ANG BALAY SA TIILAN SA CHOCOLATE HILLS

Bisaya - - Sa Atong Hapin - Sugilanon ni Emeterio S. Sumagang Valencia City, Bukidnon

All things must come to the soul from its roots, from where it is planted.

— Saint Teresa of Avila

BERDE ang Chocolate Hills sa akong pagkatawo didto sa ilaya ug mahilom nga Lungsod sa Carmen. Usa ka gamay ug luya nga puya, dali kong gibunyagan sa kahadlok nga dili ko mabuhig dugay. Tuig sa Sunoy kadto sa mga Tsino nga ang akong mga ginikanan wala mahibalo ug daghan pang wala nila mahibal-i. Ang pagbomba sa Hiroshima ug Nagasaki tingali ilang nadunggan apan dili ang pagbungkag sa Auschwitz, paghikog ni Hitler, gera-patani sa Tsina, dakong linog sa Japan ug tsunami sa Pakistan. Ang pagbalik ni McArthur ug ang pagkatapos sa Ikaduhang Gubat sa Kalibotan tingali ilang nadunggan apan dili ang pagkatukod sa United Nations ug sa pagkakaplag sa Hammadi scriptures, herbicide 2,4-D, microwave oven ug streptomycin. Walay kasadyang misugat sa akong yanong pagkahimugso sa ikatulong adlaw sa bulan sa Marso, tuig 1945 gawas sa kalunhaw sa Chocolate Hills ug sa kadaogan ug kalipay sa akong mga ginikanan nga nagsudong sa unang bunga sa ilang gugma ug kaminyoon.

Managsilingang kabungtoran nga gibistehan sa lunhawng mga sagbot ang mitagbo sa akong mga mata sa pagsulod sa sakyanan sa Carmen. Ang mga bungtod nga morag naggutok nga suso sa inahan mahimong tabonon sa panahon sa ting-init. Sumala sa akong nabasa, kining talagsaong geological formation nga natuhop sa mga sulusugilanon ug kasugiran mitumaw gikan sa dagat niadtong dugay nang katuigan. GIHATOD kos drayber sa habalhabal sa balay nga nagyaka daplin sa kamaisan. Walay koral ang balay. Misulod kos nataran. Naalerto sa andar sa motor ug paghot sa hinuktang iro, usa ka lawasan nga lalaki ang migawas sa balay. Gibuak sa pahiyom ang nawong sa tagbalay sa tinud-anay nga kahinangop ug kahimuot sa akong pag-abot. Mao sab ang akong gibati sa pagkakita kang Boni. Kadto ang una namong panagkita apan makadaghan na

kami magkahinabi pinaagi sa selpon. Gikan kaniya, nakatuhog kog mga kasayoran sa akong kagikan. Apan daghan pang butang ang buot nakong masayran mahitungod sa akong mga ginikanan ug mga paryente. Kini ang tumong sa akong pagduaw ning dapit diin gilubong ang akong inunlan. Masuso pa ko sa pagbiya sa akong ginikanan sa Carmem, Bohol.

Gikulit gikan sa Lungsod sa Vilar (karon Bilar), ang dapit nga unang gisugyot ang ngalang Ubeda sa pagpasidungog sa Dakbayan sa Ubeda sa Ulerta sa habagatang Espanya, sa ngadto-ngadto, nahimong Lungsod sa Carmen agig pasidungog sa Lady of Mt. Carmen sa Espanya sa sugo ni Gobernador Heneral Jose de la Gandara kaniadtong Marso 1, 1869. Si Padre Pedro Nicolas San Juan maoy unang padre kura dihang ang Lungsod sa Nuestra Señora del Carmen o Carmen nakabaton og kaugalingong parokya sa tuig 1874. Ang tanang baryo may ngalang Katsila ug nagsaulog og tinuig nga pista pasidungog sa mga santos nga giapod-apod kanila. Ang mga Carmenanon giila sa ilang pagka relihiyoso, pagka kugihan, pagka mahigugmaon sa kalinaw ug pagka maabi-abihon.

Gipasulod ko ni Boni sa balay ug gipaila-ila sa iyang asawa nga si Anna. Ganiha, nakita ko siya didto sa kamaisan samtang nagangkas kos motorsiklo. Wala madugay, miabot si Filo nga gitawgan ni Boni sa selpon. Magulang ni Boni si Filo nga akong nahimamat didto sa munisipyo niadtong nakahapit sa Carmen ang among grupo nga nanuroy sa Bohol, pito ka tuig na ang nakalabay. Mao kadto ang una nakong pagtunob sa Carmen nga hamtong na.

Dili masaypan nga si Boni ug Filo managsoon. Maingon-ingon ang ilang barog, gitas-on ug bisan ang linakwan. Alegre ang among panagtabi ug pangomostahay. Paryente ko si Boni ug Filo sa kagikan sa akong amahan.

Si Filo nga moadtoay sa iyang uma nananghid nga dili na magdugay. Nag-atiman siya sa iyang gamayng basakan sa adlawng Sabado kay way trabaho sa opisina. Iya kong gidapit og paniudto sa ilang balay sa wala pa siya mobiya sakay sa iyang motorsiklo.

Sa among panagtabi sa selpon, naasoy na ni Boni ang tanan niyang nasayran mahitungod sa akong mga ginikanan ug kagikan. Nagkasabot mi nga iya kong ubanan sa akong mga paryente aron sa pag-ila-ila kanila ug pagsarap og dugang mga kasayoran. Iyang gisugyot nga unahon namo pagbisita si Rosario, angga Rose, didto sa Sityo Suba.

Nag-angkas ko kang Boni sa among pagpadulong sa Katipunan diin nahisakop ang Sityo Suba. Dali ra abton ang haywey gikan sa balay ni Boni ug susamang gidugayon ang biyahe paingon sa tipasanan. Gikan sa tipasanan gisubay ni Boni ang lapokon ug danglog nga dalan-dalan paingon sa dapit ni Rose. Wala si Rose sa among pag-abot sa iyang balay. Ang nag-inusarang pinuy-anan hinimo sa ginabas nga kahoy, amakan ug sin. Di nako makita ang sulod sa balay kay serado, apan sumala pa ni Boni, ang gamayng balay gibahin sa katulganan ug kosina. May abohan sa kosina nga

Niining dapita, ang sumpay sa iyang kagahapon tahom ug tam-is…

gigamit usab nga sala.

Akong gilantaw ang palibot ug gidumdom kadtong panahon kanus-a nakaanhi ko nga usa pa ka bata. Apan nausab na ang tanan. Wa ko makita kadtong mga talan-awon nga gitipigan sa kasuokan sa akong alimpatakan. Mga talan-awon nga kaluha sa mga panghitabo nga mopasundayag sa akong mga damgo.

Usa ka hanging bridge ang nakadakop sa akong pagtagad. Akong gisubay ang dalan-dalan paingon sa tulayng binitay. Wala pay tulay kaniadto busa magtiniil ming motabok sa suba. Ang pagtabok sa suba lawom nga migamot sa akong panumdoman tungod sa sihi nga akong pamuniton samtang nag-ubog sa tagapaa nga tubig. Ang puti ug gagmayng tuway mogimaw sa balas ug lapok kon kisawon sa kamot o tiil ang tubig. Lami ang sabaw sa sihi nga panakotan sa luy-a, tanglad ug sibuyas-dahonan.

May nakahinabi si Boni didto sa kamaisan duol sa balay ni Rose. Ako siyang gikamay aron makauban sa akong pagsuroy sa dapit diin nahimutang ang balay sa akong mga apohan.

“Matod sa akong gikaestorya, tua si Rose sa Katipunan. Ato siyang pangitaon sa atong pagpauli.”

Among gitabok ang foot bridge nga hinimo sa kable ug bulos sa kawayan. Diha sa tunga-tunga sa taytayan, nasikop sa akong pagtagad ang nag-agos nga tubig sa suba. Apan dili nako makita ang ilawod sa suba kay gisambongan kini sa nagyungyong nga mga kahoy ug nangatkat nga mga balagon. Akong gipiyong akong mga mata ug gisalom ang suba sa akong panumdoman.

Nakadugang sa kahalandomon sa among bakasyon sa Carmen ang akong pamagdoy sa Suba sa Ginsangaan. Dugay na kadto apan nagpabiling buhi ang maukyabong kasinatian sa usa ka niwangong bata nga nagkaang-kaang sa pag-ubog sa tubig ug pagsaka-kanaog sa lagpad ug dangog nga mga bato. Naninguha ang bata nga makaapas sa iyang inahan ug iyaan nga si Remedios nga abtik kaayong nanikop og kasag ug namunit og suso sa mabawng suba nga lawom kon magbaha.

“Didto ang balay,” akong gitudlo ang luna unahan sa suba sa among pag-abot sa pikas tampi.

Ang bakanteng luna nakapahinumdom kanako sa kasagbotan dili halayo sa karaang balay diin kami mangalot og ubi. Among tultolon ang lagutmon pinaagi sa pagsubay sa mga bagon niini nga mangatkat sa bayabas ug gagmayng kahoy.

Si Boni nga manghod nakog katorse ka tuig, wala makakita sa karaang balay. Wala siyay timik nga nagsunod-sunod kanako.

“Didto nahimutang ang kasilyas,” akong gitudlo ang dapit daplin sa suba diin nagdahom kong may lumpong sa kawayan apan bugang ra ang akong nakita. Sa daklit, gitumod ko niadtong panahon kanus-a ang tag-as nga kawayan nagsabwag sa ilang nagsayaw-sayaw nga landong sa walay atop nga pansayan kansang nagnganga nga bangag gisalogan og bulos sa kawayan.

Ang mga langaw ug lagong nga natental sa baho sa hugaw gikan sa lihang sa salog, magtuyok-tuyok sa akong nahimutangan samtang nagpungko ko nga ang lubot gipatungod sa bangag sa salog. Ang hagunghong sa lagong nakigsagol sa yagubyob sa suba, sa kinanggit sa nagbag-id nga mga bulos ug sitsit sa mga kiwiskiwis nga gitayhop sa huyuhoy.

Mikambiyo ang akong panumdoman niadtong laing yugto sa akong kasinatian— sa nalisang nga bata nga naningkamot pag-agpas sa mga hamtong samtang nangita og kapasilongan sa kawayanan. Ang bata nga natumog sa ulan, nagkurog sa kahadlok samtang nagpadayon ang naglungot-lungot nga bagyo sa pagkulata sa dapit. Ang kawayanan, hain na kadto? Dunay lumpong sa kawayan didto sa daplin sa suba apan dili to mao ang among gipasilongan kay peligroso kon dunay bagyo ug dakong bunok sa ulan. Wa sad koy nakitang basakan sa dapit nga akong gituohan nga nahimutangan niini. Nanghupaw kos kaugalingon. Ang tunob sa panahon makalubog sa panumdoman ug makausab sa wanang ug talan-awon.

Naibot sa yutang natawhan ug nadak-an, ang akong mga ginikanan nagpuyo layo sa mga kabanay. Hangtod niadtong panahona, kaduha ra sila makaduaw sa Carmen sukad sa ilang paglalin sa Mindanao sa tuig 1945. Sa ilang ikaduhang pagduaw niadtong tuig 1952, kauban nila ang ilang tulo ka anak nga nanagedad og dos, kuwatro ug siyete anyos. Ako ang kamagulangan. Didto mi mosaka sa panimalay sa ginikanan sa among inahan nga sila si Saturnino ug Cepriana kansang mga dagway lubog na sa akong panumdoman. Didtoy ubang tawo sa balay ug duna koy hanap nga paghinumdom sa magulang sa akong inahan nga si Remedios ug pag-umangkon nga si Rose. Bungol-amang si Remedios ug si Rose iyang anak gawas sa kaminyoon.

Dili ko malimtan kadtong maong pagduaw tungod sa una ug mao-mao nakong engkuwentro sa bagyo. Hilabihan kamakalilisang kanako ang maong kasinatian. Nawong natumog sa ulan, naghingos kong naglakaw kuyog sa sakop sa panimalay paingon sa kawayanan diin sa sabakan sa lunas kami namasilong ug nagpaabot sa paglurang sa bagyo. Ang mga habol nga among gihimong atopatop nanalipod kanamo sa bunok sa ulan samtang dikit kaming nagtapok aron pag-ambitay sa kainit sa among lawas. Ang tag-as nga kawayan nga nanitsit ug naglubay-lubay nunot sa kusog nga hangin, matig-a nga nagtindog sa natumog nga yuta, nakigbatok sa hasmag sa bagyo. Nagpabilin mi sa kawayanan sa nahabilin sa adlaw ug sa tibuok gabii. Dihang hinay na ang bagyo pagkasunod adlaw, namalik mis balay. Nagpabilin sa nahimutangan ang balay, ang tugas nga haligi niini wala matandog sa yuta nga giugbokan. Ang gituko nga mga bulos sa kawayan nagpugong sa balay aron dili motakilid ug mahugno. Sa sulod, akong malili ang langit kay nagkagidlay ang atop nga kugon. Nawala ang katunga sa bungbong, ang nalangkat nga amakan gipalid ug nakatag sa basakan diin ang brutsa sa bagyo mihapay sa buros nga humay. Aron kapuy-an dayon, giuna ang paglibwas sa atop ug gisunod ang paghulip sa napalid nga amakan. Miabot og usa ka semana ang pag-ayom-ayom sa balay.

Mingbalik mig tabok sa tulay. Sa among pagpauli, among nahibalag si Rose didto sa lugar duol sa sementadong dalan. Nagsul-ot siyag pinatikan nga biste nga milapas nas panahon apan haom sa yagpis niyang lawas. “Uy, si Temyo!” Dali kong nailhan ni Rose. Nakuratan siya pagkakita kanako apan mabasa sa iyang panagway ang kalipay sa wa damhang panagtagbo. “Wa ka mausab. Batan-on gihapon ka tan-awon.” “Didto mis imong dapit nangita nimo,” matod ko nga nakaamgo nga dili nako daling mailhan si Rose kon magkatagbo mis dapit nga daghag tawo.

Tulo na ka dekada ang nakalabay dihang nakabisita si Rose sa among panimalay didto sa Don Carlos, Bukidnon. Katalirongan nako si Rose. Taas siya kanako og mga duha ka tudlo. Kon dili pa sa tina, mas puti ang akong buhok kaysa iyaha. Ang dagway ni Rose kaamgid sa iyang inahan nga si Remedios kansang itlogon nga nawong liwat sa iyang inahan nga si Cepriana sumala sa retrato nga akong gitipigan. Sa maong retrato makita nga ang linginon nga nawong sa akong inahan liwat sa iyang amahan nga si Saturnino.

Sa upat ka igsoon sa akong inahan nga si Ediltrudes, duha ra ang akong nahimamat— ang iyang magulang nga si Remedios nga nagpabilin sa Carmen ug ang iyang manghod nga si Basilio nga milalin sa Mindanao uban sa iyang pamilya. Ang ikaupat nga anak ni Saturnino ug Cepriana nga si Crisostomo wala na igdungog sukad molayas tungod sa problema sa relasyon sa iyang asawa. Wala koy kasayoran sa kamanghorang anak nga si Nicolasa.

Akong gitun-an ang panagway ug pamayhon ni Rose. Bunga siya sa gituboang dapit, sa iyang yanong kagikan ug banikanhong pagmatuto. Apan luyo sa inosenteng panagway akong maaninaw ang usa ka babayeng maisog ug makatindog sa kaugalingon.

“Nanikaysikay kog kabuhian. Duna koy gibaligya. Lisod ang kinabuhi dinhi, dili sama sa Mindanao. Nag-inusara ko human mamatay sa Fructuso.”

Mao-maong igsoon ni Rose sa Fructuso, usab usa ka pinaangkan. Ulitawo si Fructuso sa pagkamatay sa sakit nga tisis. Wa ko masayod kon si Rose duna bay hinigugma. Igo lang siyang

moyuhom kon pangutan-on. Gipili niyang magpabiling dalaga. Akong panaghap nga makig-estorya siyas iyang kaubang mga hayop ug tanom aron sa paghingilin sa kahilom ug kamingaw.

“Mobalik tas ahong balay. Adto ta maniudto. Duna koy linaming nga dumaga nga maihaw.” “Sori kaayo, nakasaad kong adto maniudto sa ilang Filo.” “Moba? Ugma?” “Okey! Mobalik mis Boni ugma sa buntag.” “Sige, magsabaw kog manok-bisaya.”

“Merry Christmas,” gitimbaya ko si Rose dayong tunol og P500 nga papel de banko.

“Daghang salamat ani. Ug Malipayong Pasko sad. Ajawg kalimot ugma.”

“Sure, imong masaligan.”

Ugma makahinabi na gyod nako sa igong panahon si Rose nga naginusara pagpuyo sa dapit sa among mga apohan. Siya ang akong pusod nga kadugtong ko sa Carmen nga akong natawhan. Seguro kong daghan siyag matubag sa akong mga pangutana. Mga kasayoran ug detalye nga akong gikinahanglan aron mahingpit ang akong gisulat nga memoir kun mga kaagi sa kinabuhi.

Gipili niyang magpabiling walay kapikas, uska dalagang lagas nga nag-inusara sa iyang balay daplin sa Suba sa Ginsangaan diin ang iyang mga iro, kanding ug manok nahimo niyang kakuyog ug tinubdan sa iyang kalipay.

Usa siya ka mag-uuma nga nanginabuhi sa kabiling yuta sa tiilan sa Chocolate Hills diin mga saging, mais, utanon ug lagutmon ang naghatag kaniyag kadasig.

Ang iyang panulti ug pamayhon bunga sa iyang ubos nga kagikan ug banikanhong pagmatuto. Apan luyo sa iyang maulawon nga panagway nagpahipi ang hiyas sa pagka gawasnon ug pagka kaugalingnon. (KATAPOSAN)

Hilabihan kamakalilisang kanako ang maong kasinatian…

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.