بازخوانی مسئله برای دستیابی به برونرفت

درباره بحران آب در کشور

Shargh - - عل - سیداویس ترابی* * متخصص آب و محيط زیست

منابع آب دردســترس، مهمترین رکن ســرزمینی برای توســعه اقتصادی- اجتماعی اســت. درحالحاضر، میزان آب برداشتشــده نسبت به منابع آبی دردسترس سرزمین ایران، بیشتر از 80 درصد است و در نتیجه باید گفت کشــور ما درگیر تنش آبی شدیدي است. طبق شــاخص تنش آبی، زمانی گفته میشود یک کشور یا منطقه «تنش آبی» دارد که سرانه منابع آب آن کشور کمتر از هزارو 700 مترمکعب در سال باشد. در این راستا، در دستهبندی بینالمللی که برای تعیین شاخص تنش آبی صورت گرفته است، وضعیت کشورها بین صفر تا پنج امتیازدهی شده است. در این دستهبندی، شاخص تنش آبی ایران برابر 4.8 تعیین شده است. به عبارتی دیگر، شاخص تنش آبی ایران در بخش کشــاورزی برابر 4.8، در بخش شرب برابر 4.8 و در بخش صنعت برابر 4.6 اســت که میانگین آن برابر 4.8 بهعنوان شــاخص تنش آبی ایران معرفی شده است. در بررسی تحلیلی دلایل تنش آبی شدید، عوامل زیر را میتوان بیان کرد:

- حدود یکپنجم کاهش منابع آب ایران، ناشــی از افزایش خشکی زمیــن و کاهش ذخایر برف اســت که تــا حدودی، واکنشــی به دوره خشکسالی هیدرولوژیکی اخیر کشور است و خشکسالی بحرانی سال آبی ‪-1385 1386‬شمســی در آمار منابع آب ایران کاملا نمایان است. درواقع، 20 درصد ازدسترفتن منابع آب کشور، ناشی از شرایط اقلیمی ایران و پشتسرگذاشتن دوره خشکسالی بحرانی بوده است.

- عامل تبخیر، بهویژه تبخیر از سطح مخازن سدها نیز دلیل یکپنجم دیگر ایــن کاهش آب ایران اســت. میدانیم که اقلیم ســرزمین ایران بهطور متوسط خشک و نیمهخشک بوده و منابع آب سطحی جاری در رودخانهها کمتر از پنج درصد منابع آب ســرزمینی است. حال با تبدیل آب سطحی جاری به دریاچههای مصنوعی ذخیره در پشت سدها، نرخ تبخیر به دلیل افزایش سطوح مؤثر تبخیر، بهشدت افزایش یافته است. این رویداد، متذکر میشــود که در بحث تعیین روشهای متعدد تأمین آب برای توسعه، توجه به شــرایط اقلیمی سرزمین، از اهمیت ویژهای برخوردار اســت. به عبارتی دیگر، در انتخــاب گزینه برتر تأمین آب یک منطقه از میان انــواع گزینههای فنی موجود، علاوهبر توجه به مباحث اقتصادی- اجتماعی، باید به توان اکولوژیکی و اقلیمی آن توجه بسیار کرد. حال آنکــه در بیش از نیمقــرن دوره مدرنیته ایــران، بهرهمندی یکبعدی از تکنولــوژی و بیتوجهی به دانش ســرزمینی باعث مهار منابع آب ســطحی ناچیز کشور در پیکره سدها شــده است که نتیجه آن، افزایش ســطوح تبخیر در منطقهای اســت که اقلیم آن خشک و نیمهخشک است.

- امــا دلیل اصلی ازدســترفتن منابع آب ایران، ناشــی از کاهش آبهای زیرزمینی ذکر شده است. پس از تعیین الگوی توسعه کشاورزی برای ایران در دهههای 20-30 شمسی، استفاده از منابع آب دردسترس برای توسعه در بخش کشاورزی، رشد فزایندهای داشت. منبع اصلی آب کشــور، آبهای زیرزمینی است. ورود تکنولوژی و امکان حفر چاههای متعــدد عمیق و نیمهعمیــق، رویه برداشــت از آبخوانها و منابع آب زیرزمینی ایران را با رشد تصاعدی و ویرانگری مواجه کرد. در این میان، همزمان با رشــد جمعیت در ســه دهه گذشته و توسعه زمینهای زیر کشت که باعث افزایش چشمگیر نیاز به منابع آب دردسترس شد، وقوع دوره خشکســالی اخیر کشور و کاهش ســهم بارندگیها نیز افزایش برداشــت از منابع آب زیرزمینی را تشــدید کــرد، بهنحویکه با کاهش سهم آبهای سطحی، مردم و کشاورزان برای تأمین منابع آب موردنیاز خود، به منابــع آب زیرزمینی روی آوردند، بهنحویکه درحالحاضر در بیشــتر آبخوانها، بیلان منفی و به حجم استاتیک منابع آب زیرزمینی دستاندازی شــده است. عدم مدیریت برداشت از منابع آب زیرزمینی، باعث تخلیه بیرویه آبهای زیرزمینی و بدون توجه به توان آبخوانها شده که حاصل آن تأثیر 60 درصدی در کاهش منابع آب ایران است.

حال با بیان مختصری که در نوشتار فوق ارائه شد، کشور ما فاصله چندانی تا رســیدن به شاخص تنش آبی پنج ندارد. راهکار برونرفت از این بحران و نجات کشور از کاهش منابع آبی دردسترس، پذیرش شرایط وخیم پیشآمده از ســوی تمام نهادهای اجتماعی و مدیریتی و تلاش فراگیر برای حل تدریجی این بحران اســت. مهمتریــن رکن این تلاش جمعی برای نجات کشــور از بحران آبی ایجادشده، بازطراحی الگوی توسعه کشور مبتنیبر پتانسیلهای سرزمینی و جغرافیایی آن است که در این زمینه، رعایت محدودیت منابع آب دردســترس بهعنوان یکی از قیود سرزمینی الزامی است.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.