FRANCISCO FRAN­CO

De langst re­ge­ren­de dic­ta­tor van Eu­ro­pa

Alles over Geschiedenis - - Eerste Pagina -

Toen Francisco Fran­co Ba­ha­mon­de op 20 no­vem­ber 1975 over­leed, be­zoch­ten tien­dui­zen­den Span­jaar­den het ko­nink­lijk pa­leis in Madrid om de op­ge­baar­de dic­ta­tor eer te be­tui­gen. Het over­lij­den van de 82-ja­ri­ge man was te ver­wach­ten, aan­ge­zien hij een maand eer­der pro­ble­men met zijn toch al zwak­ke hart kreeg. Des­on­danks zorg­de de dood van de zelf­be­noem­de cau­dil­lo – het Spaan­se equi­va­lent van de Führer – toch voor de no­di­ge tra­nen. Wa­ren het tra­nen van ver­driet of op­luch­ting? Hoe­wel de vlag­gen half­stok hin­gen en de nor­ma­le te­le­vi­sie- en ra­dio­uit­zen­din­gen wer­den ge­staakt ter­wijl Span­je rouw­de, was de me­ning on­der het volk ver­deeld. Som­mi­ge men­sen maak­ten zich zor­gen om de toe­komst. “Vij­an­den van Span­je en de chris­te­lij­ke be­scha­ving staan pa­raat”, al­dus Fran­co op zijn sterf­bed. An­de­ren wa­ren ge­woon blij: 39 jaar van ab­so­lu­te, au­to­ri­tai­re macht kwa­men ten ein­de.

Fran­co was een dic­ta­tor als Adolf Hit­ler, Be­ni­to Mus­so­li­ni, Jo­seph Sta­lin en Antó­nio de Oli­vei­ra Sa­la­zar. Hij was al­leen veel lan­ger aan de macht ge­ble­ven dan hen en kon niet slechts wor­den aan­ge­duid als een fas­cist. Zijn klim naar de macht was fe­no­me­naal, voor­al om­dat Fran­co over het al­ge­meen werd ge­zien als ver­le­gen. Hij was een ver­le­gen, een­zaam kind ge­weest, “te­rug­ge­trok­ken tot het punt van ij­zi­ge af­stan­de­lijk­heid”, vol­gens bi­o­graaf en his­to­ri­cus Paul Pres­ton. Maar wei­nig men­sen meen­den dat ze hem echt be­gre­pen.

Fran­co werd ge­bo­ren op 4 de­cem­ber 1892 om

12:30 uur in de stad El Fer­rol in het noord­wes­ten van Span­je. Het was een klein ke­rel­tje, waar­door hij een dank­baar doel­wit was van pest­kop­pen. Fran­co had flink te lij­den on­der de schei­ding van zijn ou­ders en zocht wan­ho­pig goed­keu­ring van zijn va­der, Ni­colás Fran­co y Sal­ga­do Araújo. Hij voel­de dat hij zijn ou­de­re broer Ni­colás, die de fa­vo­rie­te zoon was, nooit kon eve­na­ren. Zelfs toen hij op 29 au­gus­tus 1907 bij het Spaan­se le­ger ging, voel­de hij de te­leur­stel­ling bij zijn va­der. Voor zijn va­der was hij maar “de an­de­re zoon”. In het le­ger zag hij ech­ter wel kans om te stij­gen in de so­ci­a­le lad­der van de Spaan­se sa­men­le­ving.

Ook in het le­ger sta­ken ze de draak met zijn leng­te en ho­ge stem. Fran­co, bij­ge­naamd Fran­qui­to – Klei­ne Fran­co – vol­tooi­de zijn le­ger­trai­ning in ju­li 1910 en stond te po­pe­len om te hel­pen bij het be­ëin­di­gen van de voort­du­ren­de ko­lo­ni­a­le oorlog in Ma­rok­ko. Hij had een af­keer van de link­se ac­ti­vis­ten en zag op 6 fe­bru­a­ri 1912 zijn wens in ver­vul­ling gaan: hij mocht naar Afri­ka af­rei­zen. Daar werk­te hij zo hard dat hij op 33-ja­ri­ge leef­tijd Eu­ro­pa’s jong­ste ge­ne­raal werd.

In 1928 ver­liet Fran­co Ma­rok­ko en trok naar Za­ra­go­za, waar hij de lei­ding kreeg over de op­nieuw ge­ves­tig­de Mi­li­tai­re Aca­de­mie. Maar het wa­ren uit­ein­de­lijk de on­con­tro­leer­ba­re fac­to­ren bin­nen het turbulente po­li­tie­ke kli­maat van Span­je die door­slag­ge­vend zijn toe­komst be­ïn­vloed­den. Toen de mi­li­tai­re dic­ta­tuur van Span­je in 1929 in­stort­te en de ge­meen­te­raads­ver­kie­zin­gen in 1931 wer­den ge­won­nen door de link­se Re­pu­bli­kei­nen, had de op­rich­ting van de Twee­de Spaan­se Re­pu­bliek di­rec­te in­vloed op hem.

“Fran­co ge­bruik­te het woord ‘lim­pie­za’ (zui­ve­ring) om zijn stra­te­gie te om­schrij­ven”

Op dat mo­ment wer­den po­li­tie­ke won­den ge­o­pend, waar voor­al de ka­tho­lie­ke kerk, het le­ger en de elite on­der le­den. Toen de link­se co­a­li­tie, het Volks­front, in 1936 de par­le­ments­ver­kie­zin­gen won, be­gon­nen een aan­tal Spaan­se ge­ne­raals met het plan­nen van een mi­li­tai­re machts­over­na­me. Ze dach­ten dat de coup zo ge­beurd zou zijn, maar het bleek in wer­ke­lijk­heid een heu­se bur­ger­oor­log te ont­ke­te­nen, waar­bij de tra­di­ti­o­na­lis­ten en die­ge­nen die so­ci­a­le ver­an­de­ring wil­den te­gen­over el­kaar kwa­men te staan.

Fran­co – die naar de Ca­na­ri­sche Ei­lan­den was ge­stuurd door de re­ge­ring die twij­fel­de aan zijn loy­a­li­teit – hield zich in eer­ste in­stan­tie een beet­je op de ach­ter­grond, on­danks het feit dat hij een be­lang­rij­ke mi­li­tai­re fi­guur was. Hij sloot zich in het be­gin niet bij de re­bel­len aan. Toen hij toch van me­ning ver­an­der­de, was een van zijn eer­ste stap­pen om zich aan te slui­ten bij het Le­ger van Afri­ka in Ma­rok­ko, dat hij la­ter naar Span­je liet vlie­gen door Duit­se trans­port­vlieg­tui­gen met lucht­dek­king van Ita­li­aan­se bom­men­wer­pers.

Zijn aan­zien steeg zo sterk dat hij in 1937 door de na­ti­o­na­lis­ten werd voor­ge­dra­gen als op­per­be­vel­heb­ber: de ‘ge­ne­ra­lis­si­mo’. Met de hulp van ge­train­de bui­ten­land­se strij­ders en een ver­e­nig­de recht­se groep kre­gen ze de Re­pu­bli­kei­nen lang­zaam klein. Fran­co werd uit­ge­roe­pen tot lei­der van de Spaan­se staat en de over­heid tot de oorlog werd ge­won­nen. Maar Fran­co had zijn ei­gen idee­ën: hij bleef aan de macht. Hij had een bij­zon­de­re ma­nier van den­ken. Zo had Fran­co ge­zwo­ren om Span­je “kos­te wat kost” te red­den van de mar­xis­ten. Toen ver­teld werd dat die be­lof­te zou kun­nen be­te­ke­nen dat hij de helft van Span­je zou moe­ten neer­schie­ten, glim­lach­te Fran­co en zei: “Ik her­haal, kos­te wat kost.” Vol­gens som­mi­gen hield Fran­co de bur­ger­oor­log zelfs op­zet­te­lijk lan­ger in stand, zo­dat hij werk kon ma­ken van het uit­roei­en van de Re­pu­bli­kei­nen ter­wijl Re­pu­bli­kein­se ste­den als Bar­cel­o­na, Va­len­cia en Madrid één voor één vie­len. Maar hoe lan­ger hij vast­hield aan zijn macht, hoe moei­lij­ker het werd om van Fran­co af te ko­men.

Fran­co ge­bruik­te zijn ei­gen beel­te­nis op pro­pa­gan­d­a­pos­ters en was niet bang om ex­tre­me oor­logs­tac­tie­ken goed te keu­ren – op 26 april 1937 kwa­men on­ge­veer 800 men­sen om bij Duit­se lucht­bom­bar­de­men­ten op de Bas­ki­sche stad Gu­er­ni­ca toen Hit­ler Span­je ge­bruik­te als oe­fen­ter­rein. Ook knip­per­de hij niet met de ogen toen hij toe­stond dat hon­der­den li­be­ra­len, com­mu­nis­ten, so­ci­a­lis­ten, in­tel­lec­tu­e­len, anar­chis­ten en se­pa­ra­tis­ten wer­den ge­dood tij­dens la Re­pre­sión Fran­quis­ta, of­wel de fran­quis­ti­sche re­pres­sie. Ster­ker nog: Fran­co ge­bruik­te het woord ‘lim­pie­za’ (zui­ve­ring) om zijn stra­te­gie te be­schrij­ven. Dit ging door tot ver na 1939, toen Span­je on­der lei­ding kwam van Fran­co, en wordt ver­ant­woor­de­lijk ge­acht voor de dood van 200.000 men­sen.

Fran­co werk­te veer­tien uur per dag aan zijn bu­reau, maar ver­waar­loos­de zijn fa­mi­lie. Hij trouw­de in 1923 met María del Car­men Po­lo y Martí­nez-Val­dès, waar­mee hij drie jaar la­ter een doch­ter kreeg, María del Car­men – ook wel Car­men­ci­ta. Toen de twee uit bal­ling­schap uit Frankrijk te­rug­kwa­men, liet hij ze meer dan een uur wach­ten, om­dat hij aan plan­nen bleef wer­ken om Span­je op­nieuw con­ser­va­tief rooms-ka­tho­liek te ma­ken.

Te­gen 1940 had Fran­co de di­plo­ma­tie­ke er­ken­ning van al­le lan­den ge­kre­gen, met uit­zon­de­ring van de Sov­jet-Unie en Mexi­co.

Hij had het Spaan­se le­ger ver­kleind van een mil­joen naar 250.000 sol­da­ten en hij werd toe­ge­juicht om­dat Span­je zich niet met de Twee­de We­reld­oor­log be­moei­de. Dat, sa­men met zijn wens om Jo­den te be­scher­men te­gen de As­mo­gend­he­den, werd ge­zien als zijn groot­ste pres­ta­tie. In wer­ke­lijk­heid had Fran­co op 23 ok­to­ber 1940 in het Fran­se Hen­daye een ont­moe­ting met Hit­ler, die hij ove­ri­gens ook

een uur liet wach­ten. Tij­dens dat ge­sprek meld­de Fran­co dat hij een deel van Frans Al­ge­rije en Frans Ka­meroen wil­de. De Führer zou het daar niet mee eens zijn ge­weest.

Vol­gens som­mi­gen wa­ren Fran­co’s ei­sen een ver­tra­gings­tac­tiek waar­mee hij tijd won om Span­je te sta­bi­li­se­ren en te her­stel­len, en de di­plo­ma­tie­ke be­trek­kin­gen met de ge­al­li­eer­den te be­hou­den. An­de­ren den­ken dat hij Hit­lers wens voor Spaan­se be­trok­ken­heid over­schat­te. Hoe dan ook, de Führer was niet on­der de in­druk van de voor­stel­len van Fran­co, die zijn best deed om zich­zelf po­si­tief in het dag­licht te zet­ten. Zo stuur­de hij de Spaan­se Blau­we Di­vi­sie naar het Rus­si­sche front, mocht Duitsland de Spaan­se ha­vens ge­brui­ken en gaf Fran­co de SS zelfs een lijst met daar­op de ge­ge­vens van 6000 Jo­den. Dit do­cu­ment werd in 2010 in de Spaan­se ar­chie­ven ge­von­den, maar er is nooit ge­bruik van ge­maakt.

Toen de oorlog voor­bij was, zorg­de Fran­co’s neu­tra­li­teit er­voor dat hij on­aan­tast­baar bleef. Ook al is er in 1997 een elf pa­gi­na’s tel­lend do­cu­ment ge­von­den in het ar­chief van het Mi­nis­te­rio de As­unt­os Ex­te­ri­o­res (mi­nis­te­rie van Bui­ten­land­se Za­ken) waar­in stond dat hij hon­derd na­zi’s asiel had aan­ge­bo­den, was hij vrij om ver­der te bou­wen aan zijn ide­a­le Span­je. Zo zorg­de hij voor een ge­slo­ten eco­no­mie, waar­bij haast al­le in­ter­na­ti­o­na­le han­del werd af­ge­sne­den. Dat leid­de tot ja­ren van voed­sel­schaars­te, waar­door on­ge­veer 200.000 men­sen stier­ven van de hon­ger.

Toch was Fran­co’s po­si­tie niet in ge­vaar en hij werd zelfs ver­sterkt door de Kou­de Oorlog. De Ver­e­nig­de Sta­ten had in 1946 het re­gime van Fran­co af­ge­keurd, maar ging in 1953 toch in ge­sprek met Span­je. Als ge­volg daar­van ont­stond het Pact van Madrid: Ame­ri­ka bood eco­no­mi­sche en mi­li­tai­re hulp aan Span­je, en mocht in ruil daar­voor bom­men­wer­pers en vlieg­dek­sche­pen in en rond het land sta­ti­o­ne­ren. Om­dat de bur­ger­oor­log was aan­ge­wend als kruis­tocht te­gen het bol­sje­wis­me, had Fran­co de vol­le steun van de ka­tho­lie­ken, maar ook van de tra­di­ti­o­na­lis­ten. Dat gaf Fran­co een ge­voel van al­ge­me­ne er­ken­ning – en hij ge­noot van die nieu­we sta­tus.

Te­ge­lij­ker­tijd zocht hij steun van bin­nen­uit. De po­li­ti­cus Lopez Ro­do en de nieu­we tech­no­cra­ten kop­pel­den Span­je in 1959 aan het Sys­teem van Bret­ton Woods, waar­mee het een vas­te wis­sel­koers kreeg van 60 pe­se­tas voor een dol­lar. Daar­door kwam Span­je in de ja­ren 60 tot bloei. Toch bleef het re­gime van

Fran­co cul­tu­re­le ac­ti­vi­tei­ten die af­we­ken van de Spaan­se tra­di­tie ver­bie­den en wees hij de Bas­ki­sche, Ga­li­ci­sche en Ca­ta­laan­se ta­len af als of­fi­ci­ë­le ta­len. Twee mi­nis­ters van het re­gime van Fran­co, die ook ver­te­gen­woor­di­gers wa­ren van de con­ser­va­tie­ve ka­tho­lie­ke in­stel­ling Opus Dei, zet­ten com­mis­sies op die uni­ver­si­tei­ten moesten zui­ve­ren van ‘on­ge­pas­te’ po­li­tie­ke of re­li­gi­eu­ze idee­ën en we­ten­schap­pe­lijk on­der­wijs dat de Bij­bel te­gen­sprak. Er was geen kans op ver­an­de­ring via vrije ver­kie­zin­gen: sinds 1947 was Fran­co re­gent voor het le­ven en het was aan hem om een op­vol­ger te be­noe­men (hij koos Ju­an Car­los, de klein­zoon van ko­ning Alfon­so XIII).

Naar­ma­te de tijd ver­streek, ver­soe­pel­de het re­gime van Fran­co. Hij streek met de eer voor het in­ves­te­ren in over­heid en in­du­strie, en zelfs de pers­cen­suur en de po­li­tie­con­tro­le ver­min­der­den. Ie­der­een die het met hem eens was, zag zijn le­vens­stan­daard ver­be­te­ren. Maar voor de on­der­druk­te se­pa­ra­tis­ten en de­ge­nen die wil­den dat Span­je zijn di­ver­si­teit er­ken­de, was het ein­de van Fran­co be­vrij­dend. Kort na Fran­co’s dood vorm­de Ju­an Car­los Span­je om tot de plu­ra­lis­ti­sche de­mo­cra­tie die het tot de dag van van­daag is.

Fran­co ont­moet Adolf

Hit­ler in het Fran­se stad­je Hen­daye om te pra­ten over de mo­ge­lij­ke rol van Span­je in WO II. De Na­ti­o­na­lis­ten ne­men Re­pu­bli­kei­nen ge­van­gen tij­dens de bloe­de­ri­ge Spaan­se Bur­ger­oor­log.

Op de­ze fo­to, ge­maakt in 1975, voert Fran­co een van zijn laat­ste in­spec­ties van het Spaan­se le­ger uit.

Newspapers in Dutch

Newspapers from Netherlands

© PressReader. All rights reserved.