insurekto ang akong lolo

Sumalà sa mga rekord nga nautingkay ni Mojares, Oktubre 21, 1901 dihang misurender si Lolo Angel didto sa lungsod sa Dumanjug.

Bisaya - - Sa Atong Hapin - Ni ERIC S.B. LIBRE

(Ikaduha sa Duha ka Bahin)

PILA may estorya, gipabuhian kuno dayon ni Aranas si Lolo Angel ug gihimo kining usa ka opisyal ubos sa iyang pagmandò. Kini nga sugid usa lang ka bersiyon sa estorya giunsa pagkahimong rebolusyonaryo ni Lolo Angel. Duna koy igagaw nga moingon nga dilì ni maoy tinuod nga nahitabô. Matod niya, walâ kuno mahitabô ang giingong pagdakop sa mga rebolusyonaryo kang Lolo Angel, Juan Climaco, ug uban pa. Niya pa, “walay kisaw” dapit sa Toledo panahon sa kontra-Espanyol nga pag-alsa sa Sugbo. Imbes nga si Heneral Bonifacio Aranas, ang nagrekrut kuno kang Lolo Angel ngadto sa rebolusyonaryong kasundalohan mao si Juan Climaco— ang natudlong “chief of staff” alang sa pagpangandam sa pakiggubat ubos sa rebolusyonaryong konseho sa lalawigan sa Sugbo dihang miulbo na ang gubat Pilipino-Amerikano. (Matod pa, ang usa ka anak ni Juan Climaco nakauban kuno ni Lolo Angel sa Colegio-Seminario de San Carlos.) Ganì lang kay walay sinulat nga sugid o dokumentong makapamatuod niining maong bersiyon.

Walâ sab tay makitang bisan unsang sinulat nga sugid bahin sa kalambigitan ni Lolo Angel sa pakig-away batok sa mga Espanyol. Hinuon, ang pagka walay sinulat kalabot niini dilì gyod maingon nga kamatuoran nga walâ siya makaapil sa kontra-Espanyol nga pakiggubat— kay morag dinhà man toy akong nadunggan nga gitahasan si Lolo ni Aranas nga sulngon ang usa ka detatsment sa mga guardia civil sa usa ka lugar nga sikbit ra sa Toledo. (Kutob ra sab didto ang akong mahinumdoman aning estoryaha, walâ pod koy mahinumdoman nga sugid unsay gisangpotan sa maong misyon— kanâ kon tinuod o husto sab ang akong nadunggan ug nahinumdoman.)

PERO pag-abot sa yugtò sa kontra-Amerikanong pagsukol, mas naay klarong sinulat nga tipik nga mga kasayorang nagpakità sa nahimong pagsalmot ni Lolo Angel. Kini makaplagan pinaagi sa kutí nga panukîdukî ni Resil B. Mojares nga mabasa dinhà sa iyang libro nga gimantalà sa Ateneo de Manila University Press niadtong 1999 ug giulohan og “Resistance and Collaboration in Cebu 1899-1906: The War Against the Americans.”

Kadtong mga nakatuon

sa kasaysayan sa Pilipinas tingali makahinumdom nga samtang nagpadayon pa ang kontra-Espanyol nga pakig-away sa Katipunan, miulbo usab ang gubat talì sa Espanya ug Estados Unidos sa Amerika niadtong Mayo 1898. Ming-abot sa Pilipinas ang mga puwersang Amerikano ug gilupig niini ang mga Katsila dinha sa away sa Manila Bay ug dayon sa may Intramuros. Nianang Disyembre sa maong tuig, pormal nga misurender ang Espanya— ug lakip sa maong pagsurender ang pagtahan sa kanhing mga teritoryo sa Espanya (natural lakip ang Pilipinas) ngadto sa Amerika. Tungod niini nga mga katikaran, naluya ang mga puwersang Espanyol sa Sugbo ug nakapatigbabaw og balik ang mga rebolusyonaryong Sugboanon. Sa sayong bahin sa bulan sa Disyembre, gitahan sa mga Espanyol ang pagdumala sa Sugbo ngadto sa usa ka “kasamtangang gobyerno” ubos sa mestiso Katsila nga si Pablo Mejia. Human ang pila ka adlaw, gitahan usab ni Mejia ang pagpangagamhanan sa Sugbo ngadto sa mga rebolusyonaryo ubos nila ni Luis Flores ug Heneral Arcadio Maxilom. Misunod niini ang pagpabarog sa gitawag nga mga “junta popular” (konseho sa katawhan) sa mga lungsod isip instrumento sa pagpangagamhanan ubos sa bag-ong Republika sa Pilipinas.

Sa laktod nga estorya, mitak-op ang tuig 1898 nga ang Sugbo ubos sa pagdumala sa kagamhanan sa bag-ong Republika sa Pilipinas. Apan walâ molungtad og dugay ang maong kahilunaan sanglit pagka-Pebrero 1899, nangabot na sa Sugbo ang mga puwersang Amerikanhon kinsa gitahasan sa pagpabarog sa gahom sa Amerika. Isip linugdangan niini, miulbo ang panagaway talì sa kasundalohang Amerikanhon ug sa Kasundalohan sa Republikang Pilipinhon ubos sa pagmandò ni Heneral Arcadio Maxilom.

Segun sa libro ni Resil Mojares, si Lolo Angel usa sa mga opisyal sa maong Kasundalohan sa Republika dinhà sa Sugbo. Ang usa ka listahan sa mga opisyal sa maong Kasundalohan nianang Nobiyembre 1899 nagpakità nga usa siya ka 2nd Lieutenant sa First Regular Battalion. (Ang iyang igsoon nga si Leopoldo, o mas nailhan nakò nga si Lolo Podong, 2nd Lieutenant sab sa First Reserve Battalion.) Sa usa pa ka listahan nianang Disyembre 1900, siya ang hepe sa Second Guerrillas nga kabahin sa Seventh Fraccion (ubos kang Hilario Aliño) sa gitawag nga Third Column nga gimandoan ni Nicolas Godines ug naglihok sa habagatang bahin sa Sugbo. (Si Lolo Podong opisyal pod ubos sa Fourth Fraccion sa Second Column nga naglihok sa sentrong bahin sa Sugbo.)

Giingon pod sa libro ni Mojares nga si Lolo Angel usa sa upat ka “fabricante” o tighimo og armas ug bala alang sa Kasundalohan sa Republika. Duna ganì koy usa ka ig-agaw nga didto gyod magdakô sa Toledo kinsa nagsulti nga kausa kuno gitultolan siya ni Lolo Angel sa nahimutangan kaniadto sa ilang gam-anan og armas ilalom sa mga punoan sa tipolo didto sa ilang yutà sa baryo Ibo sa Toledo. Nia ang gisulat ni Mojares bahin niini (akò nang gibuot-buotan og hubad gikan sa Iningles):

“Sa kadakô sa kakulangon sa mga hinagiban, ang mga insurekto nagtukod og inayom-ayom nga mga pabrika ( maestranza) sa armas sa lainlaing bahin sa probinsiya. Gihinganlan isip mga fabricante sa armas ug bala mao sila si Angel Libre sa Toledo, Fulgencio Vega sa Pinamungahan, Tiburcio Quijano sa Carcar, ug Solomon Abarca sa distrito sa Zapatera sa siyudad. Tungod sa hilabihang kanihit sa mga galamitong iggugubat, napugos ang mga insurekto pageksperimento paggamit sa tagok sa lainlaing tanom ug kahoy (gisok, lawaan, kulitis) ug carbon de tronco aron himoong pulbora.”

(Pagkabasa nakò niini, nakahunâhunâ ko nga tingalig mao ning panahona nga nagsugod ang pagpanggamag paltik sa Sugbo.)

Dakô-dakô sab tingali ang kahasol nga gihatag ni Lolo Angel ug iyang mga sakop nga gerilya ngadto sa mga Amerikano. Morag sukô man god kaayo kaniya ang mga Amerikano kay gidaoban man gyod nila ang iyang balay sa Toledo. Sa asoy pa ni Mojares, nianang unang semana sa Disyembre 1900 ang mga tropa sa Forty-fourth U.S.V. Infantry gikan sa Balamban ubos sa pagmandò ni Kapitan James L. Malley nagpatrolya ngadto sa Toledo, Pinamungahan ug Aloguinsan. Padayon sa iyang asoy, “Pag-abot nila sa baryo sa Ibo nga sakop sa Toledo mao na lay ilang naabtan ang usa ka grupo sa mga insurekto nga nangikyas na sakay sa mga bangkà. Nakit-an nila nga gipangtumba ang mga

poste sa telepono nga gitarok sa U.S. Army ug gihakot ang mga kable sa telepono. Busa ilang gipangsunog ang kabalayan duol sa gipangtumbang poste. Paghiagi nila mismo sa lungsod sa Toledo, gimandar usab niya nga dabdaban ang mga balay sa mga lider sa mga insurekto nga si Juan Climaco ug Angel Libre.”

Nakahinumdom ko nga sa batà pa ko dinhay bakanteng lote atbang sa balay ni Lolo Angel. Bagnot na ang maong lote ug dunay dakong punoan sa kulo sa taliwalà niini. Matod pa, dinhà kuno sa maong lote sa una nagbarog ang balay ni Lolo nga nasunog. Tingali mao tong balaya ang giingon nga gidaoban sa mga Amerikano.

Sa sugid ni Pablo S. Piedad nga giulohan og “Sudlon: A Historical Landmark” ug napatik dinhà sa libro nga “Cebu: History of Its Four Cities and Forty-nine Municipalities” ni Gervacio L. Lavilles niadtong 1965, nalakbitan nga ang akong Lolo Angel apil diay sa pagpugong sa atake sa mga Amerikano didto sa bukiran sa Sudlon niadtong Enero hangtod Marso 1900. Human sa pagsibog atubangan sa dilì mabangbang nga superyoridad sa armas sa mga Amerikano, ang mga puwersang Pilipinhon ubos sa pagmando ni Heneral Arcadio Maxilom mingdangop sa bukiran sa Sudlon ug didto naghimog mga trensera. Sumalà sa gisulat ni Piedad, ang prinsipal nga trensera sa mga insurekto dinhà sa tagaytay (“ridge”) sa Bagakay gimandoan ni Heneral P. del Rosario kuyog ang managsoong Aliño, si Koronel Angel Libre ug uban pang de ranggong opisyal sa kasundalohang rebolusyonaryo. Tungod sa maayong puwesto sa Sudlon, naglisod ang mga Amerikano sa ilang pagdasdas ug milampos na lang sila human sa hapit tulo ka bulan nianang sayong bahin sa Marso 1900 pinaagi sa paggiya sa usa ka dinakpang insurekto.

Dihang nahugnò ang pagsukol didto sa Sudlon, gibahin-bahin na dayon ni Heneral Maxilom ang iyang nahibiling puwersa ug gipakatag kini sa habagatan, sentral ug amihanang bahin sa Sugbo aron paglusad sa gerilyang pakiggubat.

Milungtad og hapit tulo ka tuig ang pagsukol sa mga rebolusyonaryong Sugboanon batok sa mga Amerikanong manunulong. Ug miabot ang punto nga ingon sa naamgohan sa mga lider sa pagsukol nga walay kapadulngan ang pagpadayog sukol. Mao nga anam-anam sila nga nanurender. Ang akong Lolo Angel nahitalay sa mga insurektong opisyal nga ulahing miampò ngadto sa mga Amerikano. Sumalà sa mga rekord nga nautingkay ni Mojares, Oktubre 21, 1901 dihang misurender si Lolo Angel didto sa lungsod sa Dumanjug. Sa maong pagsurender, iyang gitahan usab ang 34 ka riple (lakip ang mga Springfield, Colt, Winchester ug Remington). Walay rekord kon pila ka insurektong sundalo ang iyang kuyog sa pagsurender, apan kon basehan natò ang gidaghanon sa riple nga gitahan makaingon ta nga mga hapit 20 ngadto sa 40 tingali ka sakop ni Lolo ang iyang kauban adtong higayona.

BASIN ang magbabasa niini makapangutana kon gikan sa pagulbo sa kontra-Espanyol nga pakig-away hangtod sa pagtak-op sa kontra-Amerikanong pagsukol, pulos na lang ba gyod kahâ gera ang giatiman ni Lolo Angel. Aw, dilì pod kay naa man sab siyay “lovelife” anang panahona. Lakbitan natog sugid dinhi kining bahina sa kinabuhì ni Lolo kay medyo mabulokon sab bayâ ni.

Sa ako lang nadunggan, samtang si Lolo ug ang iyang mga gerilya nagbahis-bahis sa kabukiran sa habagatang Sugbo, gikahibalag niya didto sa lungsod sa Samboan ang usa ka maanyag nga batan-ong binuhat nga ginganlan og Nena Aranas (pero morag wala siyay labot kang Heneral Bonifacio Aranas). Dalì rang nagkasinabot ang dalagitang si Nena (kinsa matod pa mga 15 anyos pa adtong higayona) ug ang ambongan nga rebolusyonaryong opisyal (kinsa mga 20 kapin pa sab ang edad) ug— sa sinultihan pa sa mga batan-on karon— nahimo dayon nga sila na. Kini nga panagtakdò sa mga kasingkasing namunga og duha ka anak— si Bonifacio ug Preciosa (Tiyo Boning ug Tiya Susay nganhi kanamò). Apan tungod sa mga kakulian nga walâ na ko masayod kon unsa, walâ mosangkò sa kaminyoon o forever ang maong relasyon.

Sa ngadto-ngadto, nakahibalag ni Lolo Angel si Hipolita Mercado Rafols (among Lola Lingling) nga igsoon sa nahimong unang kongresista sa probinsiya sa Sugbo nga si Nicolas Rafols. Sila ang nagkadayon ug ang ilang kaminyoon mibunga sa unom ka anak: si Purisimo (kinsa nahimong mayor sa Toledo human sa Ikaduhang Gubat sa Kalibotan), Filipinas, Patria, Visayas, Angel Jr. (ang akong amahan), ug Patrocinio.

Maingong romantiko sab ang nahitabô sa pagtaliwan nilang Lolo Angel ug Lola Lingling. Nianang Enero 1973 si Lola Lingling didto na gaestar sa among balay sa Siyudad sa Sugbo aron daling madala sa ospital tungod kay daghan nag gibatì, samtang si Lolo didto nagpabilin sa ilang balay sa Toledo. Unyà anang petsa 22 sa maong bulan, dalî-dalî nga gihatod si Lolo sa ospital sa Siyudad sa Sugbo kay giatake sa alta presyon. Nianang gabhiona sab, si Lola giatake pod ug maong gidala dayon sa samang ospital. Ingon pa sa nars nga nagbantay kang Lolo, ana kunong oras nga nasulod si Lola sa ospital mikalit kuno si Lolo og bangon kay matod pa niya, “Naa akong asawa.” (Pero walâ gyod bayay nagpahibalo niya nga gisulod si Lola sa ospital.) Nianang sayong kaadlawon sa petsa 23, mitaliwan si Lolo Angel. Mga duha lang sab ka oras ang minglabay, sunod pod nga mitaliwan si Lola.

A, naa pa diay usa ka “love story” sa kinabuhì ni Lolo Angel. Matod pa, sa walâ pa miulbo ang kontra-Katsilang kagubot sa Sugbo, si Lolo adunay hinigugma nga sinayoran na niya (sa ato pa, gikasabotan na nga ipakasal sila sa umaabot). Apan kalit na lang nga mibungat ang babaye nga dilì na siya mahimong modayon pagpakasal kang Lolo. Dihang gisukit-sukit unsay hinungdan sa mao niyang desisyon, nasayran nga diay ang babaye namabdosan sa usa ka paring Katoliko. Tungod niini, walâ na gyod madayon ang pagminyò ni Lolo ug sa mao niyang hinigugma.

Paglabay sa pipila ka tuig (dihang nalinaw na ang Sugbo human sa mga kagubot), si Lolo Angel nahimong mayor sa Toledo. Ug niadtong higayona gihimo niya ang maingon nga panimalos sa gihimo niadtong paring Katoliko kaniya ug sa iyang kanhi hinigugma. Sanglit ang simbahang Katoliko niadtong panahona dinhà man nagbarog sa lunâ nga gidonar sa amahan ni Lolo (sa may patag nga bahin diin nahimutang karon ang plasa), mipahayag siya nga gamiton sa lungsod ang maong lunâ ug gipabalhin ang simbahang Katoliko. Mao nga karon ang maong simbahan naa na sa bungtod ibabaw sa plasa sa Toledo.

Gawas sa pagpalalin sa simbahang Katoliko, gikontak sab kuno ni Lolo si Gregorio Aglipay aron agnihon nga magtukod og simbahan sa Iglesia Filipina Independiente sa Toledo dinhà sa usa ka lunâ nga iyang gigahin sa may Baryo Bato. Ug morag si Lolo mismo mibalhin ngadto sa Iglesia Filipina Independiente. Hinuon, dihang gilubong na siya ug si Lola, una silang gidala sa simbahang Katoliko alang sa usa ka misa rekim. Dayon sa didto na mismo sa menteryo duna na say seremonyas sa Iglesia Filipina Independiente.

Tinuod nga mabulokon ang nahimong kinabuhì sa akong apohan ug maingon nga duna siyay mahinungdanon bisan gamay nga nahimong tampo sa pakigbisog alang sa kaugalingnan sa Pilipinas. Anugon lang nga walay nakahunâhunâ sa pagdokumento sa iyang nahimong papel dihang buhì pa siya. Ako mismo nagmahay sa akong kaugalingon nganong walâ lang nakò panumbalinga kaniadto ang iyang kaagi.

Apan taliwalà ning tanan, taas gihapon ang akong pagtamod sa pagka makinasodnon sa akong apohan (kabantay ka ba sa mga ngalan sa uban niyang anak?). Ug kining maong gamayng sinulat maoy akong ubos nga paagi sa pagpasidungog kaniya.

Hinuon, kon inyo kong pangutan-on unsa ang labing mahinumdoman nakò sa akong apohan, kini ang akong tinudanay nga tubag: Akò siyang mahinumdoman isip akong apohan nga nagpanggà kanakò, kinsa dihang kausa nanuroy mi sa Toledo giingnan nakò siya nga gigutom ko og mangga ug dihâdihâ iya y kong gipalitag manggang hinog nga giparesan pa gyod og puto.—

Tipik sa hulagway sa mga miaging hepe ehekutibo sa Toledo nga makità sa museyo sa Siyudad sa Toledo.

Si Angel Libre, Sr. uban sa iyang esposa nga si Hipolita Rafols Libre. (Hulagway gikan sa koleksiyon ni Anne Marie Libre Corominas)

Usa sa karaang mga listahan nga nahipos sa museyo. Ang libro ni Resil Mojares.

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.