گاز؛ محور دیپلماسی انرژی

Shargh - - اقتصاد - قادر شادیوند کارشناس انرژی

یکی از ســؤالات مطــرح در حوزه اقتصــاد انرژی این اســت که منابع طبیعی فراوان کشــور تا چه میزان بهعنــوان اهرم قدرتآفریــن و تأثیرگــذار در تعاملات بینالمللی نقشآفرینی کرده اســت؟ بدون شک یکی از مهمتریــن عوامــل مؤثر در تحقق رشــد و توســعه اقتصادی، دسترســی پایدار و مطمئن بــه منابع انرژی اســت. براســاس پیشبینیها انرژیهای فســیلی در دهههای آتی همچنــان از مهمترین منابع تأمین انرژی جهان به شــمار میرونــد. این به آن معنی اســت که کشورهای دارنده ذخایر هیدروکربوری در دهههای آتی همچنان از اهمیت بالایی در تأثیرگذاری بر جریانهای اقتصادی و سیاســی برخوردار خواهند بــود. در ایران بیش از صد ســال از اکتشاف و تولید نفت میگذرد؛ اما چه عواملی موجب شده است که این ثروت خدادادی در راســتای قدرتآفرینی و همچنیــن اثر مثبت بر روند توســعه اقتصادی کارکرد لازم را نداشــته باشد؟ یا به عبارت دیگر دلایل اتخاذنکردن یک دیپلماســی انرژی فعال از ســوی ایران در دهههای گذشته و بهرهبرداری از این عامل در راستای تقویت نقش بینالمللی کشور و همچنین بهبود روند توسعه اقتصادی چیست؟

در پاسخ به این سؤال باید اشاره کرد که ایران همواره در زمره صادرکنندگان نفت خام بوده اســت؛ هرچند با وقوع جنگ تحمیلی و تخریب عمده زیرســاختهای نفــت و گاز و همچنیــن اعمال تحریمهــای خارجی و کاهش حجم تولید و صــادرات نفت و گاز، تأثیرگذاری ایران در بازار بینالمللی انرژی تحتالشعاع قرار گرفت؛ باوجوداین با فروکشکردن شــعله جنگ و بازســازی خرابیها و جلب مشــارکت شــرکتهای بینالمللی بار دیگر در مســیر افزایش تولیــد و صادرات نفت قدم برداشت؛ اما واقعیت آن است که از نفت خام هیچگاه بهعنوان ابــزار تقویت پیوندهای بلندمدت سیاســی و اقتصادی اســتفاده نشده اســت و کشور فقط فروشنده نفت بوده است. چاره کار در تمرکز بر تجارت با مشتریان راهبــردی و طرحریزی روابط اقتصادی متقابل بوده که به معنای وابســتگی امنیت اقتصادی و انرژی کشورها به نفت و گاز برای تأمین منافع بلندمدت کشور است. تا پیش از وقوع تحریمهای گسترده علیه کشور و صنعت نفت، سیاســت ایجــاد تقاضای مطمئــن نفت خام در بازارهای هدف اروپا و آسیا افتان و خیزان دنبال میشد. دراینباره اقدامات مناسبی در بازار اروپا انجام شده بود و چندین پالایشــگاه بر مبنای نفت ایران طراحی شــده بود؛ باوجوداین نفوذ بیشــتر نظیر خرید سهام پالایشگاه در بازارهای هدف محقق نشد.

با تشدید تحریمها در دهه اخیر و انجامنشدن اقدام لازم از ســوی ایران در کشورهای هدف تقاضا، سیاست بیاثرســازی نقش ایران در زنجیره تأمین عرضه انرژی جهان از سوی گردانندگان تحریم دنبال و به میزان زیادی محقق شد. به عبارتی دیگر صحنه سیاست بینالمللی بهگونهای چیده شد که ایران نتواند در قامت عرضهکننده اصلی نفت خام به هیچ کشــور بزرگ اقتصادی ایفای نقش کند و مانند کشورهایی نظیر عربستان و روسیه از منابع انرژی در ایجاد قدرت بینالمللی استفاده لازم را ببرد. این در حالی بود که برخی از کشورهای تولیدکننده نفت توانسته بودند با سرمایهگذاری در صنایع پالایشی و پتروشــیمی کشــورهای هدف صادراتی و همچنین مشارکت در فعالیتهای اقتصادی آنها، تقاضای نفت خام خــود را به میزان زیادی تضمین کننــد. امروزه با رفــع تحریمهــای ظالمانه صنعت نفــت فرصت آن فراهم شــده است تا سیاســت فروش صرف نفت خام به سیاست توسعه روابط تجاری و اقتصادی و سیاسی با مشــتریان راهبردی ارتقا یابد؛ اما در زمینه گاز طبیعی شرایط جدیدی شکل گرفته است. در گذشته با تعلل در توســعه مناسب میادین تولیدی و همچنین شکلگیری تقاضــای روزافــزون داخلــی و توســعه فعالیتهای گازرســانی به شــهرها و روســتاها، فرصت حضور در قامت صادرکننده اصلی برای کشــور مهیا نشده و این حامــل انرژی از چرخه دیپلماســی انــرژی کنار رفت. باوجوداین در ســالهای اخیر و با بهبــود روند تکمیل فازهای پارس جنوبی و پیشبینی بهرهبرداری کامل در ســالهای نزدیک، مازاد گاز برای تخصیص به صادرات در دســترس خواهد بود. این در حالی اســت که وجود ذخایر عظیم گاز طبیعی امکان افزایش بیشــتر تولید را در سالهای آتی نیز فراهم خواهد کرد؛ بنابراین سیاست ایران در زمینه گاز طبیعی ازآنجاکه این محصول امکان برقراری پیوندهای بلندمدت منافع سیاسی، اقتصادی و امنیتــی را تقویت میکند، نیازمند بازنگری و توجه ویژه اســت. اکنون زمان آن رسیده است که سیاست تجارت گاز )شــامل صادرات و واردات گاز( در رأس دیپلماسی انرژی کشــور با جدیت دنبال شود. دراینباره و با استناد به سیاســتهای اقتصاد مقاومتی ابلاغی مقام معظم رهبری، علاوه بر برنامههای صادرات و واردات موجود، صادرات گاز به کشورهای همسایه نظیر عراق، پاکستان، ارمنســتان، جمهوریآذربایجان و افغانستان در برنامه ششم توسعه پیشبینی شده است. همچنین در قالب سیاست کسب ســهم مناســب از بازار جهانی تجارت گاز، لزوم گســترش رایزنیهای سیاســی و اقتصادی با کشــورهای همسایه تولیدکننده گاز طبیعی نظیر قطر و ترکمنستان برای جلب مشــارکت آنها برای انتقال گاز طبیعی خود از طریق پهنه سرزمینی ایران به بازارهای هدف آســیایی و اروپایــی بیشازپیش اهمیت مییابد. ایــران میتواند با ایجاد اطمینان از توان صادراتی پایدار گاز طبیعــی خود و تقویت روابط بلندمدت انرژیمحور بهویــژه با همســایگان، نقش مؤثــری در تأمین امنیت انرژی و اقتصــادی منطقه و جهان ایفــا کند. خارج از خواست سیاسی، تحقق دو عامل در ایجاد این اطمینان لازم اســت. مدیریت تقاضای داخلی و افزایش سطح تولید. تحقق عامل نخســت نیازمند مشارکت گسترده دولت و مردم اســت؛ اما عامــل دوم به میزان زیادی از سوی وزارت نفت تحقق یافته است و با سرعت مناسبی به پیش میرود.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.