Op­fris­beurt van eeu­wen­ou­de tek­sten

Ie­der­een kon the­o­loog zijn en zelf de Bij­bel le­zen, vond De­si­de­ri­us Eras­mus. Maar wel in cor­rec­te ver­ta­ling. De of­fi­ci­ë­le door de Kerk goed­ge­keur­de ver­ta­ling die in zijn tijd werd ge­bruikt, we­mel­de door het her­haal­de­lijk over­schrij­ven van de fou­ten. Erasm

Katholiek Nieuwsblad - - KNCULTUUR - Jan Brou­wers

Eras­mus was ge­ïn­spi­reerd door het werk van de Ita­li­aan Lo­ren­zo Val­la. Die was als eer­ste op het idee ge­ko­men om de La­tijn­se ver­ta­ling van het Nieu­we Tes­ta­ment eens kri­tisch on­der de loep te ne­men. Toen Eras­mus het hand­schrift waar­in Val­le zijn be­vin­din­gen had neer­ge­legd on­der ogen kreeg, be­greep hij on­mid­del­lijk het be­lang van de­ze ont­dek­king. Hij liet het hand­schrift dan ook met­een in druk ver­sprei­den. Ie­der­een moest dit we­ten, zo vond hij. Zelf be­sloot hij zich te gaan wij­den aan een cor­rec­te ver­ta­ling van het Nieu­we Tes­ta­ment. Het hand­schrift van Val­la, dat zo’n enor­me in­vloed had op Eras­mus’ werk, is nu te zien in het Eras­mus­huis in de Brus­sel­se deel­ge­meen­te An­der­lecht. In dit go­ti­sche huis ver­bleef de ge­leer­de van mei tot ok­to­ber 1521. Het was een van de ve­le plaat­sen die Eras­mus be­zocht op zoek naar de oud­ste hand­schrif­ten van het Nieu­we Tes­ta­ment. Zijn vriend Pie­ter Wij­ch­mans be­waar­de er na­me­lijk een oud ma­nu­script van de Bij­bel met de oor­spron­ke­lij­ke Griek­se tekst.

Mu­se­um

An­der­lecht is een van de oud­ste plaat­sen bin­nen de hui­di­ge Brus­sel­se ag­glo­me­ra­tie. In de Mid­del­eeu­wen was het een be­de­vaarts­oord van de H. Gui­do van An­der­lecht. Het was toen nog een plaats­je met en­ke­le hon­der­den in­wo­ners ver van de gro­te stad. Eras­mus lo­geer­de er graag als hij in Brus­sel moest zijn als Ka­rel V weer eens een be­roep op hem deed, want hij was raads­heer van de kei­zer. Het huis werd in 1932 ge­kocht door de ge­meen­te An­der­lecht en sinds­dien is het een mu­se­um dat ge­heel ge­wijd is aan Eras­mus. Met de Bi­bli­o­theek Rot­ter­dam be­zit het Brus­sel­se Eras­mus­huis de groot­ste col­lec­tie ou­de druk­ken van zijn werk. Daar­naast werkt het huis aan het le­vend hou­den van het ge­dach­te­goed van Eras­mus. Dat ge­beurt on­der meer met een stu­die­cen­trum, edu­ca­tie­ve pro­jec­ten en le­zin­gen.

Bij­zon­de­re tui­nen

Bij het huis zijn twee bij­zon­de­re tui­nen aan­ge­legd: de ‘Tuin der zie­ke’, met hon­der­den ge­nees­krach­ti­ge krui­den die in de tijd van Eras­mus wer­den ge­bruikt – heel toe­pas­se­lijk als je be­denkt dat de gro­te ge­leer­de in zijn brie­ven voort­du­rend over al­ler­lei kwa­len klaag­de. De twee­de tuin is de ‘Fi­lo­so­fi­sche tuin’, waar­in plan­ten uit heel Eu­ro­pa bij­een zijn ge­bracht. Ze sym­bo­li­se­ren Eras­mus als Eu­ro­pe­aan, die van En­ge­land tot Ita­lië reis­de om ou­de ma­nu­scrip­ten in te zien en die over­al vrien­den maak­te.

Her­vor­mer

De ten­toon­stel­ling wil Eras­mus als her­vor­mer voor het voet­licht bren­gen, een as­pect van zijn werk dat nog te veel in de scha­duw blijft. Maar hij ging an­ders te werk dan Lu­ther. Hij viel de Kerk niet aan, maar be­pleit­te dat de ge­lo­vi­gen de Bij­bel zou­den gaan be­stu­de­ren én in de prak­tijk zou­den gaan bren­gen. Dat was zijn vi­sie op de her­vor­ming van de Kerk.

Wan­trou­wen

Er zijn ori­gi­ne­le exem­pla­ren van de af­laat­brie­ven die de woe­de van Lu­ther wek­ten en ook een ge­drukt exem­plaar van zijn 95 stel­lin­gen die dank­zij de druk­pers al heel snel over Eu­ro­pa wer­den ver­spreid. Eras­mus had toen al de eer­ste ver­sie van zijn nieu­we ver­ta­ling van het Nieu­we Tes­ta­ment uit­ge­bracht: ook die is in het Eras­mus­huis te zien. Er zijn ook frag­men­ten uit de der­de en vier­de eeuw van de brie­ven van Pau­lus op pa­pier en per­ka­ment ten­toon­ge­steld. Zul­ke ou­de bron­nen ge­bruik­te Eras­mus niet, maar het is bij­zon­der om de al­le­roud­ste ver­sies van het Nieu­we Tes­ta­ment te zien die we ken­nen. En het zijn niet voor niets frag­men­ten uit de brie­ven van Pau­lus. Eras­mus had bij­zon­de­re aan­dacht voor de­ze brie­ven om­dat hij wist dat ze ou­der zijn dan de oud­ste ver­sies van de evan­ge­li­ën. Die be­lang­stel­ling voor de hei­li­ge schrift, wek­te het wan­trou­wen van the­o­lo­gen. Ze von­den dat een taal­kun­di­ge zo­als Eras­mus zich niet met the­o­lo­gie moest be­moei­en. Op zijn beurt ver­weet Eras­mus de the­o­lo­gen dat ze veel te the­o­re­tisch be­zig wa­ren en zich ten on­rech­te het mo­no­po­lie op de uit­leg van de bij­bel toe-ei­gen­den.

Zeer ge­vaar­lijk

Dank­zij de be­scher­ming van ach­ter­een­vol­gen­de pau­sen, on­der wie de ‘Ne­der­lan­der’ Adri­a­nus VI, ble­ven zijn wer­ken ge­spaard voor ker­ke­lij­ke cen­suur. Maar na zijn dood werd dat an­ders. Ze wer­den ge­kwa­li­fi­ceerd als zeer ge­vaar­lijk en ge­cen­su­reerd. Ook dat is op de ten­toon­stel­ling te zien. In een van de boe­ken zijn de ge­wraak­te pas­sa­ges met blau­we verf on­lees­baar ge­maakt. De ex­po­si­tie ves­tigt met de unie­ke hand­schrif­ten en boe­ken de aan­dacht op de ma­nier waar­op Eras­mus de Kerk wil­de her­vor­men: door een cor­rect ver­taal­de Bij­bel voor ie­der­een toe­gan­ke­lijk te ma­ken. Daar­naast brengt de ex­po­si­tie hem heel dicht­bij. Zelf zou hij er niet veel be­lang aan ge­hecht heb­ben: de men­sen moesten hem ken­nen via zijn boe­ken en de ve­le por­tret­ten die hij van zich­zelf liet ma­ken. Maar het is een bij­zon­de­re er­va­ring om rond te lo­pen in het huis en zelfs in de ka­mer waar Eras­mus heeft ge­werkt en die nog steeds de sfeer ade­men van die tijd.

Een zaal in het Eras­mus­huis in Brus­sel waar de ex­po­si­tie nog tot en met 7 ja­nu­a­ri 2018 te zien is.

Newspapers in Dutch

Newspapers from Netherlands

© PressReader. All rights reserved.