Mi­chae­li­na

Katholiek Nieuwsblad - - VOORPAGINA - Adrie van Griens­ven In­drin­gen­de por­tret­ten Een uit­zon­der­lij­ke fi­uur Een stuurs weg­kij­ken­de je­zu­ïet

In Ant­wer­pen ont­ruk­ken ze de­ze kun­ste­na­res te­recht aan de ver­ge­tel­heid.

Mi­chae­li­na Wou­tiers was lang uit beeld. Ge­luk­kig brengt het Ant­werp­se Mu­se­um aan de Stroom een van de wei­ni­ge vrou­we­lij­ke schil­ders uit de ba­rok op­nieuw on­der de aan­dacht.

Er straalt een nieu­we ster aan het fir­ma­ment van de Zuid-Ne­der­land­se kunst: Mi­chae­li­na Wou­tiers (1604-1689). Ze was een van de wei­ni­ge vrou­we­lij­ke schil­ders in haar tijd. Na ruim drie eeu­wen on­ver­dien­de ver­ge­tel­heid staat zij nu in Ant­wer­pen in de schijn­wer­pers met Mi­chae­li­na, een ten­toon­stel­ling die be­won­de­ring én ver­won­de­ring op­roept.

Ba­rok ten top

Be­won­de­ring voor haar ar­tis­tie­ke ta­lent, haar tech­nisch kun­nen en vin­ding­rijk­heid, en het sca­la aan stij­len en on­der­wer­pen. Triomf van Bac­chus is Mi­chae­li­na’s be­lang­rijk­ste werk, im­po­sant, ba­rok ten top. Op dit 2,70 x 3,54 me­ter gro­te doek trekt een stoet fees­ten­de vol­ge­lin­gen van Bac­chus voor­bij, de vad­si­ge wijn­god op een krui­wa­gen mee­voe­rend. Heel bij­zon­der is dat de schil­de­res zich­zelf – luch­tig ge­kleed, be­laagd en de toe­schou­wer mee­wa­rig aan­kij­kend – heeft af­ge­beeld tus­sen de (half)naak­te, met wijn­ran­ken ge­tooi­de fees­te­lin­gen. Ver­won­de­ring ook. Hoe kon een schil­de­res van haar ka­li­ber zo lang vrij­wel ver­ge­ten blij­ven? Er zijn ver­schil­len­de oor­za­ken. Na haar dood raak­te ze snel uit het zicht. Me­de door het slechts klei­ne oeu­vre dat ze na­liet – zo’n der­tig schil­de­rij­en wer­den tot nu toe ge­ï­den­ti­fi­ceerd. Een be­lang­rijk deel er­van bleef lang in het be­zit van haar fa­mi­lie en kwam nooit

op de markt. In an­de­re ge­val­len werd haar naam weg­ge­mof­feld. En lang heerste de over­tui­ging dat de ge­waag­de Tri

omf van Bac­chus met al die man­ne­lij­ke lij­ven on­mo­ge­lijk door een vrouw ge­schil­derd kón zijn. Maar het ligt ook aan haar zelf. Van de zes­tien­de tot de acht­tien­de eeuw was het niet on­ge­brui­ke­lijk dat kun­ste­naars, vrou­we­lij­ke even­goed, ter pro­mo­tie een por­tret­gra­vu­re van zich­zelf ver­spreid­den. Ze schil­der­de wel­is­waar een zelf­por­tret – on­langs als zo­da­nig ge­ï­den­ti­fi­ceerd – met pa­let en pen­se­len, maar ver­zuim­de er een por­tret­gra­vu­re naar te la­ten ma­ken. Een ver­woed wel­doe­ner Niet dat Mi­chae­li­na he­le­maal uit beeld ver­dween. In ne­gen­tien­de-eeuw­se na­slag­wer­ken bleef het bij een paar re­gel­tjes bi­o­gra­fie. Die ver­mel­ding is ge­ba­seerd op de vier Wou­tiers of Wau­tier ge­sig­neer­de schil­de­rij­en van aarts­her­tog Le­o­pold Wil­helm. Zijn mag­ni­fie­ke kunst­col­lec­tie werd ge­ca­ta­lo­gi­seerd kort na zijn ver­trek naar We­nen van­uit Brus­sel, waar de­ze Habsburg­se prins-bis­schop van 1647 tot 1656 als land­voogd re­geer­de over de Zui­de­lij­ke Ne­der­lan­den. Hij was niet en­kel vroom, maar hield van kunst, was dol op ope­ra en geldt als een ver­woed ver­za­me­laar en me­ce­nas. Hij gaf Mi­chae­li­na de op­dracht voor Triomf van Bac­chus. Se­ri­eu­ze stu­die naar Mi­chae­li­na da­teert van 1967, toen Gün­ther Heinz aan­toon­de dat van de vier Ween­se schil­de­rij­en be­hal­ve De hei­li­ge Joa­chim en De Hei­li­ge

Jo­zef ook Triomf van Bac­chus ge­schil­derd was door de tot dan toe ver­hei­me­lijk­te Mi­chae­li­na. Zo’n drie de­cen­nia la­ter ver­sche­nen de eer­ste gro­te­re ar­ti­ke­len, een paar jaar la­ter ge­volgd door een ex­po­si­tie in Ant­wer­pen en Arn­hem, waar vier van haar schil­de­rij­en te zien wa­ren. Met de ont­dek­king door Kat­lij­ne Van der Stig­he­len be­gon Mi­chae­li­na’s ster pas te rij­zen. Toen de Leu­ven­se kunst­his­to­ri­ca voor on­der­zoek in het de­pot van het Kunst­his­to­ris­ches Mu­se­um in We­nen was, kwam ze ver­rast oog in oog te staan met de Bac­chus­stoet. Van­af dat mo­ment zet­te ze zich in om de schil­de­res uit haar scha­duw­be­staan te ha­len. Met als be­kro­ning Mi­cha- eli­na,

een prach­ti­ge ten­toon­stel­ling be­ge­leid door een uit­ste­ken­de ca­ta­lo­gus met bi­o­gra­fie, een re­con­struc­tie van haar oeu­vre en in­te­res­san­te es­says. Over Mi­chae­li­na Wou­tiers (of Wau­tier) zijn niet veel fei­ten over­ge­le­verd. Zij werd in 1604 ge­bo­ren in Ber­gen (Mons) in He­ne­gou­wen bin­nen een aris­to­cra­ti­sche fa­mi­lie van ver­mo­gen­de koop­lie­den en mi­li­tai­ren van rang. Ze groei­de op tus­sen acht broers (een was boogschut­ter in de Bour­gon­di­sche lijf­wacht, een an­de­re wa­pen­he­raut van Gel­re), ter­wijl Char­les kunst­schil­der werd van por­tret­ten en his­to­rie­stuk­ken. Na zijn op­lei­ding, deels in het bui­ten­land trok hij naar het wel­va­ren­de Brus­sel. Met hem ging Mi­chae­li­na rond haar veer­tig­ste sa­men­wo­nen. Haar ge­da­teer­de oeu­vre om­spant de pe­ri­o­de 1643-1659. Ze schil­der­de in­drin­gen­de por­tret­ten en ont­roe­ren­de re­li­gi­eu­ze wer­ken vol ver­stil­de emo­ti­o­na­li­teit en draai­de haar hand even­min om voor my­tho­lo­gi­sche on­der­wer­pen en gen­re­ta­fe­re­len. Bo­ven­dien zijn en­ke­le bloem­stuk­ken van haar be­waard ge­ble­ven. De vroegst be­ken­de wer­ken zijn van zo’n ni­veau dat die en­kel van een vol­leerd kun­ste­naar kun­nen zijn. Van wie of waar kreeg zij haar ge­de­gen op­lei­ding? Van haar broer Char­les? Tij­dens ver­blijf in het bui­ten­land? In Brus­sel in de aca­de­mie van Mi­chael Sweerts? Daar werd naar le­vend mo­del ge­te­kend – toen­ter­tijd was het heel uit­zon­der­lijk om daar als vrouw aan deel te ne­men. Haar werk toont in­vloed van Vlaam­se schil­ders als An­toon van Dij­ck, Da­vid Te­niers, Ja­cob van Oost en Mi­chael Sweerts. Er is af­fi­ni­teit met mees­ters uit Ita­lië in haar be­han­de­ling van licht-don­ker en het clas­si­cis­me, en ge­let op het ge­bruik van blauw en rood met mees­ters uit Frank­rijk. Dit al­les maakt haar een uit­zon­der­lij­ke fi­guur bin­nen de Eu­ro­pe­se ba­rok. In haar gen­re­ta­fe­re­len be­perk­te Mi­cha- eli­na zich tot ta­fe­reel­tjes met jon­gens in de hoofd­rol. Jon­gens die zeep­bel­len bla­zen en zo naar de ij­del­heid en ver­gan­ke­lijk­heid ver­wij­zen en kna­pen die een lan­ge klei­pijp ro­ken of ta­bak snui­ven. Ze geeft hen van dicht­bij ten hal­ve lij­ve weer, hel­der op­lich­tend te­gen een don­ke­re ach­ter­grond. In hun realisme lij­ken ze naar het le­ven ge­schil­derd. Het is voor­stel­baar dat de­ze laat­ste ta­fe­reel­tjes een van de vijf zin­tui­gen voor­stel­len, een po­pu­lair on­der­werp in de kunst. Wat doet ver­on­der­stel­len dat zij ook de vier an­de­re zin­tui­gen heeft ver­vaar­digd. Die heb­ben be­staan of ver­blij­ven nog er­gens zon­der dat men weet dat ze van haar zijn. Mi­chae­li­na schil­der­de ster­ke por­tret­ten. Ui­ter­lijk, kle­dij, ge­moeds­toe­stand en ka­rak­ter van de zit­ter weet ze voor­tref­fe­lijk te sug­ge­re­ren. Een van de fas­ci­ne­rend­ste por­tret­ten is dat van Mar­ti­no Marti­ni (1614-1661), een Ita­li­aan­se je­zu­ïet, die vol mis­si­o­ne­rings­ij­ver naar Chi­na reis­de en er zich ver­diep­te in de Chi­ne­se taal en let­te­ren, ge­schie­de­nis en car­to­gra­fie. Hij was een bril­jant the­o­loog en schreef over de dy­nas­tie­wis­se­ling in 1644 van Ming naar Qing. Hij stel­de dat de Chi­ne­se li­te­ra­tuur vijf mil­len­nia oud was en bracht als eer­ste het Chi­ne­se kei­zer­rijk in kaart, een at­las die in Am­ster­dam werd ge­drukt. Le­o­pold Wil­helm on­der­steun­de de­ze in­tri­ge­ren­de fi­guur fi­nan­ci­eel en op ver­zoek van de aarts­her­tog zal de mis­si­o­na­ris bij een be­zoek aan Brus­sel in Chi­ne­se kle­dij voor Mi­chae­li­na heb­ben ge­po­seerd. Zijn dynamische, do­mi­nan­te ka­rak­ter spreekt dui­de­lijk uit de wat stuurs weg­kij­ken­de je­zu­ïet. Het is een van de wei­nig schil­de­rij­en die de laat­ste tijd van haar wer­den aan­ge­bo­den op vei­lin­gen en in de kunst­han­del.

Mi­chae­li­na, de lea­ding la­dy van de ba­rok, t/m 2 sep­tem­ber in Mu­se­um aan de Stroom MAS, Ant­wer­pen. In­fo: www.ant­wer­pen­ba­rok2018.be

Een ten­toon­stel­ling die be­won­de­ring én ver­won­de­ring op­roept

Twee meis­jes als de hei­li­gen Ag­nes en Doro­thea.

Triomf van Bac­chus is Mi­chae­li­na’s be­lang­rijk­ste werk.

Bo­ven: Een van de fas­ci­ne­rend­ste por­tret­ten is dat van Mar­ti­no Marti­ni (1614-1661), een Ita­li­aan­se je­zu­ïet, die naar Chi­na reis­de. On­der: Zelf­por­tret ach­ter ezel.

Bo­ven: Een man be­won­dert het por­tret dat Mi­chae­li­na maak­te van aarts­bis­schop Le­o­pold Wil­helm. Hij gad haar de op­dracht voor Triomf van Bac­chus.

Newspapers in Dutch

Newspapers from Netherlands

© PressReader. All rights reserved.