راهکاری و اج مرالنیلابرستاغییری اقلیممشسکل جهانی

Shargh - - علم - دکتر بهلول علیجانی*

توســعه تکنولــوژی در دوره بعد از جنگ جهانــی دوم و حرص فزاینده انســان برای بهرهبــرداری از منابع طبیعی بهنفع رفاه خــود و متکی بر فلسفه انســانمحور، سبب شد که روند کاهش دمای کره زمین در دوره قبل از دهه 1970 ناگهان به روند گرمایش تبدیل شود. دلیل اصلی این تغییر ناگهانی، تخریب جنگلها برای فراهمکردن زیرســاختهای توســعه بود. انسان در این روند توســعه، فقط به تولید بیشــتر و فراهمکردن رفاه بیشــتر فکر میکرد و از ظرفیت محدود طبیعت و منابع آن بیخبر بود. روند گرمایش جهانی و تخریب خاک و پوشش گیاهی و کاهش منابع آب، مدیران و دانشمندان را نگران کرد. تا اینکه در سال 1988 سازمان ملل با همکاری سازمان هواشناسی جهانی «هیئت بینالدول تغییر اقلیم» را برای مطالعه و پایش گرمایش جهانی تأسیس کردند. بعد از آن، کنفرانس ریو در ســال 1992 با حضور همه سران کشورهای جهان تشــکیل شــد و کنفرانسهای متعدد و گزارشهای پنجگانه هیئت بینالدول تغییر اقلیم همگی نشــان از نگرانی انســان از گرمایــش جهانی و تلاش برای چارهجویی آن بود. دومین کنفرانس ریو در ســال 2012 حاکی از نگرانی بیشتر جهان از توسعه بیرویه بود که تقریبا در این کنفرانس با تعریف مجدد توسعه و مطرحکردن توسعه پایدار، قدم مهمی در راستای جلوگیری از گرمایش جهان و نجات کره زمین برداشته شد. از طرف دیگر گزارش پنجم هیئت بینالدول در ســال 2013 با 95 درصد اطمینان اعــلام کرد که عامل اصلی گرمایش جهانی فعالیتهای انســان اســت و برای چارهجویی، باید فعالیتهای انسان یعنی توسعه کنترل شود. این کنفرانسها و اجلاسهای متعدد هیئت بینالدول تغییر اقلیم، زمینه را برای عملیکردن انتظارات جامعه جهانی فراهم کرد تا اینکه در اجلاس 21 پاریس در دســامبر 2015، برنامه اجرائی جلوگیری از گرمایش زمین و حفظ منابع طبیعی تصویب شــد. همه کشورهای عضو به تعداد 196 کشور، این تصمیم یا معاهده را تأیید کردند و قول دادند که با همکاری همدیگر سعی خواهند کرد گرمایش جهانی را تا سال 2100 حداکثر در سطح 1.5 درجه بالاتر از دمای دوره قبل از صنعتیشدن نگه دارند. کنفرانس پاریس نشان داد که همه جهان متوجه خطر بسیار بزرگ تغییر اقلیم شده و آستین بالا زدهاند تا در مقابل این امالمخاطره بایســتند و کره زمین را نجات دهند. همانطور که در چندسال اخیر )از دهه 1980 بهبعد(، شــاهد هستیم. در کشــور خودمان سرمای شدید ســال 1386 و گرمای شدید سال 1395 و امســال، همهوهمه نشانه گرمایش جهانی است. پایینرفتن ســفره آبهای زیرزمینی و کمشدن آب رودخانهها و خشکشدن دریاچهها اگرچه بهزعم بسیاری، نتیجه مدیریت و مصرف نادرست اســت، اما عامل اصلی گرمایش جهانی اســت. چــون گرمایش هوا و کاهش بارش، سبب شده است که مردم از آبهای زیرزمینی استفاده کنند؛ برای مثال، عامل اصلی کاهش آب دریاچه ارومیه، تغییر اقلیم است. تاکنون کشورهای زیادی به معاهده پاریس پیوستهاند. امید میرود که بقیه کشــورها هم بپیوندند. با عنایت به مفاد معاهده پاریس، هدف کشــورها کاهش میزان تولید گازکربنیک )کربن دیاکسید( است تا بتوانند دمای کره زمین را در ســال 2100 فقط تا حد 1.5 درجه بالاتر از ســطح قبل از دوره صنعتی نگه دارند. درســت اســت که گازکربنیک گازي آلاینده نیست، اما خاصیت گلخانهای دارد؛ یعنی اجازه میدهد نور و گرمای خورشید به زمین برسد، اما اجازه نمیدهد امواج نور بازتابشــده از ســطح زمین، به بیرون از جو برود و بهاینترتیب سبب گرمایش زمین میشود. درواقع نشانه و شاخص تمام فعالیتهای انسان، افزایش میزان گازکربنیک اتمسفر است که در دوره قبل از صنعتیشدن حدود 280 واحد در میلیون بود، اما اکنون به بالاتر از 400 واحد در میلیون رســیده است؛ مقداری که ســبب خفهشدن بسیاری از گیاهان میشــود. خطر افزایش گازکربنیک بسیار بیشــتر از افزایش گازهای آلایندهای؛ مانند منواکســیدکربن است. برای اینکه اثر مونواکسیدکربن محلی است، اما خطر گازکربنیک جهانی است. راه چــاره مقابلــه با گرمایش جهانــی را باید در دو طریــق تعدیل تولید گازکربنیک و سازگاری با شرایط پیشآمده جستوجو کرد. در مسیر تعدیل میتوان راهها را کوتاهتر کرد؛ مانند ســاخت تونل و کمکردن شیب جاده تا اینکه ماشــینها بنزین کمتری بســوزانند. انجام این کار نهتنها میزان مصرف را کاهش میدهد، بلکه جلو تخریب منابع طبیعی؛ مانند پوشــش گیاهی را هم میگیرد. در زمینه ســازگاری هم میتوان با ایجاد فضای سبز با گرمایش شهرها مقابله و محیط را برای زندگی، مطلوبتر کرد. البته اینها فقط دو مثال بســیار ساده است، از این موارد فراوان داریم. در راســتای پیوســتن ایران به معاهده پاریس، دو نکتــه مهم قابلتوجه است؛ اول اینکه به نظر بعضی افراد ممکن است در جلسات این معاهده، تعهداتی برای ایران ایجاد کنند که غیرمنطقی باشــد و ســبب خســارت سنگین برای کشور شــود. دوم اینکه ممکن است متعهدشدن به این کنفرانس کشور را از مســیر توسعه بازدارد. برای اینکه کشور برای توسعه خود نیاز به فروش منابع طبیعی و مصرف آن دارد. در مورد نکته اول، باید اذعان کرد که در صورت پیوستن ایران به این معاهده، خودش در همه کمیتهها و نشستها حضور دارد، مطمئنا میتوانــد بهتر دفاع کند و در مســیر منافع ملی خود قدم بــردارد، اگرچه مفاد معاهده صراحت دارد که همه کشورها بر اساس ویژگیهای محلی و ملی خود فعالیت میکنند و تعهد میدهند. ثانیا هر کشــوری آزاد اســت که عضو شود یا خارج شود. در صورتی که شاید در صورت عدم پیوستن به این معاهده، مشکلات بیشتری در سطح بینالمللی برای ما پیش آید. امتیاز دیگر پیوستن به این معاهده این اســت که اولا ما خود را در فعالیتهای بینالمللی شــریک میکنیم و ثانیا از کمکهای مالــی و تکنولوژی جهان برای مبارزه بــا تغییر اقلیم در چارچوب برنامههای توسعه خود بهرهمند میشویم. در بیرون از این معاهده به دلیل وجود تحریمهای موجود، شاید نتوانیم به تکنولوژی پیشرفته و مطلوب دسترسی پیدا کنیم. برای اینکه تغییر اقلیم یک مســئله جهانی اســت و چارهجویی آن هم به همکاری جهانی نیاز دارد. برای نمونه اگرچه مشکل گردوغبار در کشور ما بیشتر به همسایگان مربوط است تا خود ما و برای حل آن باید از کانالهای بینالمللی و همکاریهای جهانی استفاده کنیم. در مورد مغایرت اهداف معاهده پاریس با روند توســعه کشور باید متذکر شد که در شرایط فعلی باید بپذیریم که خواه عضو معاهده پاریس باشیم یا نباشــیم، باید در روند توسعه کشــور، حفظ محیط زیست و صرفهجویی منابع کشور برای نسلهای بعد موردنظر ما باشد؛ یعنی توسعه کشور باید توسعه پایدار باشد. ضمن برطرفکردن نیاز نســل فعلی، شرایط و سهم نسلهای بعدی را از بین نبریم. معاهده پاریس هم این شــرایط را میخواهد. کشورها در توسعه خود باید مســیر توسعه پایدار را طی کنند و این امر را تا جایی ادامه دهند که به تولید غذای مردم صدمهای وارد نکند، چون یکی از اهداف معاهده پاریس، کاهش فقر و گرسنگی اســت. برای هماهنگکردن توسعه کشور با اهداف معاهده پاریس، تنها شــرط لازم، سیاست و تدبیر مدیران کشور است. اگر ما بتوانیم همه کارها را به افراد متخصص بسپاریم، مطمئنا در این مسیر قدم برخواهیم داشت. مبارزه با تغییر اقلیم و قدمبرداشــتن در مسیر توسعه پایدار، به همکاری متخصصان نیاز دارد؛ برای نمونه در سال 2000 دبیرکل سازمان ملل از جغرافیدانان خواست که آستین بالا بزنند و مخاطرات سده بیستویکم را چارهجویی کنند. در شرایط فعلی نیز وظیفه اقلیمشناســان کشور اســت که همت کرده و در مسیر مبارزه با تغییر اقلیم و راههای تعدیل و ســازگاری با آن تحقیق کرده و برنامههای اجرائی ارائه دهند، اما متأســفانه هنوز این فرصت به این متخصصان داده نشــده است. اکثرا مدیران بخش تغییر اقلیم، افرادی غیراقلیمشــناس هستند. این مسئله بهقدری در کشــور جا افتاده اســت که برخی از مدیران، ســهم اقلیمشناسی را فقط پنج درصد میدانند، در صورتی که ســهم اقلیمشناسی اگر صددرصد نباشد، حداقل 90 درصد اســت. متخصصان رشــتههای دیگر در زمینه پیامدهای تغییر اقلیم نظــر میدهند و راههای چــاره را در تخصص خود اعلام میکنند، در صورتی که متخصــص اقلیم در زمینه علمی ایجاد گرمایــش یا تغییر اقلیم بحث میکند و ریشــههای علمی را مطرح کرده و بر اساس آن، روشهای تعدیل و سازگاری را پیشــنهاد میدهد. اگرچه مدلهای اقلیم امروزه بســیار پیچیده شدهاند و تنها از عهده اقلیمشناس برنمیآید، اما مبانی علمی متغیرهای واردشده در این مدلها حتما ازسوي اقلیمشناسان توجیه و تبیین میشود. چقدر خوب خواهد بود که مدیران بالای کشور به این مسئله، توجه ویژه داشــته باشــند و از نیروی فکری و عملی فــراوان و متخصص اقلیمشناسان کشور در راستای حل این مسئله کمک بگیرند. اقلیمشناسان کشــور به دلیل تحصیل در چارچوب علم جغرافیا، نگرش سیستمی دارند و میدانند که برای چارهجویی تغییر اقلیم باید همه جوانب را منظور کرد؛ یعنــی با یک عینک تخصصــی صرف نگاه نمیکننــد. دوم اینکه در زمینه اقلیم و مبانــی علمی آن تحصیل، تدریس و تحقیق کردهاند و توان علمی لازم را دارنــد. در بیشــتر موارد ســختگیری ما در مقابل یک مســئله، به دلیل عدم اطلاع کافی ماســت، چون اگر آگاهی داشــته باشــیم، راهحل را راحت پیدا میکنیم و کار را ادامه میدهیم، اما در صورت نداشــتن آگاهی تخصصی، از امکان بروز خسارت نگران شده و جلو کار را میگیریم. با توجه به بحثهای بالا، پیوستن ایران به معاهده پاریس نهتنها مشکلی ایجاد نخواهد کرد، بلکه از نظر جایگاه بینالمللی بهنفع ماست. میتوانیم از کمکهــای تکنولوژیکی و مالی بهرهمند شــویم و میتوانیم در چارچوب این معاهده بســیاری از بحرانهای ناشــی از تغییر اقلیم را در مقیاس منطقهای به روش آسانتر و مطلوبتري حل کنیم.

* استاد اقلیمشناسی دانشگاه خوارزمی مدیر قطب علمی تحلیل فضایی مخاطرات محیطی

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.