KAJAGKAG

Bisaya - - Cover Story - Sugisaysay ni COY P. PONTE Lintuan, Loon, Bohol

AJAW bujaga og say imong makitan!” kalit nga pahimangno ni Tatay Bitong sa dihang mikupot ko sa iyang braso paghiagi namo dapit sa dakong punoan sa talisay nga nahimutang kilid sa pangpang daplin sa baybayon. Daghan ang dagkong mga gamot sa balete nga migakos sa punoan niini. Nahisamag tag-as nga mga kuyamoy nga nag-atang; andam nga mosignit ni kinsa mang mahiagi. Ang pinong mga gamot naingog tag-as nga mga buhok nga nanayaw sa kumpas sa tayhop sa huyuhoy. Nanglimbawot ang mga balhibo sa akong tangkugo, maong

naaghat kog hawid sa iyang bukton.

Tungod sa iyang hinanaling pahimangno nahinumdoman ko dayon ang gisugid sa akong ig-agaw nga si Rudy. Matod niya, si Tatay Bitong adunay tuga o anting-anting! Makita niya ang mga di-ingon-nato ug aduna siyay pangyamyam o pangadyeon aron dili siya mahilabtan nila! Ug sa higayon nga mokuyog ka ni Tatay sa paglakaw, mahimong makakita sab ka sa mga di-ingon-nato kon mogunit ka sa bisan unsang parte sa iyang lawas!

Sumala sa asoy ni Rudy, usa ka higayon niana, mikuyog siya ni Tatay Bitong sa pagpanulo. Tungod sa kalisod sa agianan palugsong sa baybay, nadakin-as siya ug natikluhod ngadtos tiilan sa tigulang mao nga nakapanggunit siya sa tuhod ug batiis ni Tatay sa pamasin nga dili siya maligid sa bakilid. Pagyanghag pa ni Rudy, tataw niyang nakita ang dako kaayong tawo nga nagyupyop og dakong tinustos. Lagom ang pagka tabunon niini ug naglingkod kini sa dakong punoan sa kahoy nga bituon nga nagbad-ay sa pangpang. Milapaw pa sa mga dahon sa linghod pang kalubihan ang ulo niini. “Tay!” kalit siyang nakasangpit gumikan sa kakulba. “Hilom!” badlong dayon ni Tatay Bitong samtang pugos nga milakang sa iyang tiil nga gigunitan ni Rudy aron mabuhian kini sa naulahi.

Sa dihang nabuhian na ang tiil ni Tatay sa akong ig-agaw, kalit lang sab daw nga nawala sa iyang panan-aw ang dakong tawo. Mao ray nagpabiling naiwagan sa siga sa sulo nga dala ni Tatay Bitong ang naluad nga dakong punoan sa bituon nga naghapa sa pangpang. Nag-umbaw sa lapyahan ang kasangahan niini ug nagpabilin sa gihapong buhi ug lambo ang kadahonan.

“Tabi …! Tabi…! Moagi ming mga way lami!,” yamyam ni Tatay Bitong sa dihang mingpadayon sila subay sa gamayng dalan kilid sa punoan nga gilingkoran sa nakita ni Rudy.

“Agta to!” sulti sa apohan sa dihang didto na sila sa hunasan. “Mao to ang nagtawo anang gamayng pangpang. Di jod mo magpataka-taka og agi diha. Manabi-tabi jod!” dugang niya.

Kining ‘panabi-tabi’ mao gyoy kasagarang pahimangno sa katigulangan ngadto sa kabatan-onan kabahin sa pag-anha sa

Mananap kaha ang ilang nakita o usa ka matang sa sakyanan sa dagat? Kon unsa man gani to, ang piho nga kini kabahin lang sa daghan ug dili matugkad nga misteryo sa dagat…

mga dapit nga dili kanunay mataak sa tawo. Sama pananglit sa silong sa dagkong mga punoan sa kahoy, labi na sa mga akasya, talisay o sa unsa mang kahoy nga may balete, dita o dakit nga nagtapot-likos sa punoan niini. Giila kini nga maoy kasagarang puy-an sa mga di-ingon-nato. “Taw-an”, nila pa. Ang libonon nga palibot sa mga punoan sa kawayan; ang mga dapit nga haduol sa baba o ganghaan sa mga langob; sa kalibonan diin labong ang nagkumpayot nga salimpukot o unsa mang bagon angay gayod nga manabi-tabi ang si kinsa mang mahisum-ok ning mga dapita.

Dali kong mibuhi sa bukton ni Tatay ug wa ko maglingilingi sa palibot. Bugnaw ang singot nga mingdagayday subay sa akong tingkoy apan wa ko kini hatagig igong pagtagad. Nag-apas ko sa mga lakang sa tigulang, nahadlok kong maulahi ug masignit sa unsa mang maligno nga among malabyan.

“Tabi …! Tabi…! Moagi ming mga way lami!” subli ko sa yamyam niya nga akong nahinumdoman sumala sa sugid ni Rudy.

Wala miy tingganay nga mingpadayon pagtadlas sa hunasan. Ming-abot ra mi sa nahimutangan sa usa ka baruto. Nagtipun-og luwan niini ang naylon nga pukot. ‘Kajagkag’ ang tawag niini sa mga mananagat, labi na sa mga edadedaran na sama ni Tatay. Gusto ni Tatay nga maladlad o mataan na kini daan samtang lantong pa ang dagat ug nagsingabot pa sab ang kilumkilom. Inighunas niini, ang mga isda nga anaa sa hunasan, magpalawod. Kini ang higayon nga mahasmag sila sa pukot. Subayon na sab kini uban sa pamasin nga daghan ang isda nga motuloy o malimin sa pukot. Unya, pabilin kining itaan kay inigtaob na sab og balik, ang mga isda ganahan mang mobalik sa piliw aron mangibkib sa kalusayan. Mahasmagan sa gihapon nila ang pukot nga nag-atang sa agianan.

Akoy gikuyog ni Tatay Bitong kay ang akong mga ig-agaw, sila si Rudy ug Jose, nga maoy tigtaan ning maong pukot aduna pa may drill sa PMT. Wala pa may PMT ang first year sa high school sama nako adtong panahona mao nga sayo kong miuli gikan sa eskuylahan. Nasigpatan ko ni Tatay sa akong paghiagi sa ilaha mao nga gihangyo ko nga motimbang niya. Naikag sad kong mikuyog, sa unang higayon, kay lagi buot man sab kong masuwayan ang maong pagpangisda. Bisan dili pa ko hanas sa pagbugsay adtong tungora, makahimo ra man sab kong mopatulin sa sakayan ug moawilawil inigladlad na niya sa pukot.

Si Tatay Bitong uyoan sa akong inahan, si Mama Pacing. Igsoon siya sa akong apohan nga si Lolo Anyong. Ingnon tang pu’nga, apohan ko sab siya.

Manginhasay si Tatay Bitong, sa pihong pagkasulti, kay hanas man siya sa pagpanginhas o pagpangisda diha sa hunasan o sa piliw. Ang kasagarang mananagat adto man sa lawod mamasol, mamukot o mamanwag; ang pagpanagat sa baybay maoy gipalabi ni Tatay Bitong uban sa iyang asawa, si Nanay Unda kay lagi, aduna pa man sab silay gamayng uma ug kahayopan nga giatiman. Kontento na man sab sila sa ilang makuha sa pagpanginhas, pagpanglaja, kanang pukot nga ilabay aron molikos-taklob sa duot sa mga isda, ug sa pagpanghampas.

Atbangon nila sa paglinya diha sa bakulod ang pipila ka dahon sa lubi, pormahon nga letrang V. Ligpitan sa dagkong bato ang usa ka kilid ug pabiling iisa ang pikas linya sa mga lukay silbing koral. Sa tumoy niini, ang dapit diin mag-abot ang linya sa mga palwa, anha ipahimutang ang bunoan, usa ka dako nga daw hawlang alambre nga ang baba gidisenyo nga dili makabalik-gawas ang isda nga mahisulod. Inighunas, gikan sa pagtaob, ang mga isda nga naa dapit sa nakoral nga hunasan, walay laing kapaingnan kondili masulod sa bunoan.

Daw nawala ko sa akong kaugalingon samtang nagsud-ong sa talagsaong pananawon hangtod nga napupos kini ug mipalayo na sa ulin sa among sakayan.

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.