی است. فرماندهان آن کسانی هستند که به نوعی در جنگ ایران و عراق مشارکت داشتهاند، دقیقا مانند فرماندهان ارشد بسیج در ایران». به نوشته این سایت، «نیروی حشدالشعبی در عراق، برگ برنده ایران پس از شکست داعش به حساب میآید، زیرا همانگونه که نیروی بسیج در اســتحکام جمهوری اسلامی در ایران کارســاز بود، این نیرو در عراق پس از داعش نیز برای ایران نیــروی قابل اتکایی خواهد بود». مقامات ایرانی همواره با نگرشــی مثبت و حمایتگرایانه به نیروهای حشدالشــعبی توجه کرده و آن را ســتودهاند. حتی یک بار رهبر انقلاب اســلامی ایران در دیداری که با «عمار حکیم » داشت درباره این نیروها گفت : «حشدالشعبی یک ثروت عظیم و ذخیره بزرگ برای امروز و فردای عراق است که باید حمایت و تقویت شود.»

دشمنیها

دربــاره این نیرو اظهارات فراوانی شــده که خالی از حب و بغض نیســت. بعضــی این نیــرو را بزرگ کــرده و در ردیف یکی از ارتشهــای بزرگ جهان مینشــانند. در مقابل گروهی دیگر حشدالشــعبی را نیــروی بیرحم معرفی میکنند. یک بار هفتهنامه «نیوزویک»، در گزارشــی نوشــت: نیروهای مردمی عــراق از لحاظ قهاربــودن و کوبندگی، پس از نیروهای «نوی ســیل» آمریکا، «آلفا»ی روســیه و «ایکو کبــرای» اتریش قرار میگیرنــد. نیوزویک افزود: این نیروها )تاکنون( حماسههای بینظیری را خلق کردهاند و در مناطقی که حتی آمریکاییها از سال 2003 به بعد توفیقی به دست نیاورده بودند، پیروزیهای بزرگی رقم زدند. یکی از دشمنان سرسخت این گروه، عربستان سعودی است که رسانههایش پیوسته علیه این نیرو تبلیغات منفی کرده و آنها را عامل دست ایران معرفی میکنند. فراموش نکنیم «ثامر السهبان »، سفیر عربستان در عراق، انتقادات تندی را نثار این نیرو کرد و خواســتار انحلال آنها هم شد. کشمکش بین این ســفیر با دولت عراق کار را به جایی رساند که در نهایت عراقیها عذر او را خواســتند. الســهبان در اظهاراتی مدعی شــد: «نیروهای بسیج مردمی عراق وابســته به این کشور نبوده و ایران اســت که آنها را فرماندهی میکند، به همین دلیل مردم عراق این نیروها را نمیخواهند». آمریکاییها نیز همواره علیه نیروهای حشدالشــعبی تبلیغات کرده و خواســتار انحلال آن شــدهاند. این انتقادها بهویژه در دوران «دونالد ترامپ»، رئیسجمهوری آمریکا، شــدت بیشتری به خود گرفته و اساسا دولت واشنگتن این نیروها را نشانه میزان نفوذ ایران در عراق میداند و هراس آن دارد که در آینده به نیرویی شبیه «حزبالله لبنان» تبدیل شــود و علاوه بر قــدرت نظامی از قدرت سیاســی نیز برخوردار شــود. نیروهای حشدالشعبی در داخل عراق نیز مخالفان زیادی دارد. به غیر از تعدادی از بعثیها و برخی از شخصیتهای اهل تسنن که بهشدت مخالف حضور و فعالیت این گروه هستند، تعدادی از شخصیتهای مستقل عراقی نیز با ادغام این نیروها در ارتش مخالف هســتند . «ایاد علاوی »، نخستوزیر اسبق عراق، یکی از آنهاســت که هرچند از عملکــرد این نیرو در جنگ علیه داعش تقدیر میکند، اما مخالف ادامه حضور این نیرو در کنار ارتش است و میگوید: «نمیتوان برای عراق دو ارتش متصور شد؛ یکی رسمی و دیگری تحت عنوان الحشدالشــعبی. نتیجه وجود دو ارتش برای عراق، کاملا مشخص است، بین این دو ارتش برخورد به وجود خواهد آمد.»

جایگاهقانونی

پــس از حرف وحدیثهای فراوان درباره نقش نیروهای حشدالشــعبی و وابستگی یا عدم وابســتگی آنها، پارلمان عراق مجبور شد با تصویب قانونی وضعیت این نیروها را مشــخص کند. پارلمان این کشور در 26 نوامبر 2016 با اســتفاده از بند یک ماده 61 و بند ســوم ماده ۷3 قانون اساسی عراق، قانونی را در 11 بند تصویب کرد که خلاصه بعضی بندهای آن چنین اســت: گروهها و تشکیلات حشدالشــعبی به موجب این قانون، نیرویی قانونی هستند که از حقوق برخوردارند و بهعنوان نیروی پشتیبان نیروهای امنیتی عراق به وظایف خود عمل میکنند؛ عناوین و نامها برای این تشــکیلات از ســوی کمیســیون امنیــت و دفاع پارلمان و از طریــق هماهنگی با دفتر فرماندهی کل نیروهای مسلح عراق مقرر خواهد شد و گروهها و تشکیلات حشدالشعبی، مأموریتها و فعالیتهای نظامی و امنیتی خود را به درخواســت و دســتور فرمانده کل نیروهای مســلح عراق و از طریق هماهنگی بــا او انجام میدهند. همچنین بهموجب این قانون، به گروهها و تشــکیلات حشدالشــعبی حق اســتفاده از نیــروی لازم و دفع تهدیدهای امنیتی و تروریســتی داده میشــود و دولت و پارلمان عراق ملزم به تأمین وسایل و نیازهای نظامی گروههای تشکیلدهنده حشدالشــعبی و دیگر وسایل مورد نیاز آنها هستند. درهمینحال دوره حضور جهادی که نیروهای حشدالشــعبی در مقابله با تهدیدهای تروریســتی طی میکنند، در صورت استخدام در شغل دیگری در چارچوب رسمی دولت برای اهداف خدمات شــغلی، ارتقا و بازنشســتگی محاسبه میشود. دقت در این مصوبات قانونی به این لحاظ مهم اســت که نیروهای بسیج مردمی عراق نه یک نیروی خاص و مجزا بلکه یک نیروی «پشــتیبان نیروهای امنیتی عراق»و زیر نظر فرماندهی کل نیروهای مســلح معرفی میشوند. نیرویی که حقوق میگیرد و از امتیازات خانواده شــهدا و بازنشستگی بهرهمند میشود و حتی میتواند ســوابق خود را جمعآوری کرده و در ســایر ارگانها از آن اســتفاده کنــد. در این مصوبات هیچ حرفی از «مرجعیت» و اعمال نفوذش بر این نیرو نرفته اســت، بنابراین نمیتواند وابستگی به کانونی غیر از دولت داشته باشد. همچنین هیچ صحبتی از «مأموریتهای سیاسی، فرهنگی یا عقیدتی » - مانند بسیج مســتضعفان ایران- برای این نیرو تعریف نشده است. مسئلهای را که حیدر العبادی یادآور شد و در ابتدای این مقاله ذکر آن رفت، حاوی اشارههای مهمی بود؛ العبادی گفت حشدالشعبی «نهاد امنیتی اساسی» و «بیطرف» اســت؛ یعنی از یک ســو باید به همه گروهها و طیفهــای قومی مذهبی و نژادی عراق نگرشــی یکسان داشته باشد و دیگر اینکه وابسته به هیچ گروه و ســازمانی در داخل و خارج از عراق نباشد. حتی دولت عراق میگوید حاضر است بودجه این گروه را افزایش دهد، اما درعینحال سعی میکند این بودجه صرف نیروها شــود نه «تبلیغات انتخاباتی» گروهها. به معنای دیگر نیروهای حشدالشــعبی باید بــا تمام وابســتگیهای گروهی و جناحی گذشــته خود خداحافظی کنند و در آینده نیز وارد جریانهای سیاسی نشوند. این مقیاسها و معیارها دســتوپای این نیرو را میبندد و درعینحال تمایز و تفاوت آن را با نیروهای دیگر آشکار میکند.

نیروهای حشدالشعبی باید با تمام وابستگیهای گروهی و جناحی گذشته خود خداحافظی کنند و در آینده نیز وارد جریانهای سیاسی نشوند. این مقیاسها و معیارها دستوپای این نیرو را میبندد و درعینحال تمایز و تفاوت آن را با نیروهای دیگر آشکار میکند

آیندهایمجهول

با توجه به آنچه گفته شــد به نظر میرســد آینده نیروهای حشدالشعبی همچنان در پردهای از ابهام باشد؛ از یک طرف دولت عراق قصد دارد این نیرو را نگه دارد و با قطع تمام وابســتگیهای گذشته بهعنوان «پشتیبان» نیروهای ارتش از آنها در مواقع لزوم اســتفاده کند؛ اما آیا چنین امری ممکن اســت و آیا دولت حیدر العبادی قادر به انجام چنین کاری خواهد شــد؟ از طرف دیگر نباید فراموش کرد که بخش اعظم نیروهای این تشکیلات از گروههای مختلف آمدهاند و در هر زمانی آنها میتوانند دوباره به کانونهاي قبلی خود بازگردند مگر اینکه کاملا اســتحاله شده باشــند. نکته دیگر فتوای مرجعیت است که موضوعیت خود را دســتکم در شرایط کنونی از دست داده، زیرا میدانیم که در اســلام جهاد امری واجب است. اما این وجوب دو شکل خاص پیدا میکند که به یکی «واجــب عینی» و دیگری «واجب کفایی» گفته میشــود. واجب کفایی به این معناست که تکلیف برای همه مکلفها است، اما اگر عدهای به وظیفه خود عمل کردند، تکلیف از دوش دیگران برداشته میشود. با شکست داعش در بیشــتر مناطق عراق و منزویشدن تروریستها، به نظر میرسد این تکلیف دیگر از عهده خیلیها ساقط شده باشد. همین امر میتواند روی بخشی از نیروهای باورمند در حشدالشــعبی اثر بگذارد یا دستکم اینکه «حجت» را بر آنها تمام کرده و احســاس کنند دیگر ضرورتی بــرای ادامه همکاری با این گــروه ندارند. در ضمن این احتمال نیز وجود دارد که مرجعیت شــیعه عراق بهمنظور پرهیز از برخی سوءاستفادهها یا کشمکشهای سیاسی داخلی حکم به لغو فتوای پیشــین خود بدهد که در این صورت باز میتواند بر سرنوشت و آینده این نیروها اثری تعیینکننده بگذارد. نکته آخر اینکه فشــارهای خارجی از جمله فشــارهای آمریکا بر دولت حیدرالعبادی بهویژه در زمینه انحلال این تشکیلات را نمیشود دستکم گرفت. العبادی فقط در زمانی قادر خواهد بود آمریکاییها را قانع کند که نیروهای حشدالشعبی را به یک نیروی تحت فرمان و منضبط دولتی تبدیل کرده باشد. همه اینها موجب میشود تا آینده این گروه با تردید و ابهام همراه باشد.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.