– Ere­nomáš vásáhus

Skábmavie­h­ka­mat gea­suhit badjel 2000 olbmo Rom­sii

Avvir - - FORSIDE - Ki­la An­ti ki­la@av­vir.no

Skábmavie­h­ka­mat gea­suhit badjel 2000 olbmo Roms­sa gáv­pogii dán va­hkko­loa­h­pa. Oasálastit bohtet miehtá máilm­mi ja sin se­arv­vis le­at maid­dái sávrres sá­me­dig­ge­po­liti­hkkárat. – Skábmavie­h­ka­mat ad­det ere­nomáš vásáhusa, oaiv­vil­dit vie­hk­kit.

Sá­me­dig­ge­pre­side­an­ta Ai­li Ke­ski­ta­lo lea ráhk­kanea­m­en maŋi­muš hárje­hallamii ov­dal go se­ar­vá Skábmavie­h­kami­id­da.

– Mun vie­gan 10 kilomeh­te­ra iht­tin. Dat lea mu mie­las gái­bide­ad­dji gaska, muhto dan na­go­da čađa­hit vaik­ke ii le­at gear­gan hárje­hal­lat doar­vái. Mun lá­ven iežan dieđi­hit vie­h­kami­id­da go dal­le lea bág­gu hárje­hal­lat, čil­ge son.

Se­arva­ba isi­din

Mid­night Sun Ma­rat­hon vuođđu­dus lea lági­dan Skábmavie­h­kami­id 2004 rájes. Sá­me­dig­ge­pre­side­an­ta Ai­li Ke­ski­ta­lo se­ar­vá vie­h­kami­id­da nup­pes, ja sus lea isit Nils Jør­gen Ny­stø fárus go vuolgá Roms­sa gáv­pogii viehkat.

– Moai láve­jet­ne isi­din dávjá hárje­hal­lat ok­t­anaga, muhto ean fal ovt­tas. Son lea sávrrit viehkat ja sus le­at gu­hkit láv­kkit go mus, muhto sáv­va­mis ii guođe mu iht­tin. Jurdda livččii ovt­tas viehkat, boa­gus­ta Ke­ski­ta­lo.

Gil­vala iežas vuostá

Sá­me­dig­ge­pre­side­an­ta lii­ko há­sta­lit iežas ja mui­tala iežas moddii vie­hkan mi­il­la si­h­ke Mid­night Sun Ma­rat­ho­nas ja Oslo Ma­rat­ho­nas.

– Hárje­ha­la­detti­in vie­gan mi­il­la be­an­not di­im­mus, muhto vie­h­kami­in sáhtán čađa­hit mi­il­la badje­laš di­im­mus. Árv­vošta­lan ah­te ádjá­nan di­im­mu ja 10-15 minuhta. Mun lean máŋgii čuo­hpa­duv­von čod­da­gis, ja dat daga­ha ah­te oaččun ásm­málá­gan vuoiŋŋa­haga vie­ga­detti­in. Dat lea oal­le hás­tale­ad­dji, ja dal­le sáhttá ál­ki massit mo­vt­ta. Da­nin lea mus álo fo­ku­sis iežan vuostá gil­vvo­hal­lat ii ge earáid, mui­tala Ai­li Ke­ski­ta­lo.

Čor­ge oaiv­vis

Sá­me­dig­ge­pre­side­an­tan gár­tá olm­moš olu čo­hkkát, ere­nomážit da­id beiv­vi­id go le­at guhkes čoa­hk­ki­mat. Da­nin lea Ai­li Ke­ski­ta­loi de­hálaš li­hka­dit frid­d­jaáig­gis. Son lea vie­hkan 2013 rájes.

– Mun gea­hččalan hárje­hal­lat golbmii va­h­kus. Bar­gomát­kki­in maid lá­ven viehkat, lean vie­hkan si­h­ke New Yor­kas, Washing­to­nis, Oslos, Roms­sas ja eará báik­ki­in ja gáv­pogi­in. Vie­hkan hei­ve hui bu­res, go dan ii le­at vát­tis hárje­hal­lat ja olm­moš ii dárbbaš go buri­id skuovaid ja čižžedol­li­id, boa­gus­ta son ja joat­ká mui­taleam­is ah­te vie­hkan lea buor­re de­arv­vaš­vuhtii.

– Dán jagi de­avd­dán 50 jagi ja dal­le fer­tešii vel ea­net hárje­hal­lat. Viehkat lea buor­re de­arv­vaš­vuhtii ja vie­ga­detti­in gearg­gat maid čor­get oaiv­vi, mui­tala Ke­ski­ta­lo gii ráhk­ka­niš­goahtá maid­dái Mid­night Sun Ma­rat­hon vie­h­kami­id čađa­hit geassemá­nus.

Fertii hála­hit stiv­rra

Skábmavie­h­kami­id duogá­beal­de lea gu­ov­dage­aid­nu­laš ja Mid­night Sun Ma­rat­hon beaiv­válaš jođi­head­dji Nils I. Ha­et­ta. Son mui­tala ah­te Skábmavie­h­ka­mat gal­get kon­trástan Ga­skai­ja­vie­h­kami­id­da.

– Skábmavie­h­ka­mat le­at se­avdn­ja­din ja lági­duv­vo­jit beai­vet, geas­set ges vi­h­ket vie­hk­kit ihkku go ga­skai­ja­beaiv­váš báitá. Stiv­ra ii jáhkkán ah­te olbmot gille­jit viehkat dál­vet, nu ah­te lei vát­tis sin oažžut miel­de go ár­va­lin lági­dit skábmavie­h­kami­id. Dat­tet­ge mih­te gea­hčča­lit ovt­ta jagi. Skábmavie­h­ka­mat le­at li­h­kostuv­van go le­at márkan­fievrri­dan da­id Mid­night Sun Ma­rat­ho­na ok­tavuođas mat beg­get miehtá máilm­mi, čil­ge Ha­et­ta.

2100 vie­hk­ki

Skábmavie­h­ka­mat leam­aš Norg­ga stuorá­mus dálve­vie­h­ka­mat maŋi­muš viht­ta jagi. Okti­ibu­ot le­at 2100 oasse­vál­di mat bohtet 55 našuvn­nas.

– Mii le­at de­av­dán bu­ot saji­id. Be­alle­ma­rat­ho­na oasálas­ti­ma šat­tai­met ju­ov­lamá­nus jo gid­det. Moad­de beaiv­vi ov­dal vie­h­kami­id vási­hit ah­te oal­l­u­gat vál­det ok­tavuođa gullan dihtii le­at go eamb­bo sajit. Lea hui somá go lea nu stuora beroštup­mi Skábmavie­h­kami­id­da. Stuora vie­hkan­gil­vv­ut vási­hit ah­te beroštup­mi unnu, muhto mis las­sá­nit ain vie­hk­kit.

Dán jagi le­at 300 ea­net vie­hk­ki go di­ibmá. Skábmavie­h­kami­id ere­nomášvuohta dat gea­suha, árv­voštal­lá Ha­et­ta.

Oas­sin tu­ristaealáhu­sas

Skábmavie­h­kami­id­da bohtet oasse­vál­dit bu­ot Euro­pa riik­kain, muhto vie­hk­kit bohtet maid­dái dob­be­lis.

– Mis le­at eane­mus dui­skalaš ja eŋ­ge­las oasse­vál­dit, muhto vie­hk­kit bohtet maid­dái Bra­si­las, USA:S ja Ka­na­das. Jurdda leam­aš márkan­fievrri­dit vie­h­kami­id ja Dav­vi-norg­ga miehtá máilm­mi, ja da­in­na le­at li­h­kostuv­van. Dál le­at mát­kkoš­tanealáhus fit­no­da­gat maid vuov­di­goahtán mát­kki­id mat buk­tet vi­hk­ki­id ja tu­rist­taid Rom­sii. Ov­dame­ark­ka dihtii bohtet 38 dui­skalaš báŋko­bar­gi Rom­sii, sii vi­h­ket Skábmavie­h­kami­id ja sii há­li­i­dit maid vási­hit gu­ovs­sa­ha­said, fálása­fa­ri, hear­gevuodji­ma, be­a­navuodji­ma ja kon­se­art­taid. Dat me­ark­kaša ah­te oasálastit guđđet olu ruđaid dei­ke. Min oasse­vál­dit dev­det maid ea­naš hote­al­laid Roms­sas, ja dat lea hui de­hálaš ealáhus­sii, mui­tala MSM beaiv­válaš jođi­head­dji Nils I. Ha­et­ta.

Ere­nomáš vásáhus

Maid­dái nub­bi sá­me­dig­ge­po­liti­hkkár se­ar­vá Skábmavie­h­kami­id­da. Norg­ga Sámi­id Riikkase­arv­vi sá­me­dig­ge­jo­av­kku par­la­men­táralaš jođi­head­dji Ru­nar Myr­nes Bal­to vie­hká 4. geard­de dálve­vie­h­kami­id Roms­sa gáv­po­gis.

– Skábmavie­h­kami­id­da lea hirbmat somá se­ar­vat go doaluin lea ere­nomáš buor­re miell­aláhki. Rom­sii bohtet olbmot miehtá máilm­mi ja mun lii­kon ere­nomáš bu­res ol­goriikk­alaččaid eall­jár­vuhtii. Mii diehtit ah­te dáp­pe sáht­tet vaik­ke makkár dálk­kit dál­vet, muhto ol­goriikk­alaččat le­at masá li­h­ka­du­sas maŋŋel vie­h­kami­id. Mu­ittán di­ibmá ah­te nu il­lu­ded­je

vaik­ke si­h­ke arv­vii, borg­gai ja čuorp­mastii. Mun in jáh­ke olbmuid oasálastit vie­h­kami­id­da ola­han dihtii ođđa ola­hus­aid, Skábmavie­h­ka­mat gal gea­suhit vásáhus­aid geažil, lo­hká Bal­to.

Sávrres vie­hk­ki

Ru­nar Myr­nes Bal­to vie­hká maid­dái Mid­night Sun Ma­rat­hon vie­h­kami­id juo­hke jagi ja lea oasálastán vie­h­kami­in si­h­ke Pa­ri­sas, Frank­fur­tas, Kø­ben­hám­ma­nis ja Ber­li­nas. Son hárje­hal­lá sul­lii 5-6 geard­de va­hkkui.

– Mun in le­at elite­vie­hk­ki, muhto munn­je lea vie­hkan hui de­hálaš pers­ovnnalaččat. Das mun oaččun energi­i­ja. Jus galg­gan olbmuid ráv­vet man ge láhkai vie­h­kama hár­rái, de lea hui de­hálaš ah­te ii álg­ge mend­do gar­ra­sit hárje­hal­lat. Ii ber­re dakk­aviđe vig­gat viehkat beaiv­válaččat, dal­le gal sáhttá olm­moš vuol­lá­nit. Ávžžu­han gal olbmuid bid­jat alccese­a­set smáv­va miht­tuid ja dieđi­hit ieža­set vie­h­kami­id­da. Ieš vuohtán ah­te hárje­ha­lan ea­net go lean dieđi­han iežan masa nu. Vie­hkan lea hui buor­re álbmot­de­arv­vaš­vuhtii ja da­nin ávžžu­han olbmuid gea­hčča­lit hei­ve go vie­hkan sidjii­de, dad­já son.

Gov­ven: Truls Til­ler/msm

SKÁBMAVIE­H­KA­MAT: Roms­sa gáv­po­gis lági­duv­vo­jed­je skábmavie­h­ka­mat vuost­taš geard­di 2004:s. Dan rájes le­at vie­h­ka­mat be­akke­han sak­ka ja skábmavie­h­ka­mat leam­aš Norg­ga stuorá­mus dálve­vie­h­ka­mat maŋi­muš viht­ta jagi. Dán jagi oasálas­tet 2100 vie­hk­ki ja sii bohtet 55 riik­kas.

Gov­ven: Truls Til­ler/msm

SE­AR­VÁ: Sá­me­dig­ge­pre­side­an­ta Ai­li Ke­ski­ta­lo se­ar­vá dán jagi skábmavie­h­kami­id­da. Son mui­tala ah­te vie­h­ka­mat mo­vttii­daht­tet su hárje­hal­lat ár­ga­beaiv­vis. Son lá­ve maid­dái ga­skai­ja­vie­h­kami­id­da se­ar­vat mat lági­duv­vo­jit Roms­sas geassemá­nus.

Gov­ven: Truls Til­ler/msm

LIEKKADIT: Go Roms­sa gáv­po­gis lági­duv­vo­jit ma­ra­ton­vie­h­ka­mat, de láve­jit oasse­vál­dit liekkadit ovt­tas. Dá oaid­nit skábmavi­hk­ki­id liek­kadeam­en gáv­pot­gu­ovd­dáža Stor­torg­gas.

GEA­HČČIT: Skábmavie­h­kami­id ál­gu ja mo­al­la llea gu­ov­du Roms­sa gáv­pot­gu­ovd­dáža.

Olu gea­hččit láve­jit boahtit gea­hččat vi­hk­ki­id go vul­get johtui ja go olle­jit mol­lii.

Vuor­kágov­va: Ki­la An­ti

FERTII HÁLA­HIT: Mid­night Sun Ma­rat­hon beaiv­válaš jođi­head­dji Nils I. Ha­et­ta mui­tala ah­te stiv­rras lei unnán jáhku li­h­kostuv­vat skábmavie­h­kami­in, muhto son na­go­dii dat­tet­ge stiv­rra hála­hit gea­hčča­lit čađa­hit vie­h­kami­id 2004:s. Vie­h­ka­mat le­at dan rájes lági­duv­von ja­hkásaččat ja dat le­at gea­suhan olu vi­hk­ki­id miehtá máilm­mi.

Gov­ven: Truls Til­ler/msm

DUHTAVAČČA: Dát oasse­vál­dit led­je duhtavačča go olle­jed­je mol­lii skábmavie­h­kami­in di­ibmá. Skábmavie­h­ka­mat gea­suhit olu olbmuid ja muh­ti­mat vási­hit ah­te eai olle dieđi­hit ieža­set vie­h­kami­id­da ov­dal sajit die­vi­hit.

Priváhta gov­va

VIE­HK­KI: Norg­ga Sámi­id Riikkase­arv­vi sáme­dikke­jo­av­kku par­la­men­táralaš jođi­head­dji Ru­nar Myr­nes Bal­to lea sávrres vie­hk­ki ja oasálastá dávjá ma­rat­hon­vie­h­kami­in si­h­ke Norg­gas ja ol­goriik­kas. Dát gov­va lea vál­don man­nan geasi Mid­night Sun Ma­rat­hon vie­h­kami­in Roms­sa gáv­po­gis.

Gov­ven: Truls Til­ler/msm

Newspapers in Northern Sami

Newspapers from Norway

© PressReader. All rights reserved.