بنبست دیپلماتيک

Shargh - - صفحه اول - سیدنصرالله حجازی استاد دانشگاه

1- ديپلماسی عرصهای بس حساس، پيچيده و واجد ظرافت اســت؛ چنانکه به راز و رمز يا افسون میمانــد. از همين رو، ديپلماســی مانند سياســت چهرهای «دوگانه» يا «ژانوسی» دارد. چهره ژانوسی يا دوگانه ديپلماســی خود را نهتنها در ژســتها يا کلام ديپلماتها بلکه حتی در قراردادهايی که آنان در مقام نمايندگان سياسی دولتها منعقد میکنند يا در توافقهايی که با ساير کشورها به آن میرسند نيز بازمینمايد. اينگونه اســت که سياستشناسان و علمای ديپلماســی برای هر گفتــه يا متنی که در عرصه ديپلماســی ميــان دولتها يــا ديپلماتها ردوبــدل میشــود، قائل به دو وجه هســتند؛ يکی صورت و ظاهر و ديگری روح يا باطن، يکی آشــکار و ديدنــی و ديگری نهــان و فهميدنی؛ اين از دقايق ديپلماسی است. برجام نيز چنين است.

2- غــرور، عشــق يــا نفــرت و تعصــب از آفــات ديپلماســی و از مهمتريــن موانــع کاميابی ديپلماتهاست. در اين عرصه خطير، نه جای غرور و سرمستی است و نه میتوان از سر عشق و کين يا تعصب حرفی زد يا تصميماتی گرفت.

همه اينها بهمثابه پردهای باعث ناديدن يا قلب واقعيت شــده و راه را بر ديپلماسی بهعنوان عرصه «امکانها» و «بدهبســتانها» میبندند. دلبســتگی ظريف و موگرينی به توافق هستهای و دفاع بیپروا و توأم با تعصب آنها از برجام بهعنوان تنها دستاورد درخــور اعتنــای دوره مسئوليتشــان و دغدغه و تلاش مصرانه کنونی آنهــا برای حفظ و نجات اين توافق بهکمارفته -که به آبوآتشزدن پدری برای نجات جگرگوشهاش را میماند- هر دو مقام ارشد سياســی را کلافه کرده و به نقطهای رســانده است که من از آن به «بنبست ديپلماتيک» تعبير میکنم و منظــورم از آن درنظرگرفتن ديپلماســی بهمثابه وضعيتی گريزناپذير، اما بدون گشــايش است. نماد اين بنبست، بيش از هرچيز در برافروختگی چهره، عصبانيت آشکار و اظهارات خلاف معمول و گاهی خلاف واقع آنها متجلی میشود. برای مثال:

3( در خبرهــا آمــده بود : «کميســيون اروپا روز سهشــنبه 23 اوت اعطای يک بســته حمايت مالی 18ميليونيورويی به ايران را تصويب کرد.»

با اينکه بهعنوان معلم سياست و ديپلماسی، به اصل موضوع توافق هستهای يا برجام نظری مثبت داشــتهام و به ســياق بعضی از اين جهت دلواپس نبودم و با وجود اينکه تا حدودی به زيروبم سياست و ديپلماســی واقفم، بنابراين بــا تأمل به حوادث و رويدادها مینگرم و با فهم نسبی صورتهای زيرين آنچه در بالاســت، کمتر اسير احســاس، هيجان و قضاوت زودهنگام میشــوم، اما خبــر بالا موجب شــگفتی و دغدغهام شــد. اين نگرانی صرفا از آن نظر نيســت که اعطای چنين حمايت مالی ناچيزی دون شأن کشوری توانمند و ملتی ثروتمند و بنابراين تحقيرکننــده اســت، بلکه ايــن دلنگرانی بيشــتر ناشــی از چرايی و موضوعيت چنين کمکی اســت؛ موضوعی که شايان تأمل به نظر میآيد.

این درســت اســت که برجام و صورت ظاهر آن بهصراحــت دلالتی به اعطای بســته حمایت مالی اروپا به ایران ندارد و از این جهت سخن جناب آقای ظریف صحیح اســت که «این بسته ربطی به برجام ندارد و مابازای آن نیســت»، اما سؤال این است که اگر این بســته مالــی ربطی به برجام نــدارد، به چه چیزی مرتبط و مابازای چه چیزی است؟ شاید نکات ذیل کمکی به حل این معما بکند:

الف( اعطای بسته حمایت مالی از سوی اتحادیه اروپا به ایران امــر معمول و متداولی در روابط اخیر آن اتحادیــه با ایران نیســت. نامعمولبودن این امر دلالــت بر این دارد که این بســته حمایتی مربوط به مســائل تازه در روابط اتحادیه اروپا با ایران و لاجرم مربوط به مســئله اصلی یعنی برجام است و اگر این بسته مرتبط با مسئله برجام است، در آن صورت این کمک مالی میتواند مشــوقی در قبــال اصل توافق یا پاداشــی برای حفــظ و نجات آن باشــد. با فرض اینکه این بسته مشــوقی در ازای توافق برجام بوده، ســؤال این است که این کمک در راستای کدام تعهد اروپاســت و چرا این بسته بلافاصله پس از توافق در اختیار ایران قــرار نگرفت؟ فــرض دوم که با توجه به محــدوده زمانی اقدام به واقــع نزدیکتر به نظر میرسد، این اســت که این بسته پاداشی برای حفظ و نجات برجام و تشویق ایران به ماندن در آن است. نتیجــه اینکه در هر دو فرض، برخلاف نظر وزیر امور خارجه کشورمان، این بســته حمایت مالی مربوط و مابازای برجام است.

اقدام اتحادیه اروپا در اعطای بسته حمایت مالی بــه ایران در این مقطع زمانــی را صرفا در چارچوب تلاشهــای آن اتحادیه برای حفــظ و نجات برجام میتوان تفســیر کرد و این وجه نهــان و متناظر، آن چیزی است که ظاهرا بر زبان خانم موگرینی و آقای ظریف آمده اســت. بنابراین ترجمان نهان اظهارات رســمی خانم موگرینی مبنی بر اینکــه «با این اقدام اتحادیه اروپا حمایت خــود از مردم ایران و حمایت از توســعه پایدار و صلحآمیز آنها را نشان داد» و نیز گفتــه وزیر امور خارجه ما که «این بســتهای اســت که بــه دو طرف کمک میکند بــا یکدیگر در ارتباط باشند»، این اســت که: «این بسته نشانهای از تلاش اروپا برای حفظ برجام و مشوقی برای پایبندی ایران بــه آن اســت».اتفاقا بهمثابه ضربالمثــل «آفتاب آمد دلیــل آفتاب»، اظهارات اخیر ســخنگوی خانم موگرینــی وجه نهان اظهارات قبلــی رئیس خود را آشکار کرد؛ آنجا که گفت: «در تدارک اقدامات بیشتر برای حفظ برجام هســتیم». بهاینترتیب، به این امر صحه گذاشت که بســته حمایت مالی اقدامی برای حفظ برجام بوده است.

ب( حمایــت مالی اتحادیــه اروپــا از ایران چه در راســتای توافــق و چــه بــرای نجات آن باشــد، تداعیکننده دیپلماسی ســنتی کشورهای اروپایی و بهطور مشــخص یادآور اقدام لرد کرزن، وزیر خارجه وقــت انگلســتان، در جریان عقد قــرارداد کاکسوثوقالدوله موسوم به قرارداد 1919 است؛ قراردادی که در مذاکراتی محرمانه شــکل گرفت و نهایی شد؛ قراردادی که در نگاه اول، از آن هیچگونه ســوءنیت و قصد و غرضی اســتنباط نمیشد و به ظاهر نشان میداد دولــت فخیمه با کمال حســننیت درصدد نوســازی اداری و مالی ایران اســت و حتی در ماده اول بهصراحت استقلال و حاکمیت ایران را تضمین میکرد و آخرالامر اینکه قراردادی بود واجد ضمایم محرمانه.

Newspapers in Persian

Newspapers from Iran

© PressReader. All rights reserved.