Ker­mis in mu­se­um

HET SCHUURT EN BONKT, PIEPT EN KNARST in het Stedelijk Mu­se­um Amsterdam. Pot­ten, pan­nen en pud­ding­vor­men dan­sen met kleer­han­gers en een mot­tig vos­sen­bont­je. De an­ar­chis­ti­sche ma­chi­nes van Jean Tinguely - waar­mee hij soms een speels, dan weer een drei­gend

De Telegraaf - - Cultuur - door Pa­ola van de Vel­de T/m 5 maart.

’Al­les be­weegt, stil­stand be­staat niet’

De Zwit­ser­se kun­ste­naar Tinguely (1925-1991), schep­per van de won­der­lijk­ste ma­chi­nes, die kun­nen te­ke­nen, dan­sen en zelfs geu­ren ver­sprei­den, be­hoort tot de ico­nen van de mo­der­ne kunst. In zijn va­der­land was zijn faam zelfs zo groot dat hij, toen hij op 66-ja­ri­ge leef­tijd stierf, een staats­be­gra­fe­nis kreeg. Kin­de­ren kre­gen vrij van school. De te­le­vi­sie zond de uit­vaart li­ve uit.

Dat Tinguely nooit ver­ge­ten is, ook niet in Ne­der­land, merkt het Stedelijk Mu­se­um al ja­ren. De meest op­ge­vraag­de do­cu­men­ta­tie­map­pen in de mu­se­um­bi­bli­o­theek zijn die van de me­de door hem ge­or­ga­ni­seer­de ex­po­si­ties Be­wo­gen Be­we­ging (1961) en Dy­la­by (1962) in Amsterdam. Wil­lem Sand­berg, de le­gen­da­ri­sche di­rec­teur van het Stedelijk was zo ver­rukt van zijn ki­ne­ti­sche ma­chi­nes­culp­tu­ren dat hij hem en zijn kun­ste­naars­vrien­den on­der wie Ni­ki de Saint-Phal­le (lan­ge tijd ook zijn le­vens­part­ner) en Da­niel Spoer­ri de vrije hand gaf.

Bei­de ten­toon­stel­lin­gen brach­ten des­tijds een on­ge­kend groot pu­bliek op de been. Jong en oud ge­noot van de ab­sur­dis­ti­sche cre­a­ties van Tinguely. Be­zoe­kers wer­den uit­ge­daagd de ma­chi­nes zelf in be­we­ging te zet­ten, door als­of je op een fiets zit te trap­pen of op een knop te druk­ken. Een on­ge­ken­de sen­sa­tie voor de mees­te men­sen, die ge­wend wa­ren om met eer­bied door de def­ti­ge mu­se­um­za­len te lo­pen en ab­so­luut geen van de kunst­wer­ken aan te mo­gen ra­ken.

Met Tinguely was het in­eens ker­mis in het mu­se­um. Want de kun­ste­naar wil­de juist af van het sta­ti­sche en het eli­tai­re van dat in­sti­tuut. „Hoe scho­ner de zaal was en hoe gro­ter en wit­ter het mu­se­um, hoe weer­zin­wek­ken­der wa­ren soms de ma­chi­nes waar­mee ik aan kwam zet­ten”, zei hij in 1966.

Het uit­ge­brei­de overzicht van zijn werk dat het Stedelijk dit na­jaar pre­sen­teert, om­vat zijn he­le loop­baan. In chro­no­lo­gi­sche volg­or­de laat con­ser­va­tor Mar­griet Scha­ve­ma­ker zien hoe hij zich van schil­der, die werd be­smet met de geest van Da­da, tot een dy­na­misch la­by­rin­ten­bou­wer ont­wik­kel­de.

„Schil­de­ren gaf mij geen vol­doe­ning. De re­sul­ta­ten le­ken al­tijd sta­tisch. Ik be­gon te ex­pe­ri­men­te­ren en be­sef­te dat de ma­chi­ne mij een ma­nier gaf om din­gen ’on­af ’ te la­ten - een ope­ning naar het on­ein­di­ge die met verf niet be­reikt kon wor­den”, zo ver­klaar­de Tinguely in 1962. ’Al­les be­weegt. Stil­stand be­staat niet’, werd zijn le­vens­mot­to.

Al­le as­pec­ten van zijn veel­zij­di­ge kun­ste­naar­schap ko­men in de wit­te (!) bo­ven­za­len van het Stedelijk aan bod, ook zijn per­for­man­ces en hap­pe­nings zo­als Le Trans­port, een pa­ra­de van ma­chi­ne­rie­ën die hij met veel bom­ba­rie door de stra­ten van Parijs liet rol­len. De Fran­se po­li­tie was er niet van ge­char­meerd en vat­te de kun­ste­naar in de kraag voor het ver­sto­ren van de open­ba­re or­de.

Het is spij­tig, maar be­grij­pe­lijk dat van­daag de dag niet al­les meer in be­we­ging kan wor­den ge­zet in het mu­se­um. Met na­me het vroe­ge werk van Tinguely - zijn ki­ne­ti­sche draads­culp­tu­ren, waar­in hij veel­al wer­ken van gro­te kun­ste­naars als Miró, Ma­le­vich en Duchamp na­boots­te en deed ver­an­de­ren door be­we­ging - is te fra­giel.

Ook bij an­de­re, la­te­re wer­ken, zo­als het Bal­let van de Ar­men, dat Tinguely op Be­wo­gen Be­we­ging liet zien, moet de be­zoe­ker ge­duld oe­fe­nen. De mees­te ma­chi­nes­culp­tu­ren kun­nen nu van­we­ge hun kwets­baar­heid - slechts een­maal in het kwar­tier wor­den aan­ge­zet. Zorg er daar­om voor dat je ruim de tijd hebt om de­ze ma­gi­sche mo­men­ten niet te mis­sen.

Schroot en af­val in­spi­reer­den Tinguely. Met zijn vaak roes­ti­ge sculp­tu­ren van ou­de ge­von­den voor­wer­pen en waar­de­loos ma­te­ri­aal gaf hij ook com­men­taar op de op­ruk­ken­de con­sump­ti­een weg­werp­maat­schap­pij. De aan­ste­ke­lij­ke iro­nie en het kin­der­lijk ple­zier dat zijn oeu­vre ken­merkt, krijgt in zijn la­te­re in­stal­la­ties wel een steeds drei­gen­der on­der­toon. Ver­nie­ti­gings­drang en angst voor de dood de­den hun in­tre­de in zijn werk. Hij maak­te zelf­ver­nie­ti­gen­de in­stal­la­ties, zo­als zijn Stu­dy for the end of the world, waar­mee hij ver­wees naar de nu­cle­ai­re wa­pen­wed­loop.

Hoog­te­punt van zijn ont­wik­ke­ling naar don­ker­der en ma­ca­ber­der werk is zijn Men­ge­le-To­ten­tanz uit 1986. De­ze zaal­vul­len­de reeks sculp­tu­ren die zijn ge­maakt van ver­bran­de land­bouw­ma­chi­nes, huis­raad, sche­dels van die­ren en an­de­re res­tan­ten van een door brand ver­woes­te boer­de­rij in Zwit­ser­land, vormt het in­druk­wek­ken­de slot­stuk van de­ze zeer com­ple­te over­zichts­ten­toon­stel­ling.

Met de grie­ze­li­ge, maar in­tri­ge­ren­de do­den­dans roept Tinguely - die na een by-pass ope­ra­tie ook steeds meer be­zig was met zijn ei­gen ster­fe­lijk­heid - de ver­schrik­kin­gen van de Ho­lo­caust in her­in­ne­ring. De ont­ta­kel­de boer­de­rij, waar hij zijn ma­te­ri­a­len vond, was ei­gen­dom van het ge­zin Men­ge­le, in­der­daad fa­mi­lie van de be­ruch­te na­zi-kamp­arts.

Nor­maal ge­spro­ken vormt de­ze do­den­dans het hart van het Tinguely Mu­se­um in Ba­zel. Dat het werk nu in Amsterdam is te zien, is uniek. En een ab­so­lu­te must om te zien.

FOTO’S STEDELIJK MU­SE­UM AMSTERDAM

Jean Tinguely in 1959 aan de wan­del met zijn ’Mé­ta-Ma­tic No.17’ voor de Eif­fel­to­ren in Parijs.

Jong en oud heeft ple­zier met de ma­chi­nes van Tinguely.

’Het Bal­let van de Ar­men’ doet pot­ten en pan­nen slaan en rin­ke­len, kleer­han­gers schud­den en kle­ding schu­ren en rit­se­len.

Newspapers in Dutch

Newspapers from Netherlands

© PressReader. All rights reserved.