بحران آب و فرونشست در ایران

تبعات پدیده بیلان منفی آب در دشتها

Shargh - - لم - مهدی زارع* * استاد پژوهشگاه بينالمللي زلزلهشناسي و مهندسي زلزله

وضعیت بارش، منابع آب ســطحی و زیرزمینی نشان میدهد بیلان دشــتهای ایران منفی اســت. یکــی از تبعات این پدیده در دشــتها، فرونشست زمین است. در اســتان تهران در منطقه غرب و جنوب غرب، به ســمت دشت شــهریار منطقهای وجود دارد که بر اساس نقشههای زمینشناســی، دچار فرونشست قابل ملاحظهای شده و سالانه بین 30 تا 35 ســانتیمتر در برخی نقاط فرونشســت دارد. البته این موضوع فقط مربوط به شهر تهران نیست و بسیاری از نقاط کشور با این مشکل دست به گریبان هستند.

شهر تهران هم سالانه فرونشســت میکند، اما مقدار سالانه آن زیاد نیســت. نقاط حاد فرونشســت در تهران مربوط به غرب و جنوب غرب استان تهران است که به حدود 35 سانتیمتر در سال در دشت شهریار نیز میرسد. این فرونشستها به بخشهای دیگر همچون ریلهای راهآهن آســیب وارد میکند. همین موضوع در اســتان ســمنان در جنوب شهر سمنان نیز وجود دارد که ترکهای بزرگی ایجاد شده و حتی برای اهالی و کشاورزان خطرآفرین است.

برخی ترکهای ایجادشــده در دشتها، چندین متر عمق دارد که این ترکها برخی مشکلات را در کوتاهمدت و معضلاتی را در درازمدت ایجاد میکند، برای مثال امکان تغییر و آســیب به خانهها دور از ذهن نیست. بیشــتر مردم مناطقی مانند غرب و جنوب غرب اســتان تهران که با این پدیده مواجه است، از قشر ضعیف جامعه هستند و خانهای که خودش ســازه قویای ندارد، با رخداد فرونشســت در محدوده این ساختمانها، دچار آســیبهای بیشتری میشــود. بنابراین در محدوده فرونشست، به منازل آســیب وارد میشــود. این موضوع سبب میشــود که در صورت بروز حوادث غیرمترقبهای مانند زلزله، میزان خســارتهای مالی و جانی واردشده به ساختمانها، بسیار بیشتر شود. باید به این نکته توجه داشته باشیم که مناطق حاشیه تهران، از جذابترین نقاط برای مهاجران است. بر اســاس گزارش مرکز آمار، بیشتر افزایش جمعیت شهر تهران در پنج سال گذشته، ناشــی از مهاجرت است و زادوولد سهم کمتری را به خود اختصاص میدهد. همچنین رشد جمعیت در بخشهای غرب و جنوب غرب تهران در ســال گذشته دو برابر شهر تهران بوده است، بنابراین یک جابهجایی جمعیتی در کشور در حال رخدادن است.

از نظــر تئوری، با افزایش تخلیــه آب زیرزمینی، احتمال وقوع زلزله افزایش مییابد. این بحث ابتدا از کالیفرنیا آغاز شــد چراکه آنها هم با مسئله خشکسالی مواجه هستند. مسئله بدین شکل مطرح است در جایی که گســل فعال وجود دارد و ســابقه زلزله از قبل وجود داشــته است، مواجهه با پدیده خشکسالی و برداشت بیرویه از آب زیرزمینی میتوانــد باعــث چکانش زلزله در گســلهای فعال شــود، به نحوی کــه ریتم لرزهخیزی را روی این گســلها تغییر دهــد، به این معنی که میتوانــد ریتم رخــداد زلزله را به هم زده و زلزلــه در دوره زودتری به وقوع بپیوندد. توجه شود که برداشت آب زیرزمینی موجب تغییرشکل لایههای سطحی و تغییرات تنش در پیرامون گسلهای فعال میشود. اگر آن پهنه گســله در وضعی باشد که تنش در آن جمع شده و آماده گسیختگی باشد این تغییرات میتواند منجر به تسریع وقوع آن زمینلرزه شــود. از ســوی دیگر هنگامی که چنین تغییرشکلی رخ دهد و تخلیه آب از پهنه گســل فعال رخ دهد ممکن اســت تخلیــه تدریجی انرژی و تنش جمعشــده در صفحه گســله که ممکن بود با وقوع یکسری زمینلرزههای کوچک تا متوسط انجام شود، با وقوع یک زلزله بزرگ به وقوع بپیوندد. شــباهتهایی از این نظر در ایران و کالیفرنیا وجود دارد که هم گســل فعال و هم خشکسالی وجود داشته و برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی باعث ازبینرفتن سفرههای آب شده است. مشهد، سمنان، کرمان، تبریز و بسیاری از نقاط دیگر کشور با این مشکل مواجه هســتند. معنی عینی آن این است که ادامه گسل شمال تهران و گسل جنوب اشتهارد از نزدیک همین نواحی فرونشست عبور کرده که سطح سفره آبهای زیرزمینی کاهش یافته است.

فرونشســت به دلایل مختلف به وقوع میپیوندد، اما آنچه در ایران اتفاق افتاده، به دلیل برداشت آب از سفره آب زیرزمینی است که این کار از طریق حفر چاههای عمیق و غیرمجاز تسریع شده است، بنابراین دلیل عمده به طور صریح، برداشت آب زیرزمینی است.

در تهران که ظرفیت اکولوژیکی آن تأمین آب 2.5 میلیون نفر را دارد، در روزگار مــا باید طی روز، آب مورد نیــاز 13 میلیون نفر را تأمین کند. بر اســاس مطالعات صورتگرفته، هفت شــهر پرجمعیت ایران مربوط به اســتان تهران است. به غیر از تهران، ری، شــهر قدس و ورامین نیز جزء شهرهای پرجمعیت ایران هستند.

فرونشســتی که به دلیل کاهش ســطح آب زیرزمینی ایجاد شده، به حالت اولیه بازنمیگردد مگر اینکه شــرایط طبیعی عوض شــود و دور دیگری از زمینشناسی آغاز شــود. هماکنون فرضیهای مبنی بر آغاز دور جدید زمینشناســی به نام آنتروپوسن )عهد انســان( در محافل علمی جهان مطرح اســت و بخشــی از آن به آب و هوا و مســائل تغییر اقلیم مربوط میشود. براین اســاس تعدادی قابل توجهی از گونههای زیستی طی 300 ســال گذشته نابود شده و بخش قابل توجهی نیز در 300 سال آینده از بین میرود و اگر بشــر به همین روش ادامه دهد، تا ســال 2500، انقراض ششــم در زمین اتفاق میافتد. دانشــمندان بر اساس مستندات علمی هشــدار میدهند اگر بشــر با طبیعت خودش اینگونه رفتار کند، انتهای اینگونه رفتار با طبیعت، انقراض است. روند و جهتگیری ما نباید در جهتی باشد که همهچیز را از بین ببریم. وزارت نیرو صاحب عله است چراکــه بهرهبرداری از منابع آب در وزارت نیرو تعریف میشــود بنابراین موضــوع باید یک دغدغه جدی وزارت نیرو باشــد تــا تعادل اکولوژیکی درست را پیدا کند. هماکنون این کار انجام میشود، اما جدیتر از گذشته باید پیگیر موضوع باشد.

اجرای صحیح طرح آمایش ســرزمین قطعا مؤثر است. 20 سال پس از جنــگ جهانی دوم، طرح آمایش ســرزمین در فرانســه مطرح و این موضوع تقریبا بلافاصله در ایران طرح شــد، ولی آنچه در ایران طی 50 ســال گذشته انجام شده، نشان میدهد که آمایش سرزمین بهدرستی در ایران انجام نشده است و خلاف آمایش سرزمین حرکت کردهایم. آمایش سرزمین فقط به موضوع تأمین آب مربوط نمیشود و شامل مجموعهای از اقدامات و برنامهریزیهای اقتصادی، اجتماعی، طبیعی و فنی اســت که درواقع موضوعات و کاربریهای مختلف را برای محلهای گوناگون با توجه به شــرایط اقلیمی بهنسبه مناسبتر آن ناحیه تعریف میکند و بدین ترتیب امکانات و تراکمهای جمعیتی مختلف در کشور را به صورت منطقی و نه دستوری در جای خودش قرار میدهد.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.