– Sápme­laččaid bir­ra in gal­gan čál­lit jus in lean da­id fuot­nu­min

Dan bea­sai jour­na­lis­ta Per Lars Ton­stad gullat go 1980-lo­gus čá­lii sápme­laččaid bir­ra aviis­sas. Duoras­ta­ga alm­mu­huv­vui su ođđa­samos girji mas mui­tala iežas 40-ja­hkásaš vásáhusa jour­na­lis­tan Davvi-norg­gas.

Avvir - - FORSIDE PAGE - astrid.he­l­an­der@av­vir.no Astrid.he­l­an­der

Man­nan duoras­ta­ga alm­mu­hii Čál­li­id­lágá­dus gir­ječál­li ja jour­na­lis­ta Per Lars Ton­stad gir­jji «Hest­kuk fra sør. Histo­ri­er, skjemt og al­vor fra Nord­ka­lot­ten 19752017» Kárášjo­gas. Nup­pelo­hkái kárášjo­hkalačča led­je boahtán Sá­mi gir­jjálašvuođa­gu­ovd­dážii gullat gir­ječál­li go mui­tala iežas gir­jji bir­ra.

Gir­jjis mui­tala Per Lars Ton­stad mo son bođii Finn­már­kui 1975:s, vuos oa­hp­pin Svan­vik Folke­høg­skuvllas Mát­ta-vár­jja­gis, mo bar­ga­gođii jour­na­lis­tan Davvi- Norg­gas ja maid lea vási­han dan 40 ja­gis si­h­ke olm­možin ja jour­na­lis­tan.

– Min laga­mus áig­gi Dav­viNorg­ga his­tor­jjá bir­ra lea uhccán čál­lon ja nuorat bu­olv­vat ber­rešed­je maid gullat dan bir­ra, čil­ge Per Lars Ton­stad.

Son mui­tala maid sápme­laččaid bir­ra gir­jjis, makkár oai­vil lei dáža aviis­sa Bar­gi­id­belloda­ga eaig­gádi­in.

– Sápme­laččaid bir­ra in gal­gan čál­lit jus in lean da­id fuot­nu­min. Led­je vuodji­min Gu­ov­dageid­nui 1970-lo­gu loa­h­page­a­hčen, čál­len áib­bas vigi­his ášši gá­ma­suoinni bir­ra go fu­omášin guok­te áhku jáv­regát­tis čuo­hppa­min gá­ma­suin­niid. Gal mun bes­sen dan gullat bar­go­sajis, álg­gos lei somá, muhto loa­h­pas lei dego bil­kide­ap­mi, lo­hká Ton­stad.

Sápme­laččat le­at eks­tre­mist­tat

Per Lars Ton­stad lea ba­jásšad­dan Ja­eren gu­ovl­lus Mátta­o­ar­je-norg­gas, la­h­ka Stav­an­ger gáv­poga, badjelmea­ri krist­talašvuođa ru­ovt­tus ja gu­ovl­lus gos čuv­vo Bi­i­ba­la sá­nis sát­nái. Dav­vin, nup­pe be­al riik­ka, na­go­dii son vuoigŋat, ii ge áib­bašan šat máttás. Son lea bar­gan si­h­ke Finn­mar­ken ja Finn­mark Dag­blad aviis­sas ja gokčan sá­mi ášši­id Áltá-gu­ov­dage­a­innu dul­vadeami vuostálas­ti­ma rájes 1980-lo­gus.

– Mu bar­goad­dit eai lii­kon ah­te mun čál­len sá­mi ášši­id bir­ra. Lo­hke sá­mi áššit eai le­at áige­gu­ov­di­lat. Bu­ot tulko­jed­je eks­tre­mis­man. Gá­ma­suoin­nis tul­kon­bál­va­lus­sii. Jus sápme­laččat maide­ge dáht­to, de led­je dat su­per­sámi­id gái­bá­du­sat. Sáht­ten baicce čál­lit man vái­vi lei go bohccot guhto olbmuid šad­dogárd­dis. Dal­le ii lean dábálaš at­nit árv­vus sá­mi ášši­id. Lei hirbmat imaš. Avi­i­sado­aim­ma­hus doar­jjui mu olu gerddi­id, muhto Bar­gi­id­bellodat bi­jai stuor­ra návc­caid mu bis­se­hit. Jáhkán sii bal­le mas­si­mis dad­ja­muša go Finn­már­ku lei meas­ta dego ovt­ta belloda­ga stáhta dal­le, mui­tala Ton­stad mo son vási­hii dáid ál­go­jagi­id.

Ton­stadii ad­dui diehtu ah­te ii gal­gan doar­jut sá­mi ášši­id go sápme­laččat há­li­i­ded­je sierra stáhta.

Sá­mi ok­tavuođat

Per Lars Ton­stad mui­tala son iežas be­ar­raša bok­te Kárášjo­gas oa­h­pás­mu­vai sá­mi bir­ra­sii. Son ásai ovt­ta gask­ka Kárášjo­gas, muhto šat­tai los­sa­din smáv­vamáná áhččái juo­hke beaiv­vi vuodjit Kárášjo­gas Levdn­jii bar­gosad­jái.

– Mu nieida Ris­ten Ái­le lea Sá­mi ji­e­nas­tus­lo­gus ja lea gu­ovtte­gie­lat. Ii lean nu ál­ki or­rut Kárášjo­gas, dov­den gal iežan do­hkke­huv­von ja áig­gi miel­de ohp­pen ve­aháš sá­me­gie­la, lo­hká son moji ja mui­tala son ga­ska­va­hkku fi­nai gal­ledeam­en su ja mánáid­mánáid Roms­sas go lei dop­pe alm­muheam­en dán gir­jji. Ieš or­ru dál Por­tugálas.

Gir­jjis mui­tala mo muhtu­mat Kárášjo­gas go­hčo­ded­je su nie­id­da riv­gun ja ah­te bea­sai gullat son ii

lean «eak­ti», mii son dat leš, sápme­laš. Jour­na­lis­tan vási­hii Ton­stad me­arragát­tis mo sápme­laččat, geat mas­se sá­me­gie­la­set dárui­duht­ti­ma dihtii, gái­de eret sámevuođas.

– Dáin­na gir­jji­in lean gea­hččalan le­at ra­bas ja luohte­haht­ti. Gea­hčastit gu­ovllu his­tor­jái opp­alaččat, lo­hká Per Lars Ton­stad.

Ráp­mi gir­ječál­lái

Girje­alm­muheami ok­tavuođas bes­se guldaleaddjit gaža­dit gir­ječál­li.

– Moai leim­me guk­tot dal­le smáv­vamánáid váhne­mat. Mun fer­ten du rámi­dit. De­hála­mos lea ah­te don dal­le, 35 jagi dás­sážii, me­ar­ri­dit nieida galgá máht­tit sá­me­gie­la, lo­hká John Hen­rik Ei­ra ja mui­tala son lea lo­hkan ea­naš Ton­stad čál­lo­si­id, si­h­ke gir­jji­id ja avii­sačál­lo­si­id.

– Mun bohten Kárášjo­hkii 1975:s. Lei boahtit dego jorg­gumáilbmái. Plassjes led­je sápme­laččat bu­ot vuo­li­m­uččas ser­vo­da­gas. Kárášjo­gas it lean mi­hkke­ge jus it lean sápme­laš, lo­hká Eld­bjørg Gjels­vik, gii lea ain oa­hppa­min sá­me­gie­la.

John Hen­rik Ei­ra há­li­idii diehtit mii gir­jji maŋi­muš cealk­ka lea, go ovd­dit gir­jjis lei nu vuo­hk­ka­sit čál­lán: Gi­el­la lea áid­na sadji stáhta haga álbmogis, masa sáht­tá dorv­vastit. Ton­stad mui­tala da­id sá­ni- id lei viežžan muh­tin al­geralaš gir­ječál­lis.

Fit­net dávjá dav­vin oa­hpp­omát­kkis

Maŋi­muš kapiht­ta­lis ávžžu­ha gir­ječál­li nor­ga­laččaid fit­nat oa­hpp­omát­kkis Davvi-norg­gas dávjá, oa­h­pás­muv­va­min gu­ovlluin ja olbmui­guin go dat lea stuorá­mus vuoi­tu bu­o­hkai­de.

– Nor­ga­laččat, geat eai lea fit­nan dav­vin, le­at mana­han olu. Rievt­ti miel­de ber­rešed­je hea­h­pa­nit. Fit­nat dav­vin gul­lá olm­mošlaš ohppui, lo­hká Per Lars Ton­stad.

Ton­stad mui­tala ah­te gir­jje­alm­muheami ok­tavuođas Roms­sas, de eai há­lii­dan muh­tin gávppis alm­mu­hit gir­jji jit­no­sit gir­jji na­ma miel­de go ii há­lii­dan dad­jat olbmuid gull­ut «hest­kuk» (heast­ta­ci­hp­pa) sá­ni. Čil­ge gir­jji ál­gosá­nis ah­te go dav­vin go­hčo­dit nup­pi «hest­kuk», de sáht­tá lea si­h­ke cie­los­sát­ni ja ráp­mi ja son ád­de dan ráp­min.

Čál­li­id­lágá­du­sas vur­det geld­do­lašvuođain mo olbmot vál­det vuhtii dán gir­jji, gar­vet go dan na­ma dihtii vai os­tet go dan.

GIRJEALMMUHEAPMI: Čál­li­id­lágá­du­sa ho­av­da John Tryg­ve Sol­bakk, gasku, sávai

Gov­va: Astrid He­l­an­der

GULDALEADDJIT: Nup­pelo­hkái olbmo led­je dád­ja­dan Sá­mi gir­jjálašvuođa­gu­ovd­dážii Ton­stad girje­alm­muheap­mái.

Gov­va: Per Ton­stad

SÁPME­LAČČAID FÁRUS: Ton­stad mui­tala ah­te sápme­laččat bovde­jed­je su fár­rui duod­darii si­h­ke geassit ja dál­vit.

Gov­va: Astrid He­l­an­der

OAHPES OLM­MOŠ: Per Lars Ton­stad buor­ra­nas­tá su nie­id­da Ris­ten Ai­le ris­teat­ni, Lai­la Som­by Sand­vik.

Gov­va: Astrid He­l­an­der

EA­NET OAHPES OLBMOT: Per Lars Ton­stad de­arv­va­ha John Hen­rik Ei­ra ja In­ga Rav­na Ei­ra.

Gov­va: Astrid He­l­an­der

bu­res boah­ti­ma bu­o­hkai­de. Ol­geš beal­de gir­ječál­li Per Lars Ton­stad ja gurut beal­de NRK Sá­mi re­por­tár An­ne Ol­li.

Gov­va: Per Ton­stad

MÁTKKIS: Bar­go­ski­h­párat jođus Tuisk­kas. Hans Kris­ti­an Amund­sen, Per Ton­stad, In­ger Gunn San­de, Ter­je Mykle­voll ja Erik Vei­gård.

Newspapers in Northern Sami

Newspapers from Norway

© PressReader. All rights reserved.