زبان علم چیست؟

Shargh - - علم - عماد آقاجانی کارشناسارشد فیزیک

در جریان جنگهــای ایران و روس، ســپاه ایران در مقابــل توپخانــه مجهــز و تجهیزات زیاد ســپاه روس نتوانســت مانع از قراردادهای ننگین گلستان و ترکمنچای شود. عباس میرزا که بر ضعف سپاه خود واقف شده بود، تلاشهای زیادی را برای ساماندادن ارتــش انجام داد. همچنین در این اندیشــه افتاد که تعدادی دانشــجو را برای یادگیری علــوم جدید به خــارج از ایران اعــزام کند و چاپخانــهای را در تبریز تأســیس کرد. پــس از او تعداد دیگری دانشــجو در زمان محمد شــاه قاجار برای فراگیری فنون جدید به فرانســه فرستاده شــدند. در زمان ناصرالدین شاه به همت امیرکبیر، برای آموزش ارتش ایران آموزگارانی از خارج از ایران اســتخدام شدند، مدرسه دارالفنون تأســیس شد و معلمان اتریشــی و بعدها فرانسوی، ایتالیایی و ایرانی در آن مشــغول به تدریس شــدند. یادگیری و آموزش دانشهای نوین، با خود دایرهای از واژگان نوین را به زبان فارســی برای توصیف مفاهیم علمی وارد کردند که پیش از این برابر فارســی برای آنها نبــود. بــرای دانشآموزان مدرســه دارالفنون، کتابهای گوناگونی که بیشــتر علــوم نظامی، فنی و تاریخی بودند، از زبانهای اروپایی به فارسی ترجمه شــد و اصطلاحــات زیــادی را همراه خــود به زبان فارســی وارد کرد. برای نمونــه از ترجمه کتابهایی کــه بــرای دانشآمــوزان دارالفنون نوشــته شــده بودند، واژههایی همانند اســتاتیک، فیزیک، مکانیک، الکتریسیته، هیدروستاتیک، آئرودینامیک، ژئوفیزیک، هیدرودینامیک، سینماتیک و دینامیک، انتگرال و ممان با تلفظ فرانسوی وارد زبان تخصصی فارسی شدند. در همــان زمان تلاشهایی برای برابرکردن فارســی کلمات فنی زبانهای اروپایی صورت میگرفت. برای مثال در روزنامه اطلاع که در خود دارالفنون نوشــته میشــد، برابرهای فارسی کلمات فنی جلوی آنها در کمانهای به چاپ میرسید، اما شتاب ورود وامواژهها از شــتاب برابرسازی واژهها بیشتر بود. اعزام دانشجو که در دوره ناصرالدین شــاه متوقف شده بود در سال ۱30۱ با اعزام دانشــجو برای یادگیری علوم به خارج از ایران از ســر گرفته شد. در سالهای ۱30۷ تا ۱3۱4 جمعا 640 دانشــجو اعزام شدند که بیشترشان راهی فرانســه شــدند و با بازگشت دانشــجویان به کشور، واژگان تخصصــی بیگانــه فنی و زیستشناســی و پزشــکی در زبان فارسی افزایش یافت. با آغاز به کار دانشگاه تهران در ســال ۱3۱3، استادانی به خدمت این دانشــگاه درآمدند که بیشترشان آشنایی به زبان فرانســه داشــتند چراکه در فرانســه تحصیل کرده بودند. کتابهای مربوطه هر رشــته دانشگاهی نیز از همین روی، از زبان فرانسه به فارسی ترجمه میشد. رویهمرفته همین ترجمهها بود که وامواژههای زبان فرانســه را بیش از هر چیز در زبان فارسی وارد کرد و زبان علمی را در ایران همراه با تعداد زیادی وامواژه از زبان فرانسه شکل داد. بیشتر واژههای پزشکی که در این دوره رواج یافته بود وامواژههای فرانسوی هستند؛ برای نمونه رادیولوژی، فیزیولوژی، هیستولوژی و... از این دســت هســتند. از طرفی ترجمههای دیگری از زبانهای دیگر مانند انگلیســی و روســی نیز به زبان فارســی راه یافته بود که برابرهای فارسی برای آنان وجود نداشت. بنابراین زبان علم در ایران، مخلوطی از زبان فارســی، عربی ، روســی و زبانهــای اروپایی بود. یک ســال پس از آغــاز به کار دانشــگاه تهران، فرهنگستان زبان فارسی تشکیل شد و کوشید بسیاری از واژههای واردشــده در زبان فارســی را با برابرهای فارسی آنها جایگزین کند. واژههای نخستین که در این فرهنگستان جایگزین شدند بیشتر واژههای نظامی و فنی بودند. حدود 400 واژه مصوب این فرهنگســتان بعدها وارد کتابهای درســی و دانشــگاهی شد. در ســال ۱3۱5 نظامنامهای بــرای بازبینی اصطلاحات علمی تصویب شد تا از تعداد واژههای بیگانه که به زبان تخصصی فارسی وارد شده بود، بکاهد. حاصل کار فرهنگســتان، تصویب دو هزار واژه تا سال ۱320 خورشــیدی بود. پس از این سالها نیز اعزام دانشجو و همچنین ترجمه کتابهای دانشگاهی ادامه یافت. با گستردهشدن رشــتههای تحصیلی، دایره واژگان و گوناگونی زبانهای مرجع نیز افزایش یافت. تأسیس مجلات بینالمللی، شناختهشــدن زبان انگلیسی به عنــوان زبان بینالمللی و چــاپ مقالات مختلف به این زبان، وقایع جنگ جهانی دوم و کوچ بســیاری از دانشــمندان از اروپا به آمریکا باعث شــد که ترجمه کتابهای جدید بیشتر از زبان انگلیسی صورت گیرد. رشد ناگهانی تعداد مقالات، اختراعات رو به افزایش، نظریههــای علمی جدید و نیاز و ورود بشــر به عصر رایانه باعث شــد که وامواژههای زیــادی نیز از زبان انگلیسی وارد زبان فارسی شــود. تلاشهایی که در سرهســازی زبان تخصصی نیز صورت گرفته اســت، بیش از پیش گسترش یافته است و امروزه بسیاری از واژههای تخصصی جایگزین شدهاند، اما هنوز تعداد این وامواژهها بســیار است. ۹۸ درصد مقالات علمی امروزه به زبان انگلیســی اســت و برابرسازی واژگان در هر زمینه تخصصی کاری دشــوار است. همچنین بســیاری از وامواژهها امروزه قسمتی از زبان فارسی شــدهاند. به عنوان مثال هنوز هــم تلویزیون، رادیو، کولیس، رادیاتور، شوفاژ، فیوز، وسایل آزمایشگاهی و پزشکی به اســم وارداتی خود خوانده میشوند و به نظر میرسد که قسمتی از زبان فارسی شدهاند.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.