لوزی ژئوپلیتیک در عراق و شام

Shargh - - جهان - حسین آقائی . دانشجوی دکترای روابط بینالملل

زمانی که هلفورد مکیندر، جغرافیدان مشهور انگلیسی، در سال 1904 نظریه «قلب زمین» Heartland() را مطرح کرد، بســیاری آن را تفکری امپریالیستی در راســتای تقویت موقعیت ژئوپلیتیک بریتانیا مورد تحلیل قرار میدادند. مکیندر ضمن تأکید بر مؤلفههای جغرافیایی در مناســبات و منازعات بینالملل بر این باور بود که تســلط بر قلب زمین )منطقه اوراســیا( ضامن فرمانروایی بر جهان است. او تاریخ را عرصه رقابتهای ژئوپلیتیکی همیشگی میان قدرتهای اصلی در این منطقه «محوری» میدانســت. شــاید به این دلیل از دیدگاههای مکیندر بهعنوان پایه مکتب رئالیسم کلاسیک و رئالپلیتیک Realpolitik() یاد میشود. اکنون با گذشــت بیش از یک قرن از طرح، بسط و در نهایت افول این تئوری و با وجود تغییر و تحولات بنیادین نظام بینالملل به نظر میرسد سایه شوم اندیشه «جغرافیای سیاســی مکیندر» و همعصرانش این بار از خاورمیانه ســر برآورده است. از این منظر گزافه نیست اگر بگوییم جنگ در سوریه و عراق ضدداعش و بهویژه نبرد بزرگ ژئوپلیتیک میان قدرتهای منطقهای و بینالمللی برای حفظ توازن قدرت و گسترش نفوذشان در عمل هارتلند نوین و متفاوتی را به مرکزیت عراق و سوریه به وجود آورده است. درحالیکه مبارزه یکپارچه ضد تروریسم باید بهعنوان اولویت اصلی ائتلاف بینالمللی و منطقهای علیه داعش بهشمار آید، نبرد با این گروه تکفیری-تروریستی عملا به ابزاری برای تسلط بر این «هارتلند» تبدیل شده است.

ترسیم جغرافیای نبرد با داعش

با نگاهی به نقشــه تحرکات نظامی داعش و نیروهای ائتلاف بینالمللی و سایر قدرتهای درگیر در منطقه میتوان کانون اصلی این رقابت ژئوپلیتیک را در محدوده مرزهای شرقی سوریه و شمال غرب و غرب عراق تعریف کرد؛ منطقهای عمدتا بیابانی و البته استراتژیک که به لحاظ وجود منابع نفتی و همچنین تمرکز نیروهای بازمانده داعش، شریان حیاتی این گروه قلمداد میشود. به بیان دقیقتر اگر از شهر موصل در شمال عراق به سمت استان رقه در شمال سوریه )پایتخت خودخوانــده داعش در این کشــور( و از آنجا به گذرگاه التنــف در مرز جنوبی ســوریه با عراق و سپس به شهر مرزی بوکمال در استان دیرالزور و درنهایت به سمت موصل خطی فرضی ترسیم کنیم، لوزیای به دست میآید که کنترل بر آن محدوده نهتنها میتواند سرنوشــت داعش، بلکه آینده منطقه بهخصوص سوریه را تعیین کند. اما اینکه کدامیک از بازیگران اصلی جنگ نیابتی در سوریه )ائتلاف بینالمللــی به رهبری آمریکا یــا ائتلاف ایران-سوریه-روســیه( قادر به حذف داعش و بازپسگیری کنترل این مناطق باشــد، مســئلهای اســت که درحالحاضر باعث تشدید رقابت ژئوپلیتیک در منطقه شده است. به طور مثال نیروهای داعش با وجود آزادســازی شهر موصل همچنان در مناطق جنوبی و غربی این شهر حضور دارند و در تلعفر )60 کیلومتری غرب موصل( و دیرالزور فعالیــت میکنند. برخی منابع خبری میگویند کــه نیروهای ارتش عراق پس از موفقیــت در موصل در صدد گســترش عملیاتهــای نظامی ضدداعش در تلعفر و شهرســتان حویجه )30کیلومتری غرب کرکوک( هستند. شهر عمدتا شیعهنشین تلعفر این روزها به دژ محکم بازماندههای داعش در برابر نیروهای بســیج مردمی عراق )حشدالشــعبی( بدل شــده اســت. حال آنکه نیروهای پیشــمرگه کُرد اولویت اصلی را نبرد با داعــش در «حویجه» میدانند و کنترل آن را از دولت مرکزی خواســتارند، مضاف بر اینکه نســبت به گســترش نفوذ نیروهای حشدالشعبی نیز ابراز نگرانی کردهاند. در سوی دیگر این لوزی فرضی، شــهر مرزی مهم بوکمال در بخش غربی رود فرات در ســوریه قرار دارد که به همراه شهر القائم عراق و روستاهای مجاور آن در دست نیروهای داعش است. این دو شــهر مرزی محل رفتوآمد تروریســتهای داعش میان سوریه و عراق محسوب میشــوند و نیروهای آمریکایی در تلاش هســتند پایگاه نظامی را در جنوب ســوریه به منظور تقویت نیروهای شــبهنظامی مخالف دولت بشار اسد راهاندازی کنند؛ امری که منجر به بروز تنش میان آمریکا و ســوریه-ایران شــده است. با توجه به اینکه نیروهای ارتش سوریه و مقاومت پس از پنج سال نبرد با داعش وارد استان دیرالزور در شرق سوریه شدهاند، به نظر میرسد هدف اصلی آمریکا جلوگیری از پیشــروی نیروهای مقاومت و ارتش ســوریه در این مناطق باشد. مشابه چنین رقابت ژئوپلیتیکی در گذرگاه التنف در جریان است؛ گذرگاهی استراتژیک در فاصله 400کیلومتری غرب بوکمال و در نزدیکی مرزهای مشترک سوریه و عراق که درحالحاضر غالبا تحت کنترل نیروهای وابسته به ارتش آزاد سوریه موسوم به کماندوهای انقلابی ‪)Revolutionary Commando Army(‬ قرار دارد. این نیروها که تحت امر و آموزش فرماندهان آمریکایی، انگلیســی و نروژی قرار دارند، با نیروهای ارتش سوریه و حشدالشعبی برای تسلط بر منطقه رقابت میکنند. لازم به ذکر اســت نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا که از سال گذشــته پایگاه نظامی در این منطقه ایجاد کردهانــد، دو هدف کلیدی را دنبال میکنند؛ نخســت، کمک به نیروهای مخالف دولت اسد برای پاکسازی کامل التنف از عناصر داعش و پیشروی به سمت بوکمال و دوم، مقابله با نفوذ ایران و تشکیل کمربند امنیتی به منظور انسداد راه ارتباطی میان نیروهای حشدالشعبی در مرزهای غربی عراق و نیروهای ارتش ســوریه و مقاومت در مرزهای شرقی ســوریه در نزدیکی التنــف. در تازهترین تحولات اما آزادســازی گــذرگاه مرزی «الولید» (در نوار مرزی بین سوریه، عراق و اردن( از سوی نیروهای ارتش عراق، طرح دولت ترامپ را برای ایجاد منطقه حائل بین مرز مشــترک عراق و سوریه با چالشــی جدی روبهرو کرده است. در ضلع دیگر این جنگ قدرت، استان رقه در شمال سوریه واقع است. این استان از شش هفته پیش تاکنون شاهد نبردی ســنگین میان عناصر داعش و نیروهای دموکراتیک سوریه )ائتلافی متشکل از نیروهای کُرد، عرب، مسیحی و ترکمنهای سوریه به رهبری آمریکا( بوده است. با وجود پیشــروی نیروهای ائتلاف و بازپسگیری حــدود 30 درصد از مناطق تحت تصرف داعش، از قرار معلوم عملیات پاکســازی رقه طولانی و دشــوار خواهــد بود. آنچه ابعاد ژئوپلیتیکِ نبرد با داعش در شــمال ســوریه را متمایز میکنــد، به رویکرد دوپهلوی دولت ترکیه در قبال داعش و نیز مســئله کردها بهویژه حکومت خودخوانده فدرال کردستان سوریه موسوم به روژاوا برمیگردد. دولت «رجب اردوغــان» حزب «اتحاد دموکراتیک» کُردهای ســوریه )پید( را شــاخه ســوری حزب «کارگران کردســتان» (پکک( و گروهی «تروریستی» قلمــداد میکند و حمایت آمریکا از نیروهــای نظامی این حزب یعنی نیروهای کُرد یگانهای مدافع خلق )یپگ( را تلاشــی از ســوی ترامپ برای کمک به ایجاد «کردستان مستقل » در مرزهای ترکیه برمیشمارد. بههمینسبب اردوغان در شــمال حلب همچنان از نیروهای مخالف اسد علیه نیروهای کُرد و ائتلاف بینالمللی پشــتیبانی میکند تا از این طریق واشنگتن را مجاب کند از نیروهای معارض و مخالف اســد به جای کُردها در جنگ با داعش در رقه استفاده کند. این در حالی اســت که احتمال میرود نیروهای ائتلاف پس از آزادســازی رقه با بهرهگیری از موقعیت اســتراتژیک شهر الشدادی در شمال استان دیرالزور به سمت مناطق شرقی و جنوبی این استان حرکت کرده و آن را از دست نیروهای داعش خارج کنند. بسیاری از نیروهای داعش در استان دیرالزور بهویژه در مناطق مجاور رود فرات در شهرهایی همچون میادین و ابوکمال متمرکز شدهاند. سؤال مهم اما این اســت که از بین ائتلاف ارتش سوریه-ایران-روسیه و ائتلاف تحت امر آمریکا کدامیک قادر به فتح نبرد ضدداعش در استان دیرالزور خواهند بود؟ بیتردید تسلط بر داعش در این هارتلند لوزیشکل به مرکزیت دیرالزور که شاید آخرین دژ باقیمانده داعش باشــد بر توازن قدرت در سوریه و عراق و دورنمای ژئوپلیتیکِ منطقه تأثیر شــگرفی خواهد گذاشت. با توجه به توافق اخیر درباره ایجاد مناطق عاری از تنش در سوریه و نیز تصمیم ترامپ مبنی بر قطع حمایت ســازمان سیا از شورشیان ســوری به نظر میرسد دســت ائتلاف ارتش سوریه -ایران-روسیه برای تسلط بر این لوزی ژئوپلیتیک حداقل به طور موقت باز شده است. فراتر از هرگونه گمانهزنی درباره آینده جنگ فرسایشی در سوریه و عراق اما لازم است مبارزه مستمر و یکپارچه ضد تروریسم داعش به جای بسط نفوذ ژئوپلیتیک در منطقه در دستور کار سیاست خارجی بازیگران اصلی منطقهای و بینالمللی قرار گیرد، که درغیراینصورت تجربه تلخ تفکرات مکیندری این بار در خاورمیانه فاجعهای غیرقابل مهار به بار خواهد آورد.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.