مشروطهخواهي

Shargh - - ست -

نیز به اســتقرار امنیت داخلي و حفظ منافع تجــاري ایران در خارج بياعتنا بود و در صورت تمایــل به علت عدم توانایي از عهده انجام آنهــا برنميآمد. بنابراین ایجاد امنیت، عدالــت و مقاومت در مقابل قدرتهاي خارجي جزء شــعار و هدفهاي این طبقه در آمد و چون تجار ایراني عادت داشــتند به دنبال مالالتجاره خویش حرکت کنند با احداث راهآهن و خطوط کشــتيراني به کشــورهاي خارج سهلتر ســفر کردند و در شــهرهاي مختلف اجتماعاتي از ایشــان به وجود آمد و درنتیجه ارتباط مســتقیم و مستمري با زندگي و تمدن اروپایي برقرار شد. این ارتباط با روسیه بیش از دیگر ممالک بود مخصوصا در قفقاز تعدادي از ایرانیان که به تجارت و کســبوکار در کارخانهها و چاههاي نفت ميپرداختند، بر چندینهزار بالغ شــد و از اینجا بود که از میــان این توده انبوه که قویا تحت تأثیر آرمانهاي انقلابي روســیه قرار گرفته بودند، مجاهدان قفقاز و فداییان برخاستند و در سالهاي اول مشــروطیت به ســرکردگي یپرم و حیــدر عمواوغلي به صورت نگهبانان اسلحه به دست مشروطیت درآمدند. خلاصه آنکه تماس طبقات متوســط با تمدن اروپایي و آشنایي با دنیاي جدید صنعت در مقابل درجازدن سیســتم حکومتي، موجب نارضایتي این طبقات بود و دادوســتد تجار در داخل و خارج کشــور و مراودات آنها با یکدیگر شــبکه ارتباطي مؤثري به وجود آورد. از ســال 1280 هجري قمري تأسیس پست و چاپار اتحاد بین تجار را به وجود آورد، تجار و بازاریان وســیله انتقال افــکار آزاديخواهــي، حکومت قانونــي، اصلاحات اجتماعــي و مبارزه با قــدرت حکام به منظور تأمیــن منافع خود که در لفــظ حکومت مشــروطه خلاصه ميشــد، شــدند و به صفوف آزاديخواهان و مشروطهطلبان پیوستند.

انعقاد معاهــده ترکمانچاي، بــه بعــد و ورود آزادانه کالاهاي روســي و کشــورهاي اروپایي صرفنظر از تأثیر اقتصادي که موجب تضعیف صنایع داخل بود، آشــنایي مردم با صنایع و فنون جدید را در پي آورد. مصرف مصنوعات متنــوع خارجي ماهیت علوم، فنون و ترقیــات اروپاییان را در زمینههاي مختلف نشــان داد و چون تجار و بازاریــان خود عامــل اصلي ورود این مصنوعــات بودند، بیش از دیگــران از نظر روحي تحت تأثیــر قرار ميگرفتنــد. دولت قاجاریه روحانیــت را قدرتي رقیب ميپنداشــت و با جداکردن امور شــرعي از امــور عرفــي و اختصاص امور عرفي به دولــت درصدد تضعیف قــدرت روحانیت برآمــد و از طرفي دیگر پیشــرفت علوم و معارف اروپایي ســبب شد دســتگاه روحانیت تضعیف شــود. واقعه رژي و منع اســتعمال تنباکو به جرئت سیاسي آنها افزود، زیرا در این واقعه روحانیون شــیعه توانستند از دو ســلاح اجتماعي دین استفاده کنند و در هدایت نهضتهاي ملي مســئولیت بیشتري را براي خود قائل شدند و درصدد بودند از این راه اعتبار ازدسترفته خود را بازیابند. از عواملي که در سوقدادن روحانیت به سمت هدفهاي مشروطیت تأثیر بســزایي داشت علماي نجف بودند که از هرگونه اشرافیتي به دور بوده و به تعالیم اساســي شــیعه نزدیک بودند و زندگي ســاده و عــاري از تجمل آنان موجــب تقویت صفات حریــت و آزادگي و احترام به شخصیت انســاني بود؛ بهویژه آنکه به علت خارجبودن از حیطه تســلط مستقیم حکومت وقت، قدرت مستقلي را در مقابل دربار قاجاریه تشــکیل ميدادند. از طرفي متأثر از بعضي اقدامات و پیشــرفتهاي اجتماعي و سیاســي عثماني و تا حدودي دولتهاي دیگر بودنــد. به این علل علمــاي نجف فرصت مناســبي یافتند تا احساســات باطني و همیشــگي ضدحکومتي خود را از قوه به فعل آورده و در برابر تجملپرســتي، سستي و اعمال حکومت قاجاریه قد علم کرده، شــیعیان را به مبارزه بــا آن و همچنین با نفوذ روزافزون خارجــي ترغیب کننــد. در باب تأثیر علوم و معــارف غربي ميتوان گفت دارالفنون و مدارسي که بعد از آن بعضي از رجال اصلاحطلب ناصري و میســیونهاي مذهبي خارجي از اوایل دوره ناصرالدینشاه به بعد در تهران و دیگر ولایات تأســیس کرده بودند، موجب آشنایي طبقــات مختلف شــهري با علوم و معــارف جدید بــود، ولي طرز اداره مملکت به موازات این رشــد و نمو فکري پیشرفت نميکرد و بیشازبیش به عنوان مانعي در انجام افکار و مقاصد اصلاحطلبانه به چشــم ميخورد. مســتوفیان و جماعت اداري نیز که در اثر علم و آگاهي وارد دایره روشــنفکران شــده بودند، بهخصوص مأموران وزارت امور خارجه که سالها در کشورهاي خارجي به سر برده و به رمز موفقیت دیگر کشورها و فلسفه تشکیلات جدید پي برده بودند، داراي تمایلات مشروطهطلبي شدند. عدم موفقیت رجال روشنفکر و اصلاحطلب دوران ناصرالدینشاه از قبیل میرزاحسینخان سپهسالار و میرزایوسفخان مستشــارالدوله که با رویه اعتدالي درصدد وضع قوانین و برقراري نظامات متناسب با روحیه عصر جدید و احتیاجات مملکت بودند، با پیشــرفت این نوع افکار و ظهور درسخواندههاي ناراضــي تعداد قابــل ملاحظهاي از اعیان و اشــراف نیــز بهتدریج طرفدار حکومت مشــروطه )مشروطهخواه( شــدند. افزایش تعداد افراد ایل قاجار پس از چندین ســال سلطنت سبب شده بود که اکثر مقامات مهم به افراد این خاندان تفویض شــود. همین امر موجبات عــدم رضایت عشــایر و ایلات را فراهم ميکرد به طوري که ســران ایــل بختیاري نیز به علت صدماتي کــه از حکومت قاجاریه خورده بودند و همچنین به علت آشــنایي با افــکار و عقاید جدید که از راه تحصیــل در خارج براي عدهاي از آنها حاصل شــده بود متمایل به مشــروطه شدند و ســهم مؤثري خصوصا در مبارزه با دولت مستبد محمدعليشاه و فتح تهران برعهده داشتند. خلاصه آنکه مجموعه این عوامل و تأثیر نهضتهاي آزاديخواهي کشــورهاي همجوار از قبیل حزب سوســیالدموکرات در روســیه و حزب اتحاد و ترقي در عثماني منجر به تکوین نهضتي شــد که در آغاز شــعار آن برقراري و ایجاد عدالتخانه بود و ســپس تعمیم بیشــتري یافت و مبدل به جنبش ملي شــد که هدف آن تنظیم و تفکیک قدرت و اختیار دولت و ملت و نظارت نمایندگان ملت در امور عمومي بود.

استقلالطلبي مشروطهخواهان

شــکي نیســت که رقابت دو دولت نیرومنــد خارجي )خصوصا سیاســت دولت انگلیس که سیاســت دولــت ایران را تحــت تأثیر سیاست دولت روسیه ميدانست( تأثیر عمدهاي در بیداري ایرانیان و پیشرفت کار مشروطیتطلبان داشت. نگاهي به وابستگي نمایندگان ادوار مختلف مجلس شــوراي ملي در ارتباط با موضوع از نظر نفوذ گروههــاي مختلف اجتماعــي روز و... ضروري اســت. در دوره اول مجلــس که هنوز شــعلههاي انقلاب فروزان بــود و انتخابات جنبه طبقاتي داشــت نمایندگان اکثرا مظهر واقعي طبقــات و گروههایي بودند که در ایجاد مشروطه سهم اساسي داشتند به طوري که بررسي شغل نمایندگان نشــان ميدهد بیش از 40 درصد نمایندگان از تجار و اصناف بودند. در دوره بعد این نســبت به 9 درصد تقلیل ميیابد و برعکس نســبت مالکان بدوا از 21 به 30 درصد و سپس همچنان رو به افزایش ميرود به طوري که از دوره ششــم تا دوره بیســتم حدود 50 درصد نمایندگان را مالکان تشــکیل ميدهنــد. از مطالعه وضع شــخصي و اجتماعي وکلاي دوره دوم بهخوبي مشخص ميشود که مالــکان به محض اینکــه از حالت غافلگیري دوره اول مشــروطیت خارج شــدند در دوره دوم کسان و عوامل خود را وارد مجلس کردند ولي از این به بعد مســتقیما و شــخصا وارد مجلس شدند. چون در مجلس اول انتخابات جنبه طبقاتي داشت و طبقات بازاري و شهري توانســتند صاحب نفوذ عمدهاي باشــند ولي بعدا قانــون انتخابات طوري تنظیم شــد کــه عملا مالکان مقــام اول را به دســت آورند. در حقیقت باید گفت دموکراســي که بعضــي آن را حکومت اعداد خواندهانــد، وقتي بدون مفهوم و معناي واقعي که در جامعه غربي وجود دارد به یک کشــور غیرصنعتي وارد شود، به صورت وسیلهاي درميآید فقط کساني که گروه متشکلي در اختیار دارند از آن بهرهمند ميشوند. نتیجه آنکه تجار و اصناف که عامل نوعي بورژوازي بوده و سهم اصلي را در مشروطیت داشتند، به علت ضعف بنیه صنعت و تجارت مملکت نتوانستند مدت کوتاهي مقام اول را در سیاست دارا باشند و چون نظام اقتصادي و اجتماعي در دست مالکان بزرگ بود، آنان بهزودي دستگاه حکومتي جدید را در دست گرفتند. بدون شبهه یکي از دلایل شکســت این طبقه این بود که در مقایســه با بورژوازي کشورهاي اروپایي یک طبقه مولد و سازنده محصولات ماشیني نبود، بلکه فقط واردکننده آن بود و از خود نیروي مســتقلي نداشت. نکته دیگر اینکه مشروطیت ایران در شــهرها نضج گرفت و مردم طبقات متوســط از مدافعــان اولیه آن بودند و زماني که در دوران اســتبداد صغیر نهضت مشــروطهطلبي جنبه مبارزه مسلحانه به خود گرفت، بهتدریج به دست نیروهاي غیرشهري یعني ایلات و عشایر افتاد. چه شــد که افراد ایل که طبق رسوم و سنن در زندگي کوچنشیني به سر ميبرند و تابع نظام نیمهفئودالي و نیمهعشــیرهاي بودند، به صورت یکي از عوامل مؤثر مشــروطیت درآمدنــد؟ از جهت بحث نظري و ایدئولــوژي طبقاتي رابطهاي میــان زندگي عشــیرهاي و آرمانهاي انقلابي نظیر مشــروطیت ایران وجود نداشت، به عبارت دیگر عشایر نميتوانستند خواهان همان رژیم سیاسياي باشند که بازاریان و تجار دنبال آن بودند.

هنگامي که بحران آغاز شد و مردم شهرنشین براي دردستگرفتن قــدرت وارد صحنه مبارزات سیاســي شــدند و در ایــن راه موفقیت بيســابقهاي به دســت آوردند، به علت عدم توانایي در نگهداشتن آن در برابر قدرت مالکان و عشــایر در آخر به قسمتي از همین قدرت پناهنده شــدند- به طوري که کمک این قســمت از نیروهاي مسلط )عشــایر بختیاري( توانست مشــروطهخواهان را به پیروزي برساند و ناگزیر کســاني که در این پیروزي ســهم مؤثري داشــتند، مشروطیت بازیافتــه را تحت تأثیر روحیــه و افکار و منافع خود قــرار دادند. در حقیقت پس از چند ســال چالــش میان مردم شهرنشــین و نیروي خارج از شــهر مجددا قدرت در دســت نیروهاي عشــایري و مالکان افتاد. بيشک جانبازي و دلاوري مردم شهرهاي ایران خصوصا تبریز، رشــت، اصفهان، کرمان و مشــهد از هنگام به توپبستن مجلس به دست محمدعليشــاه تا فتح تهران و سپس در مقابله با اولتیماتوم دولت روســیه با وجود ســتمگريهاي قواي آن دولت تــا مبارزه با قیامهاي همدســتان محمدعليشــاه خصوصا فداکاري و مجاهدت فداییــان، از صحنههــاي افتخارآمیز تاریخ ایران بــوده و دلیل بر این است که جنبش مشروطیت ریشههایي در میان توده مردم شهرهاي بزرگ داشته اســت. در صدویازدهمین سالگرد این جنبش که آغازي بــر تحولات فکري و پیشــرفت مردم کشــورمان در مســیر توجه به آرای عمومــي و حاکمیت قانون به جاي افراد اســت، به روان پاک پیشــقراولان این نهضت درود ميفرستیم و امیدوار به کوشش آرام و مؤثر جامعه هوشیار و پویاي امروز ایران هستیم.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.