WIL­LEM VAN ORAN­JE IS HIER!

19 OK­TO­BER 2018 3 MAART 2019

Alles over Geschiedenis - - Advertorial - Door Hes­ter Schö­l­vin­ck en Da­ni­que Maque­lin

Dit jaar is het 450 jaar ge­le­den dat de Tach­tig­ja­ri­ge Oor­log (1568-1648) be­gon, de op­stand van de Ne­der­lan­den te­gen de Spaan­se over­heer­sing. Wil­lem van Nas­sau, prins van Oran­je, moest als lei­der van het ver­zet con­stant voor zijn le­ven vre­zen. In 1572 nam hij zijn toe­vlucht tot het vei­lig om­muur­de Delft, waar hij van het stads­be­stuur het voor­ma­li­ge ka­tho­lie­ke Sint Agat­hak­loos­ter toe­ge­we­zen kreeg. Sinds­dien staat dit be­kend als het Prin­sen­hof. Wil­lem van Oran­je be­stuur­de van­uit Delft de Op­stand, tot Bal­t­hasar Gerards hem op 10 ju­li 1584 dood­schoot. Met de ten­toon­stel­ling Wil­lem van Oran­je is hier! pakt Mu­se­um Prin­sen­hof Delft groots

uit en krijgt het ge­bouw zijn ge­schie­de­nis te­rug.

Het kloos­ter

Delft sloot zich in 1568 niet met­een bij de Op­stand aan. Tot 1572 was Delft, net als de rest van de Ne­der­lan­den, voor het over­gro­te deel ka­tho­liek. Het Sint Agat­hak­loos­ter was een van de rijk­ste kloos­ters van de stad en hing vol schil­de­rij­en met Bij­bel­se ta­fe­re­len. Be­roem­de laat­mid­del­eeuw­se schil­ders als Jan van Scorel en Maar­ten van Heems­ker­ck wer­den hier­voor aan­ge­trok­ken. Meis­jes uit rij­ke en adel­lij­ke fa­mi­lies – zo­als de fa­mi­lie Van Nas­sau – gin­gen rond hun vijf­tien­de naar het Sint Agat­hak­loos­ter. Na hun in­tre­de als non had­den ze niet of nau­we­lijks con­tact met de we­reld bui­ten het kloos­ter en be­ston­den hun da­gen uit een vast rit­me van ere­dien­sten in de ka­pel, per­soon­lijk ge­bed en nij­ver­heid zo­als het spin­nen van la­ken.

In de loop van de zes­tien­de eeuw be­gon de al­om­vat­ten­de Ka­tho­lie­ke Kerk steeds meer te wan­ke­len. Er kwam kri­tiek op de gang van za­ken bin­nen de kerk en er ont­stond twij­fel of de ma­nier waar­op het ge­loof nu werd uit­ge­dra­gen wel de juis­te was. Steeds meer men­sen kre­gen be­lang­stel­ling voor nieu­we, pro­tes­tant­se stro­min­gen. In 1566 liep de on­rust uit de hand: een woe­den­de me­nig­te richt­te ver­nie­lin­gen aan in ker­ken en kloos­ters. Beel­den en al­taar­stuk­ken wer­den ka­pot­ge­sla­gen om de ker­ken “te zui­ve­ren’’ van over­daad. Ook in Delft ging het er he­vig aan toe. In het Sint Agat­hak­loos­ter wis­ten ze de­ze zo­ge­he­ten beel­den­stor­mers nog net bui­ten de deur te hou­den. Van­uit Span­je kwam een fel­le re­ac­tie: ket­ters ho­ren op de brand­sta­pel. De her­tog van Al­va werd ge­stuurd om dit be­leid uit te voe­ren.

In het he­le land bra­ken rel­len uit. Het ge­weld kwam van bei­de par­tij­en – op­stan­de­lin­gen ver­moord­den ka­tho­lie­ke gees­te­lij­ken ter­wijl Al­va pro­tes­tan­ten en ie­der die de schijn had te­gen het Spaan­se re­gime te zijn, te­recht­stel­de.

Dit be­te­ken­de dat nie­mand vei­lig was, ook niet in Delft. Het maak­te niet uit of je ka­tho­liek of pro­tes­tant was. Zo stel­de het Spaan­se re­gime in 1568 de ka­tho­lie­ke Delft­se druk­ker Her­man Schin­c­kel te­recht om­dat hij pro­tes­tant­se ge­schrif­ten had ge­drukt. Maar ook de op­stan­de­lin­gen, de geu­zen, voer­den een schrik­be­wind. On­der lei­ding van hun ra­di­ca­le lei­der Lu­mey mar­tel­den en ver­moord­den zij in 1572 de rec­tor van het Sint Agat­hak­loos­ter, Cor­ne­lis Mu­si­us. Prins Wil­lem van Oran­je was kwaad; niet al­leen was hij met Mu­si­us goed be­vriend, ook was hij er­van over­tuigd dat ie­der­een zelf moest kun­nen be­pa­len wat hij of zij wil­de ge­lo­ven. Door dit stand­punt was hij niet bij ie­der­een ge­liefd, ze­ker niet bij de meer ra­di­ca­le op­stan­de­lin­gen en ook niet bij de aan­han­gers van het Spaan­se be­wind. Zij von­den dat hij met al­le win­den mee­draai­de, zo­lang het hem maar goed uit­kwam.

In 1572 be­sloot het Delft­se stads­be­stuur zich aan de kant van de op­stan­de­lin­gen te scha­ren. De stad leg­de be­slag op al­le ker­ken en kloos­ters. En zo kwam ook het Sint Agat­hak­loos­ter in han­den van het stads­be­stuur. De non­nen moch­ten in het

com­plex blij­ven wo­nen, maar er moch­ten geen nieu­we vrou­wen meer in­tre­den.

De Oran­jes en Delft

Aan­van­ke­lijk had Wil­lem van Oran­je nog ge­aar­zeld om in op­stand te ko­men te­gen de recht­ma­ti­ge heer­ser. Maar dat ver­an­der­de toen de Span­jaar­den een aan­tal van zijn bin­nen- en bui­ten­land­se be­zit­tin­gen af­na­men en ook nog zijn oud­ste zoon Fi­lips Wil­lem gij­zel­den. Sa­men met zijn broers bracht Wil­lem van Oran­je een le­ger op de been en in 1568 vie­len zij de Spaan­se troe­pen aan.

Toen hij op 14 no­vem­ber 1572 naar Delft kwam, was de Op­stand in vol­le gang. In te­gen­stel­ling tot Den Haag was Delft om­muurd en een van de vei­lig­ste ste­den van Hol­land. Het was dus een lo­gi­sche keu­ze voor een man die con­stant be­waakt moest wor­den. De prins kreeg van het stads­be­stuur het voor­ma­li­ge Sint Agat­hak­loos­ter als ver­blijf toe­ge­we­zen. Het was mis­schien min­der luxe dan zijn pa­lei­zen in Brus­sel en Bre­da, maar wel het mooi­ste lo­ge­ment van Delft. De Sta­ten van Hol­land stel­den hem daar­naast tien hel­le­baar­diers ter be­schik­king om zijn le­ven te be­scher­men, zo­dat Wil­lem van Oran­je van­uit hier de Op­stand kon be­stu­ren.

Wil­lem van Oran­je kwam niet in zijn een­tje naar Delft, hij bracht een he­le hof­hou­ding mee. In de ten­toon­stel­ling wordt stil­ge­staan bij een aan­tal di­rec­te fa­mi­lie­le­den van de prins die een band heb­ben met het Prin­sen­hof en Delft. Zo zijn twee van zijn kin­de­ren zijn in Delft ge­bo­ren en ge­doopt. Wil­lems der­de vrouw, Char­lot­te de Bour­bon, be­viel in het Prin­sen­hof van hun oud­ste doch­ter Loui­se Ju­li­a­na. Moe­der en doch­ter wor­den dank­zij twee bij­zon­de­re bruik­le­nen uit het Duit­se Sie­ger­land Mu­se­um en de Ko­nink­lij­ke Ver­za­me­lin­gen weer her­e­nigd in het Prin­sen­hof.

Loui­se de Co­lig­ny, Wil­lems vier­de vrouw, bracht be­gin 1584 Fre­de­rik Hen­drik ter we­reld in het Prin­sen­hof. De­ze jong­ste zoon van Wil­lem van Oran­je werd een paar maan­den la­ter ge­doopt in de Nieu­we Kerk van Delft. In de Waal­se Kerk, de voor­ma­li­ge hof­ka­pel van Wil­lem van Oran­je, be­vindt zich een twee­de ko­nink­lij­ke graf­kel­der. Hier lig­gen vijf kin­de­ren van Wil­lems doch­ter Emi­lia be­gra­ven.

De Apo­lo­gie

In 1580 wa­ren de span­nin­gen tus­sen Fi­lips II en Wil­lem van Oran­je zo hoog op­ge­lo­pen dat de Spaan­se ko­ning de prins be­schul­dig­de van trou­we­loos­heid en hem uit­maak­te voor op­roer­kraai­er en gods­las­te­raar. In het zo­ge­naam­de Ba­ne­dict ver­klaar­de Fi­lips II hem vo­gel­vrij. Dat be­te­ken­de dat ie­der­een ge­oor­loofd was om Wil­lem te ver­moor­den. Daar was zelfs een be­lo­ning voor uit­ge­loofd van 25.000 gou­den kro­nen en ver­hef­fing in de adel­stand. Wil­lem was fu­ri­eus en ant­woord­de nog dat­zelf­de jaar van­uit het Prin­sen­hof met een ei­gen ver­weer­schrift, de Apo­lo­gie. Vol­gens hem re­geer­de Fi­lips II als een ti­ran over de Ne­der­lan­den en was het dus ge­recht­vaar­digd om in op­stand te ko­men. Hij liet het ver­weer­schrift in ho­ge op­la­ge en in meer­de­re ta­len ver­schij­nen, zo­dat niet al­leen al­le vor­sten van Eu­ro­pa het kon­den le­zen, maar het ook een best­sel­ler kon wor­den on­der de be­vol­king. Op ba­sis van de Apo­lo­gie werd la­ter het Plak­kaat van Ver­la­tin­ge ge­schre­ven, waar­mee de Ne­der­lan­den de Spaan­se ko­ning af­zet­ten als hun heer­ser.

De Apo­lo­gie maak­te deel uit van de uit­ge­kien­de pro­pa­gan­da­ma­chi­ne van pren­ten, pam­flet­ten en brie­ven te­gen het Spaan­se re­gime. Wil­lem van Oran­je nam het in zijn pro­pa­gan­da niet zo nauw met de waar­heid. De Span­jaar­den, en dan voor­al de Spaan­se huur­sol­da­ten en Al­va, maak­te hij uit voor al­les wat slecht was. Op de­ze ma­nier hoop­te hij al­le de­len van de Ne­der­lan­den te kun­nen ver­e­ni­gen ach­ter de op­stand te­gen de Spaan­se over­heer­sing.

De moord

Het Ba­ne­dict bleef niet zon­der ge­vol­gen. Op 10 ju­li 1584 werd de prins na het mid­dag­maal ver­moord toen hij de trap in het Prin­sen­hof wil­de op­lo­pen. Zijn vrouw Loui­se, zijn zus Cat­ha­ri­na, een aan­tal doch­ters en de stal­mees­ter wa­ren al bo­ven toen een man zich tus­sen twee lijf­wach­ten drong en drie scho­ten wist te los­sen. Het was Bal­t­hasar Gerards, een Spaans­ge­zin­de Frans­man.

Bal­t­hasar Gerards vlucht­te na de moord via de bin­nen­tuin, maar de lijf­wach­ten van de prins kre­gen hem al snel te pak­ken. De in­wo­ners van Delft re­a­geer­den vol ver­bijs­te­ring en af­grij­zen op het nieuws. Op 14 ju­li wa­ren zij ge­tui­ge van de te­recht­stel­ling van Bal­t­hasar Gerards in hun stad, ge­volgd door de staats­be­gra­fe­nis van Wil­lem van Oran­je op 3 au­gus­tus.

Wil­lem had vast­ge­legd dat hij net als de eer­de­re gra­ven van Nas­sau bij­ge­zet wil­de wor­den in de On­ze-Lie­ve-Vrou­we­kerk in Bre­da. Om­dat hij de laat­ste ja­ren zijn hof had ge­hou­den in Delft en om­dat Bre­da op het mo­ment van zijn over­lij­den

in Spaan­se han­den was, stel­den de Sta­ten van Hol­land voor om de prins te be­gra­ven in het koor van de Nieu­we Kerk in Delft. In na­vol­ging van Wil­lem van Oran­je wor­den le­den van de Ko­nink­lij­ke Fa­mi­lie nog al­tijd bij­ge­zet in de Ko­nink­lij­ke graf­kel­der in de Nieu­we Kerk in Delft.

Het ver­volg van de Op­stand

Na de dood van Wil­lem van Oran­je zag het er slecht uit voor de op­stan­de­lin­gen. Maar door de schok van de moord­aan­slag en een aan­tal ern­sti­ge ver­lie­zen in het zui­den, be­slo­ten de Sta­ten van Hol­land hun on­der­lin­ge ver­schil­len ach­ter zich te la­ten en sa­men te wer­ken. In de ja­ren ne­gen­tig van de zes­tien­de eeuw keer­de het tij, me­de door een bond­ge­noot­schap met Frank­rijk en En­ge­land. Het noor­den was vei­lig en de Tach­tig­ja­ri­ge Oor­log woed­de ver­der in het zui­den. In het noor­de­lij­ke deel van de Ne­der­lan­den kon­den ste­den zo­als Delft nu groei­en en bloei­en. Voor de Re­pu­bliek der Ze­ven Ver­e­nig­de Ne­der­lan­den brak de Gou­den Eeuw aan. In­tus­sen bleef de pro­pa­gan­da­ma­chi­ne ook na de dood van de prins draai­en. Zijn zoons en op­vol­gers Mau­rits en Fre­de­rik Hen­drik maak­ten daar ge­bruik van om hem tot de Va­der des Va­der­lands te ver­hef­fen.

Al snel na de moord kwa­men er men­sen naar het Prin­sen­hof om de ko­gel­ga­ten met ei­gen ogen te be­kij­ken. Dit ge­beurt tot op de dag van van­daag. Met de ten­toon­stel­ling Wil­lem van

Oran­je is hier! wordt dui­de­lijk wat er in de ja­ren voor­af­gaand aan de his­to­ri­sche moord in het Prin­sen­hof is ge­beurd en in Delft en de Re­pu­bliek daar­na.

 Wil­lem van Oran­je (15331584), ge­schil­derd door Mi­chiel van Mie­re­velt (1566-1641) Mu­se­um Prin­sen­hof Delft De El­len­di­ge Staat der Ne­der­lan­den, Ano­niem Mu­se­um Prin­sen­hof Delft De be­we­ning van Chris­tus, ge­schil­derd door Maar­ten van Heems­ker­ck (1498-1574) en ge­maakt op aan­vraag van Cor­ne­lis Mu­si­us, de rec­tor van het Sint Agat­hak­loos­ter.Mu­se­um Prin­sen­hof Delft

 Char­lot­te de Bour­bon (1546-1582), ge­schil­derd door Da­ni­ël van den Que­born (1552-1602)Bruik­leen Ko­nink­lij­ke Ver­za­me­lin­gen Loui­se Ju­li­a­na van Oran­je-Nas­sau (1576-1644), ge­schil­derd door Da­ni­ël van den Que­born (1552-1602) Bruik­leen Sie­ger­land Mu­se­um im Obe­ren Schloss, Sie­gen, Duits­land Wil­lem van Oran­je, Fo­to­graaf: Mar­co Zwin­kels Mu­se­um Prin­sen­hof Delft

Newspapers in Dutch

Newspapers from Netherlands

© PressReader. All rights reserved.