Taliwala sa Unos

Bisaya - - Sa Atong Hapin - Sugilanon ni Jondy Arpilleda

BANHA kaayong nanguhag santol silang Notnot ug ang tulo ini ka higala nga sila si Adok, Benjie, ug Ryan sa tugkaran ni Beday sa dihang miabot si Undoy gikan nagpasabsab sa iyang kabaw. Si Benjie nga kaupad rag edad ni Notnot ang naginusarang apo sa tiguwang. Didto sa pungkay sila si Notnot ug Andok, pulos naningkamot nga makab-ot ang usa ka pungpong nga santol samtang ang iyang mga higala nga sa banabana ni Undoy gikan pas eskuylahan kay gasul-ot pa man sa ilang uniform, nagpaabot sa ubos— mingtabang og pamunit sa mangahulog nga mga bunga.

“Notnot! Kanaog na diha kay dunay isugo si Nanay nimo!” ni Undoy nga gahangad og singgit aron madungog sa manghod nga daw unggoy nga nagkapyot sa dakong sanga. Mihunong ni sa gibuhat ug mitan-aw sa ubos. “Sige, Nong, monaog na ko, last na lang ni!” Daghan na pod ang ilang nakuhang santol nga gitapok sa ubos sa punoan. Mga dagko kaayo ni ug tam-is kay bangkok man lagi. Pirme na makatilaw si Undoy kay usahay suholan man siya sa tiguwang nga bagoton ang mga bunga kay iyang ibaligya sa merkado. Wala niya hikit-i ang tiguwang nga sa iyang banabana tua sa lungsod, milugsong. Kay kon naa pa, aw, gayawyaw na unta ang balo sa ilang gibuhat.

“Hatagi daw kog usa, Yan,” ni Undoy sa nagkadusingot nga bata. Mikuha kini og usa dayong itsa kaniya. Si Benjie didto sa walang habig sa punoan, nagpaabot mahulog ang mga bunga. Naglisod og paak si Undoy sa santol kay labaw pa nis duha ka kinumo ang gidak-on.

Sa wa damha, kalit lang misinggit si Benjie. “Not! Adok! May gapadulong diri nga sakyanan, basin si Lola na na! Panganaog na mo! Pagdali!”

Nalubatan ang duha. Nagdungag panganaog. Wa na nila panumbalinga ang kahabog sa punoan. Abtik pod dayon nga gipangkuha ug gipangsulod ni Ryan ang mga santol sa sako. Way saber nada pod nga milakaw si Undoy paingon sa tugkaran, palayo; nanagana nga tingalig maapil siyas pangasaba sa tiguwang. Gilabay na lang niya ang wa pa nahurot nga santol aron dili siya maapil sa krimen sa mga bata. Wa gyod masayop si Benjie. Mihunong ang habalhabal atbang gyod sa balay. Minaog si Jenny, ang inahan ni Benjie, nga usa ka magtutudlo sa San Antonio National High School, mga duha ka kilometro ang gilay-on niini gikan sa ilang balay. Naluag-luagan gamay ang dughan ni Undoy. “Maayong buntag, Ma’m Jen,” timbaya niya sa maestra. “Maayong buntag ba uroy nga hapon na man ron,” tubag niini nga nagbitbit og bag ug usa ka selopen nga puno kaayos mga papel ug gamit sa eskuylahan.

“Ay, sori, Ma’m. Kalimot ko da!” nagngising tubag sa ulitawo nga nakapangawot sa ulo. Nagdali nga iyang gisugat kini ug gitabangan sa mga dala— maoy iyang gibitbit ang dakong selopen.

“Salamat kaayo, Doy. Naglisod kaayo kog dala ana. Unsaon nga ting-eksam na pod lagi,” tubag ni Lanie samtang mikuot og kuwarta ug gitunol sa drayber.

Humag dawat sa kuwarta, wa na maglangay ang drayber, diretso na dayon kining mipakabad sa iyang sakyanan.

“Nakabisita lagi ka diris amoa, Doy?” paligwat nga pangutana sa maestra nga mipaingon nas sulod sa balay.

“Lagi, Ma’m, gipangita man god nako si Notnot,” tubag niya nga gipaunag pasulod sa sala ang magtutudlo.

“Ibutang na lang na dinha, Doy. Hain na man ang manghod nimo? Imo nang nakit-an?” matod ni Jenny nga milingkod sa bangko ug gihubo ang iyang sapatos.

“Aw, oo, Ma’m. Tua sa luyo kuyog nilang Benjie,” ni Undoy nga nauwaw. Kalakawon na kaayo siya, nanayming lang kon unsay isulti aron makahawa na siya.

“Hmmm… Tua na pod diay ang managbarkada sa likod sa balay. Nangatkat na pod og santol. Mga maru kaayo. Nanayming god nga wala si Nanay,” nagngirit nga pulong ni Jenny dayong lingo-lingo.

Mibawos og hilaw nga pahiyom si Undoy. Mibati siyag kaulaw alang sa iyang manghod nga wala mananghid sa tag-iya. Konsabo silang managhigala sa gihimong inside job ni Benjie.

“Sakto gyod, Doy, nga nagkita ta kay naa unta koy isulti sa imong inahan. Naa man goy bag-ong programa nga gimugna karon ang atong lokal nga kagamhanan lakip pod ang DepEd kabahin sa mga out-ofschool youth o mga ginikanan nga wala kagradwar sa elementarya ug hayskol. Bisitaha ugma ang eskuylahan ug pangutana didto bahin anang programaha nga alternative learning system kay morag makatabang na ninyo. Labi na kadtong dunay plano mobalik og tungha.”

Mihayag ang nawong ni Undoy, nadasig sa gibutyag sa maestra. “Unsa man na siya, Ma’m?”

“Kuan, programa na sa DepEd ron nga mohatag og alternatibong edukasyon sa mga nakaundang og eskuyla. Kini siya gipasiugdahan sa atong lokal nga kagamhanan. Ang kanindot ani kay matag Sabado ug Domingo ra ang talamdan sa klase, pasabot nga ang mga nanarbaho o duna nay mga pamilya, mahatagag higayon nga makabalik og eskuyla. Kon matapos nimo ning modular nga programa, puyde ka mo- take sa eksam ug kon kintahay makapasar ka, aw diretso kag high school. Libre ni siya, Doy.”

Mas nainteresado si Undoy sa iyang nadunggan. “Unsa may mga kinahanglanon ana, Ma’m?” sumpay ni Undoy.

“Dili lang gyod ko pamilyar ana nga butang, Doy. Adto lang nya sa school kay ipaila-ila tika kang Maam Beth nga maoy in-charge ana, ha?”

“Sige, Ma’m. Salamat kaayo,” matod ni Undoy nga nalipay sa laing oportunidad nga makabalik siyag tungha.

Mangutana pa untag lain ang ulitawo apan kalit mibutwa sa tugkaran si Notnot nga gabitbit og selopen kuyog iyang mga higala. Misamot ang kaulaw ni Undoy. “Na sige, Ma’m, moadto ra ko puhon-puhon sa eskuylahan ninyo. Dili na mi magdugay, Ma’m.” “Sige, Dong.” Samtang nanglakaw pagawas sa tugkaran silang lima, wa kapugong si Undoy sa kaugalingon.

“Ikaw gyod, Not, pakaulaw ka lang. Sa sunod mananghid mog tarong sa tag-iyas balay. Dili ra mo patakag panguhag prutas nga dili ato, tan-awa ra god. Unsa na lay ikasulti ni Ma’m Jenny nato?” yagabyab ni Undoy, gipahinayan niya ang iyang tingog aron dili madungog sa maestra.

“Hahay, si Manong pod… si Benjie baya ang nanghagad namo nga manguha mig santol sa ila,” pangatarongan sa onse anyos niyang igsoon.

“Tinuod na, Ya. Si Benjie ang miaghat namo ganina nga mokatkat sa ilang santol kay wala daw si Nay Beday,” sumpay pod dayon ni Andok nga nahugawan ang puti nga sinina.

“Hmmm… ayaw na ninyo na buhata sa sunod, ha, kay dili na maayo. Pananghid mog tarong.”

Naundang ang ilang kulukabildo sa dihang namatikdan nila ang pagpanugpa sa gagmayng lusok sa ulan. Minghangad silas langit ug ilang nakit-an ang nanghadlang kawanangan.

“Morag mobundak nig kusog taudtaod,” ni Undoy nga sagol-dagan na ang linaktan.

Wa gyod siya masayop. Nag-anam og kadagko ang mga lusok sa ulan. Nagkatibulaag silag panagan kay managlahi man ang ilang padulngan. Misinggit si Undoy nga motipas na lang silag agi sa basakan ni Beday nga bag-o pang gidaro aron mas dali silang makaabot sa ilang balay.

Ug sama niadtong ginabuhat nila sa una kon moulan, ilang giambak-ambakan ang nag-ugdong mga yuta— lingaw silang nag-untol-untol sa ibabaw niini. Nagkabuang og gukod si Notnot sa iyang maguwang samtang nagkalisod og bitbit sa selopen nga puno sa santol. Wa niini mamatikdi nga ang uban diay nangahulog na. Pulos nangalisngag ang mga ilong nga mingsulod silas balay. Basa ang mga sinina. Gihukas ni Undoy ang iyang sapot ug gisablay sa kilid sa ilang balay. Gimandoan niya si Notnot nga pang-abogon ang ilang mga itik nga tua sa kalasawan, nahimutang kini sa tuong habig sa ilang balay samtang siya midiretso sa nahimutangan ni Ayog ug iyang gibadbad ang pisi aron ipasilong kini sa dakong punoan sa mangga diin gibuhatan niyag gamayng payag-payag.

Pagkahuman sa gibuhat, miadto siya sa tangkal sa itik ug iyang giablihan ang ganghaan. Pagkakita niya nga nagdinaganay na pasulod sa ilang tugkaran ang ambahan, miposisyon dayon siya sa may wang habig aron modiretsog adto sa ilang tangkal ang mga itik. Gasunod sa nanagpaagpaag nga mga itik si Notnot nga sigeg abog nila. Sa dihang nakasulod na ang trese ka buok itik, giserad-an dayon ni Undoy ang ganghaan.

Gadungag saka sa balay ang magsoon. Humag hubo sa ilang ubang mga sapot sa lawas ug sagbay niini sa hayhayan gawas sa ilang sala, ila na dayong gitrangkahan ang pultahan. Pulos nanagtapis ra silag tualya. Gisugo niya ang manghod nga serad-an ang mga bentana. Usa lang ka bentana nga duol sa kosina ang gipaablihan ni Undoy. Gilantaw niya ang palibot nga mingitngit pagsamot. Matag karon ug unya, ilang madunggan ang lanog nga dahunog sa dugdog. Makulbaan si Undoy kon mokilat kay mokarisi kini; molakra sa wanang unya kalit mobutog kusog daw gatosang dinamita.

Ang kakulba ug kahingawa sa magsoon minunot sa ulan…

“Nong, unsa orasa diay milakaw si Nanay?” pangutana ni Notnot nga sigeg lili sa bentana. “Mga alas kuwatro man to, Not.” “Mao ba. Mabasa gyod si Nanay unya kon dili ni motuang ang uwan,” sumpay sa bata nga dayag sa dagway ang kabalaka.

Mibati siyag kaluoy sa iyang manghod. Nakonsensiya siya sa iyang nabuhat ganinang buntag; kay iya ning natubag tungod sa kalagot. “Not, palihog ra god kog butang og gas sa atong petromax.” Gilili ni Undoy ang ilang nataran, walay tawo. Gisubay niya sa panan-aw ang dalan kon dunay galakaw, apan wala siyay nakit-ang pigura nga naumol taliwala sa ulan. Anam-anam nga dinhay mga bunhok sa kabalaka nga minggimaw sa iyang galamhan. Mihulbot siyag lalom nga ginhawa samtang miadtos lawak aron mag-ilis og sinina.

Iyang gisul-ot og balik ang iyang ginamit nga suweter ug padyama nga iya untang labhan inigkabuntag. Miadto siya sa kosina aron magdigamog panihapon. Nasiplatan niya si Notnot nga nagkuhag flashlight og gibutangag gas ang ilang petromax. Wala na gyod motuang ang ulan, mas misamot nuon kini.

Samtang gahugas sa kaldero, nabantayan niya nga naay tulo ilang abohan. Paghangad niya, iyang nakit-an ang naukab nga atop. Iyang gigisi ang karton sa Tanduay ug iya kining gisungkip sa naukang nga atop. Mihunong ra nig tulo. Maghaling na unta siya apan pagkuha niyag palito sa posposo, wala na man diay sulod. Iya kining giuyog ug gitan-aw basin naa pay naipit, apan wala na. “Not, palihog kog tan-aw sa altar kon naa bay posporo dinha.” Mitungtong si Notnot sa bangko. “Wala man, Nong.” “Tiwas, wa na tay posporo,” ni Undoy nga nakapangawot sa iyang ulo. Nahasol kay nakailis na ra ba siyag sinina. Ang nakapait kay layolayo ang tindahan ni Yoyong, mga hapit tunga sa kilometro gikan sa ilang balay.

“Not, ikaw lang sa diri, ha? Moadto sa kos tindahan. Serad-ig balik ang pultahan iniggawas nako.

Nag-ilis og short pants ug sinina si Undoy, mga labhonon gihapon ang iyang gigamit. Unya iyang gikuha ang raincoat nga nahimutang sa kilid sa ilang kaligoanan. Pag-abli niyas pultahan, mikurog siya sa kabugnaw sa salibo nga gipadpad sa hangin. Nagdali nga iya kining giserad-ag balik ug gisul-ot ang raincoat. Gikapkap niya ang bolsa kon iya bang nadala ang pitaka; humag susi, mitaak na dayon siya sa ilang tugkaran nga karon gilapawan nas tubig gikan sa gasugwak nga kanal kilid sa ilang umahan. Iyang gilantaw si Ayog nga nagtindog sa punoan sa mangga. Sige nig sawilik sa iyang ikog, gipangbugaw ang mga lagong nga sigeg tugpa sa iyang lawas.

Paggawas ni Undoy sa ilang ganghaan, wa na siya maglangay. Iyang gisungasong ang kusog nga ulan. Mokarisi na gani ang kilat, iya dayong sampongan ang iyang dunggan. Aduna siyay kahadlok sa kilat kay duna siyay ngil-ad nga kasinatian niini. Bata pa siya adto dihang namatay ang iyang Angkol Tonyo, ang maguwang sa iyang amahan; naigo kini sa kilat. Haskang sunoga sa panit niini. Dili niya kadto malimtan kay diha siya adtong higayona sa kasikbit nga pilapil, nagdulag dakpanay kuyog iyang mga ig-agaw samtang si Tonyo nagdaro sa ilang luna. Ngil-ad ug luoy kaayo kining tan-awon— nasunog ang panit. Ug ang kuryente sa kilat morag misubay sa iyang kaugatan kay nangugdo kini ug nangapaslot.

Samtang galakaw, padayon sa paggara ang ulan ug kalit lang mopaka na pod ang makabungol nga lipak. Makahupo intawon si Undoy sa kakusog. Mipadayon siyag lakaw nga gakubo-kubo ang dughan. Way tawo nga iyang natagboan sa dalan. Ang kabalayan pulos serado. Pag-abot niyas tindahan ni Yoyong nga serado pod, iyang gisampit ang tagbalay. Mibukas ang tindahan ug si Delia, ang anak ining babaye ang miabi-abi kaniya. “Unsa may ato, Doy?” pangutana sa batan-ong dalaga. “Kanang… usa ka posporo, Day, ug tableya,” nagkurog niyang tubag. “Kining usa ka selopen ang imong paliton?” Miyango ang ulitawo unya mipakapin siyag sulti. “Pakisulod na lang sa selopen kanang duha, kay basig mabasa. Kusog ra ba kaayo ang uwan.”

Samtang nagpaabot sa gipamalit ug sukli, dunay namatikdan si Undoy nga duha ka lalaking gadagan paingon sa tindahan. Gisungasong niini ang ulan. Pag-abot didtos atbang sa tindahan, ang usa misilong sa tindahan ug ang usa midiretsog adto sa may pultahan ni Yoyong. Ug nagdali nga gituktok niini ang seradong pultahan. Kadto pa hikit-i ni Undoy kadtong mga tawhana. Apan sa banabana niya, mga amigo kini ni Yoyong.

“Preng! Preng! Si Jose ni!” dunay kabalaka ug katarantar ang tingog niini.

Mibukas ang pultahan; miguho si Yoyong nga nagtapis ug gabukot og habol. Morag gikan ni natulog. “Preng, saka diris sulod. Unsa may ato?” “Kanang… puyde mi mohulam sa imong sakyanan, Preng?” sa tawo nga sa panan-aw ni Undoy nagpangedaron nag kuwarenta. Mailhan sa postura niini nga drayber nis habalhabal kay nagguwantes man ug giputos og itom nga morag pangproteksiyon nga tela ang braso niini.

“Kanang multicab? Oo, ba. Kay asa man diay mo, Preng?” ni Yoyong samtang gisenyasan ang iyang kapikas nga kuhaon ang yawe.

“May nabanggaan didtos ilang Dano, Preng. Among tabangan aron madala sa ospital ang mga naangol.” “Ha? Kinsa man? Nakaila ka?” sagunson nga pangutana ni Yoyong. “Wa ko kabalo, Preng, kay kanang kauban nako ron, maoy gisugo nila aron pagpangitag sakyanan.”

“Sige, Preng. O, dia ang yawe. Balitai na lang ko unya inigbalik nimo diri, ha?”

Gituhopag kakulba dayon si Undoy sa nadungog. Ginoo, unta dili sila si Nanay, pu’ng niya sa kaugalingon. Tungod sa kahingawa, wa siya kapugong. Iyang gipangutana ang lalaki nga duol ra niya. “Noy, unsa diay ang nagbanggaay? “Usa ka motor ug ang awto ni Board Member Calisong.” Nakulbaan pagsamot si Undoy. Mikusog pa ang tambor sa iyang dughan. Mangutana pa unta siyag lain apan mi- backing na ang sakyanan ni Yoyong ug way saber nada nga misakayg diretso dayon sa likod ang kaestorya.

Wa mahimutang si Undoy samtang galakaw pauli sa ilang balay. Kabalikon siya. Buot unta niyang adtoon ang lugar dis-a nahitabo ang disgrasya apan layo kini ug way kauban sa balay ang iyang manghod. Unya ngitngit na ang palibot. Ug milagaak na pod ang lipak, morag kaliboan ka masinggan nga misinggaak sa kalangitan. Nakadagan intawon siya sa kakugang.

Pag-abot sa ilang balay, gituktok dayon niya ang pultahan. Paspas siyang misulod pagbukas na niini. “Wala pa gihapon si Nanay, Nong?” sugat-pangutana ni Notnot. “Wa pa lagi, Not. O, sindihi na ang petromax,” niya samtang nanarapo sa iyang bukton ug nawong.

Pagkahumag panarapo, gisindihan na pod sa ulitawo ang gibutangag gas nga mga kahoy sa batong sug-angan, ug nagtakos siyag bugas. Samtang gapadayon ang ulan, wa pod mawagtang ang kahingawa sa sapsingon niyang dughan. Sige siyag ampo nga unta way daotang nahitabo sa iyang inahan. Si Notnot matag karon ug unya mosilib sa bentana, namasin nga basig may moabot nga habalhabal. Napusgay ang kabalaka ug kahadlok sa duha dihang dunay motor silang nabati nga padulong sa ilang balay. Misilib si Undoy sa bentana. Naluag-luagan ang gahuot niyang dughan sa dihang mihunong ang motor sa kalsada. Abtik dayong miadto sa pultahan si Notnot apan gisanta siya sa ulitawo.

“Doy! Notnot! Ablihi ang pultahan!” sampit ni Saling samtang gituktok ang pultahan. Wa nila ni tubaga. Nanuktok na pod kini. “Undoy! Ablihi ang pultahan!” “Kinsa na?” seryoso apan gabugalbugal nga pangutana ni Undoy. “Ako ni, animal! Pagdali dinha kay tugnaw kaayo diri!” singhag ni Saling pagkadungog sa iyang tingog. Nakahibalo kini nga mitokar na pod ang kabuang sa ulitawo. Nagngisi nga giablihan ni Undoy ang pultahan. Basa kaayo si Saling. Nagkurog sa katugnaw; morag nahumod nga manok. (KATAPOSAN)

Ngil-ad ug luoy kaayo kining tanawon— nasunog ang panit…

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.