IGSOON

Bisaya - - Showbitzsika - Sugilanon Emeterio S. Sumagang Valencia City, Bukidnon

N“All roads out of hell lead home.” Shannon L. Alder

APUGWAT siya sa sangpit sa iyang apo. “La, tan-awa ning post sa facebook.” “Ngano, Ning? Unsay imong nakita?” “Nia, La, o. Panawagan kon kinsay paryente ning tawhana.” “Ngano man?” “Masakiton ang tawo ug nag-inusara sa iyang payag. Simeon Balbin ang ngalan.” “Ha?!” Iyang gitan-aw ang letrato sa tawo dihas tablet nga gikuptan ni Nening. Pamilyar ang hitsura sa tigulang nga naghigda sa salog nga kawayan. Iyang gitutokan samtang gisuhid ang kasuokan sa iyang panumdoman. Mitim-aw ang hulagway sa usa ka batan-ong dugay nang wala niya makita. Nausab na ang dagway diha sa tablet tungod sa edad apan may panagmay-ong ang tabas sa nawong ug ang kapehon ug hiyong nga mata. Abot sa bukubuko ang buhok sama sa iyang pagbiya tulo ka dekada ang minglabay. Sama sa iyaha, itom gihapon ang buhok. Usa ka hiyas nga ilang napanunod sa ilang inahan. Namatay ang ilang inahan sa edad nga setenta anyos nga way uban. “Diyos ko, ang imo ning Lolo Simeon. Buhi diay siya.” Milayas ang ilang manghod nga walay pananghid. Nahanaw daw bula ug wala na gyod magpakita. Wala magpadala bisag usa na lang ka sulat sa pagpahibalo kon

hain siya ug unsa ang iyang kahimtang. Misangpot sa ilang hunahuna nga tingalig patay na ang ilang igsoon. Gani, apil ang ngalan ni Simeon sa listahan sa mga patay nga ilang ihalad panahon sa misa. “Hain daw siya karon, Ning?” “Tua siya sa Natulongan, Kibawe, Bukidnon.” “Kinsay nag- post ani nga letrato?” “Akong friend sa facebook nga taga Kibawe.” “Hangyoa daw nga mangayo tag dugang kasayoran.” “Okey, La.” “Pahibal-a sad ang imong Lola Rita.” “Sige, La. Mag- chat mis messenger.” Si Rita naminyo og edaran nga Kano ug tua na magpuyo sa Amerika. Kini ang nagpataod sa ilang internet ug cable sa telebisyon.

Mibiya siya sa gilingkoran nga silyang tuwang-tuwang ug misulod sa iyang lawak-higdaanan. Gitan-aw niya ang karaang larawan sa ilang pamilya diha sa bungbong. Maihap lang sa tudlo ang karaang mga letrato nga gitipigan sa ilang ginikanan sulod sa kaban. Kuha ang puti ug itom nga letrato sa tibuok pamilya niadtong tuig 1976. Didto kini kuhaa sa nataran sa ilang karaang balay. Gipa- scanned ug giretoke ang pughaw nang letrato aron mobalik ang katinaw. Nagpaprinta og dakong kopya nga gikuwadro. Kining maong larawan sa pamilya makita usab sa balay ni Agapito sa Tagbilaran City ug ni Benedicta sa Carmen, Bohol.

Tagsa-tagsa niyang ginanaw ang mga tawo sulod sa letrato. Sa atubangan naglingkod sa bangko ang ilang Tatay Santiago ug Nanay Anastasia. Tapad sa ilang tuo ang una nilang lalaking apo nga anak ni Regino. Nagtindog sa ilang luyo (gikan sa wala ngadtos tuo) mao si Simeon, Rita, Esmeralda, Regino, Juana ug Benedicta.

Taga Loboc, Bohol ang ilang pamilya. Sa Baryo Bugho. Lima silang magsoon. Siya ang kamagulangan. Si Regino (nga naminyo kang Juana Salabsab) ang ikaduha, ikatulo si Benedicta (nga naminyo kang Fructuoso Genson), ikaupat si Rita ug kamanghoran si Simeon.

Gawas kang Simeon, silang tanan nakatapos og kurso sa kolehiyo. Maestra siya ug nagtudlo sa publikong eskuylahan sa Loboc hangtod sa iyang pagretiro lima na ka tuig ang minglabay. Si Regino usa ka enhinyero ug nagtrabaho sa City Engineer’s Office sa Dakbayan sa Tagbilaran hangtod sa iyang pagretiro tulo ka tuig na ang nakalabay. Maestra usab si Benedicta nga sa miaging tuig lang miretiro. B. S. in Commerce ang nahumang kurso ni Rita.

Tinguha sa ilang Tatay Santiago nga makatungha sila sa kolehiyo ug makatapos og kurso. Apan kulang ang kinitaan niini sa iyang gamayng kalubihan ug kamaisan busa mitabang siya sa pagpaeskuyla sa iyang mga manghod. Mitabang sad ang ubang igsoon sa pagpaeskulya sa manghod kanila. Tungod sa iyang giakong obligasyon sa pagpaeskuyla sa iyang mga igsoon, wala na siya makaalinggat sa paglabay sa katuigan. Nabiyaan sa tren, nakahukom siyang magpabiling dalaga.

Pagkamatay sa ilang mga ginikanan, siyay gibinlan sa karaang balay nga gipaayo ug gipadako sa pagbulig nilang magsoon. Pagkakaron, kauban niya si Nening nga apo ni Regino. Nag-eskuyla sa Nening sa Loboc National High School. Naa na kini sa ikatulong ang-ang sa hayskol.

Mibalik siya sa sala ug milingkod sa silyang tuwangtuwang. Iyang gipiyong ang iyang mga mata ug gidumdom ang mga panghitabo niadtong dugay nang panahon. Sa kasuokan sa iyang kiasipan, iyang gipangita si Simeon nga iyang gihandom sa dugay nang katuigan. Daghang higayon nga motulo ang iyang luha sa iyang pag-ampo nga si Simeon mobalik sa ilang dapit ug kon patay na, nga unta pasayloon ang iyang mga kasal-anan ug mahilangit. Bisan pa, nagpabilin ang iyang paglaom ug pangandoy nga unta buhi pa si Simeon. Setenta anyos na siya. Manghod niya si Simeon og napulo ka tuig.

Lahi si Simeon kanilang magsoon. Sa batasan ug pangartiyo. Gikan sa bata pa siya. Dugay na kadto, apan lab-as pa sa iyang panumdoman ang gibuhat ni Simeon usa ka hapon niana. Nag-ayo ang ilang amahan sa gubaon nga abohan. Ang abohan mao ang kasingkasing sa kosina. Ang pinakawan nga abohan ug ang sin nga lababo nahimutang sa tumoy sa kosina. Ibabaw sa abohan ibitay ang kaldero nga may sulod sama sa inun-onan aron dili masungkab sa ilang iring. Ang ubos sa abohan butanganan og sugnod, anuhoson nga kaldero ug kalaha ug mga lung-aganan sa sagingkardaba ug kamote. Sa matag kilid sa kosina mahimutang ang bilt-in nga kabinet ug ang banggera. Ang kabinet sudlanan sa mga panakot, ginamos, bulad ug salin nga pagkaon. Ang banggera nga ginama sa kawayan, hiposanan sa plato, kutsara, tenedor, baso ug kabo. Sa banggera nahimutang usab ang totbras, kolgit, sabon ug lugod nga nakigsagol sa luwag, kutsilyo ug bairan. Usa ka dakong banga ang nagpungko tapad sa banggera. Gamit ang kabong bagol, sa banga sila magkawos og tubig nga imnonon.

Gipulihan sa ilang amahan ang gabok nga tablang apitong sa abohan ug gidugangan og yuta ang kahon. Kaabag sa ilang amahan si Regino nga maoy naghakot sa yuta gamit ang plastik nga balde. Ang yuta gikalot sa luyo sa ilang balay. Nagpakatap ang ilang amahan sa yuta dihang si Simeon nga nagtan-aw sa iyang gibuhat sa bataon nga kuryosidad, mipunit sa usa ka linginon nga bugon nga sama kadako sa iyang kinumo. Iyang gibalik-balik pagdukdok ang bugon sa iyang ulo ug gipaminaw ang hinagtok sa pagdukdok. Unya, nabuak ang iyang nawong sa usa ka pahiyom ug mapagarbohong nagbandilyo nga ang misteryosong bugon usa ka bato. Dili kasagaran kadtong gibuhat sa iyang manghod sa pag-ila sa usa ka butang, apan wala niya masabti ang kahinungdanon niadtong salikwaot nga linihokan ni Simeon. Wala sad siya masayod kon unsa ang diha sa hunahuna sa iyang amahan apan naseguro niyang nakabantay kini sa gibuhat ni Simeon kay nagkisdom kining mipasigpat sa iyang manghod.

Kinse anyos ang iyang edad ug lima ka tuig si Simeon niadtong 1962 kanus-a nahitabo ang kataw-anan ug salikwaot nga gibuhat ni Simeon. Sa paglabay sa katuigan, inanay niyang nasabtan ang kahulogan sa pagdukdok ni Simeon og bato sa ulo niini. Tilimad-on kadto sa umaabot nga estorya o sugid sa kinabuhi ni Simeon. Ug kini nagpakita sa pagtubo ni Simeon ug hangtod sa iyang paghingkod. Nasulat na ba ang kapalaran ni Simeon? Ang kapaingnan sa iyang kinabuhi? Giburos si Simeon samtang nagsakit og tisis ang ilang inahan. Naayo ra ang sakit sa ilang inahan apan

Bisan naingon niini ang kapalaran ni Simeon, iya kining gihandom. Kini na ang panahon…

nahimugso si Simeon nga may kabilinggan sa panglawas. Sa edad nga duha ka tuig, dili pa siya makalakaw. Namaga ang iyang sampot sa pagdahik sa salog. Labihan ang iyang pagka maulawon ug motago siya kon may bisita nga dayo o laing tawo, lakip na ang nars sa gobyerno nga nagmonitor sa iyang kahimtang.

Tungod sa debosyon ug sakripisyo sa ilang ginikanan, nakalakaw ra si Simeon. Adlaw-adlaw nilang gimasahean ang mga tiil sa bata. Dad-on nila si Simeon sa baybayon sa Loay ug ilubong sa balas ang mga tiil nga magtindog. Ila kining gibuhat matag duha ka semana. Magsakay silag baruto agi sa Loboc River nga ang bukana nahimutang sa Lungsod sa Loay. Hinay-hinay ang dis-og sa pagkaayo ni Simeon hangtod nga siya nakatindog ug nakalakaw. Nagsugod kini sa iyang pagpangabat sa bungbong, muwebles ug nagtindog nga mga butang sulod sa balay. Human sa tulo ka bulan nga pagpangabat, nakalakaw siya nga walay moagak. Usa ka adlaw niana, midagan si Simeon nga walay kahadlok didto sa nataran— ang iyang kamot nagkapa-kapa morag langgam pispis nga mao pay paglupad. Tres anyos na si Simeon niadto. Dili niya malimtan ang tuig kanus-a hingpit nga nagamit ni Simeon ang iyang mga tiil kay ang 1960 naila nga “Year of Africa” tungod kay napulog-unom ka nasod sa Africa ang nahimong independente sa ilang mga agalon o kolonayser sa Uropa.

Nahuman ni Simeon ang iyang elementarya ug hayskol sa ilang lungsod. Gusto ni Simeon nga makatrabaho sa barko busa maritime engineering ang kurso nga iyang gikuha sa Philippine Maritime Institute sa Tagbilaran City. Sa pagsugod sa semestre, seryoso siya sa pagtuon sa iyang mga leksiyon apan nabugnaw ang iyang kasibot dihang dili siya makapasar sa kadaghanan nga eksam. Sa lima ka tuig niyang pag-eskuyla sa tulo ka kolehiyo sa Bohol, wala siyay nahumang kurso. Pero pursigedo ang ilang ginikanan nga mahimong propesyonal si Simeon sama sa upat niya ka igsoon busa padayon nilang kining gipaeskuyla. Nagdumili sila pag-angkon nga si Simeon walay ikasarang nga makahuman og kurso sa kolehiyo. Hangtod nga si Simeon miundang pag-eskuyla ug gigugol ang iyang panahon sa pagpakighugoy-hugoy sa barkada— butang nga gikaguol sa ilang ginikanan nga nagtinguha nga kahatagag maayong kaugmaon ang ilang kamanghorang anak.

Tungod sa tabang ni Regino, nakasulod si Simeon og trabaho apan wala magdugay gipapha kompanya nga iyang gitrabahoan kay sige lag absen. Sugad niadto, nagdumili na siyang motrabaho.

Tigbisitahan si Simeon sa balay ni Regino sa Tagbilaran ug ni Benedicta sa Carmen. Apan dili magdugay, mobalik siya sa Bugho. Sanglit ilado sa ilang dapit, dali ra siyang makakitag okasyon ug panagtapok diin makapatuyang siya sa iyang pagka palahubog. Si Simeon nga maulawon ug hilomon, mahimong tabian kon makainom na. Hubog, dili siya moundang og tabi kon makasugod na. Mora bag mamawi sa iyang pagka hilomon. Mora bag nag-apas nga magamit ang mga pulong nga gipahat kaniya. Mamugos siyang makigdebate bisag walay interesadong makiglantugi kaniya. Apan dili siya mosukol kon dunay mapikal ug makigaway kaniya.

Hilig ni Simeon ang pagkanta sa video-karaoke apan dili mogunit og maykropon kon dili makati ang baba og ilimnong makahubog. Gawas nga maayog tingog, talagsaon ang iyang abilidad sa pagdumdom busa gidagnayan siyang “walking history book” kay masubay niya ang detalye sa mga panghitabo nga nalimtan na sa kadaghanan.

Si Simeon ug iyang barkada higam sa mga bangaw ug selebrasyon. Ang pagpulaw sa patay nga moabot og daghang adlaw ang usa sa paboritong yampungaranan sa ilang barkada kay libre ang sima-sima ug inom. Dinhi, ang barkada mahimong magbelar tibuok gabii ug matulog tibuok adlaw. Dili sila mopalta sa pagpamista sa Poblacion ug sa ubang baryo sa Loboc. Kining tinuig nga kasaulogan sa pagpasidungog sa patron nga santos, nawad-an sa espirituwal nga kahulogan sa mga bisita kansang tuyo mao ang paghabhab sa libreng pagkaon. Kini mihaom sa panlantaw ni Simeon. Sa pag-abot sa iyang hustong edad ug panghunahuna, miundang si Simeon sa pagsimba ug gisalikway ang pagtuo ug relihiyong Romano Katoliko sa iyang ginikanan.

Kauban sa iyang mga higala, makitang malipayon si Simeon. Kayha, kontento siya sa iyang kinabuhi: walay pamilya, walay kabalaka sa umaabot. Apan ang paghanduraw sa kinabuhi sa iyang manghod makapukaw og banginging pagbati sa kasayang ug kakawang. Kumoton ang iyang dughan sa kasubo.

Giingon diha sa Bibliya nga silotan sa Ginoo ang mga anak ug apo ngadtos ikatulo ug ikaupat nga henerasyon gumikan sa kasal-anan sa ilang ginikanan. Gitunglo ba si Simeon? Apan desente ug mahadlokon sa Ginoo ang ilang ginikanan. Duna bay sala ang ilang katigulangan? Nahitabo ba nga duna kanila ang nakabaton og anak nga iya sa usa ka prayle? Nakigkonsabo sa mga Amerikano panahon sa Ikaduhang Gera? Tinabonan ang nawong, mitudlo sa nagkurog nga silingan atubangan sa bangis nga mga sundalong Hapon? Duna bay ilang katigulangan nga nangilog og yuta, nakapanapaw o nakabuhat og salang mortal? Nakapangutana siya niini tungod kay basin karma ang hinungdan sa kapalaran sa ilang kamanghorang igsoon.

Naputol ang iyang paghanduraw sa pikpik ni Nening sa iyang abaga. “La, nag- chat na mis akong friend sa facebook.” “Unya, unsay sulti sa imong higala?” “Nailhan si Lolo Simeon sa ilang dapit.” “Dugay na siya didto?” “Kapin nas baynte ka tuig.” “Unsa daw iyang panginabuhi didto?” “Wala siyay klarong trabaho. Makasapi kon dunay isugo o ipabuhat sa nakaila kaniya. Daghan siyag higala ug dako ang iyang panahon sa paglingaw-lingaw uban sa iyang mga amigo. Kanunay siyang malibre sa inom ug sumsom kay maayo siyang mokanta sa bidyokehan. Apan karon, gilaygay siya sa sakit nga artraytis ug dili na makasuroy. Nag-inusara siya sa payag nga gipagamit kaniya sa iyang higalang maguuma. Hatdan siyag pagkaon sa mga silingan ug higala. Kaluoy ni Lolo Simeon, La, no?”

“Sultihi ang imong higala nga among bisitahan si Simeon. Apan dili lang magsaba kang Simeon.”

“Okey. Ug diay, Lola Esmeralda, nalipay si Lola Rita sa balita mahitungod kang Lolo Simeon. Magpadala daw siyag kuwarta nga magamit sa pagkuha kang Lolo.”

SUMALA sa nakab-ot nga kasabotan, siya ug si Regino ang mokuha sa ilang manghod didto sa Mindanao diin wala pa sila sukad makataak.

Kon buhi pa ang ilang ginikanan, seguro siya nga sangko sa langit ang ilang kalipay ug kahinangop nga buhi si Simeon— ang kamanghorang anak nga natingban sa ilang bug-os nga gugma.

(KATAPOSAN)

Hilig ni Simeon ang pagkanta sa video-karaoke apan dili mogunit og maykropon kon dili makati ang baba og ilimnong makahubog…

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.