Vat die fant weg en ry oor die o­lie

Beeld - - Kommentaar - Wil­helm Jor­daan

Toe my kin­ders op skool was in die 1960’s en 1970’s het hul­le ons dik­wels ge­trak­teer (en ge­trei­ter) met law­we o­li­fant­grap­pies. Soos: Hoe weet jy daar was ’n o­li­fant in die ys­kas? Sy spo­re is in die bot­ter. Hoe weet jy dié o­li­fant was dronk? Daar is t­wee rye spo­re in die bot­ter. Hoe weet jy daar is t­wee o­li­fan­te in die ys­kas? Jy hoor hul­le gig­gel as die lig­gie af­ska­kel. Dit duur we­ke lank en jy gee jou oor daar­aan, of speel saam.

Som­mi­ge re­ken sul­ke stui­tig­he­de is bloot ’n a­do­les­sen­te gier wat gou oor­waai en met­ter­tyd te­rug­keer. An­der re­ken dit is kin­ders se ma­nier om kom­men­taar te le­wer op ’n ab­sur­de werk­lik­heid: Te veel “af­ge­rig­te” ken­nis vol­gens vas­te vrae en pas­klaar ant­woor­de, te veel struk­tuur en te min vry­heid en ver­beel­ding­spel.

Nou won­der ek hoe mens moet dink oor die o­li­fant-in-die-ka­mer-me­ta­foor wat ge­reeld in po­li­tie­ke kom­men­taar ge­bruik word. Soos:

Die ANC praat al óm die o­li­fant in die ka­mer; Die ANC weet tog wie die o­li­fant in die ka­mer is; Is die

ANC se “top­ses” dan blind vir die o­li­fant in die ka­mer? “O­li­fant” ver­wys dan na goed soos pres. Ja­cob

Zu­ma, kor­rup­sie en staat­skaping.

Waar­uit ’n o­li­fant­grap­pie hom­self op­dwing. Hoe weet jy daar is ’n o­li­fant in die ka­mer? As die ANC sê daar is nié ’n o­li­fant in die ka­mer nie.

Die me­ta­foor se her­koms is on­se­ker. Daar is baie re­la­se oor hoe dit spreek­taal ge­word het met die be­te­ke­nis dat ’n op­val­len­de saak of pro­bleem (die “o­li­fant”) te de­li­kaat is om te be­spreek en daar­om word dit liefs ont­ken.

Vol­gens een re­laas is die uit­druk­king ge­voed deur ’n ko­mie­se kort­ver­haal deur Mark T­wain, The S­to­len W­hi­te E­lep­hant (1882), oor hoe on­be­voeg­de speur­ders suk­ke­lend ’n o­li­fant pro­beer vind wat al die tyd le­wens­groot voor hul­le was.

Die A­me­ri­kaan­se ko­me­di­ant Jim­my Du­ran­te het dit ver­der ge­voer in die fliek Bil­ly Ro­se’s Jum­bo (1962). Hier­in pro­beer Du­ran­te om ’n o­li­fant on­ge­siens uit ’n sir­kus te neem. S­kie­lik word hy ge­kon­fron­teer deur ’n ska­re en ’n po­li­sie­man wat vra: “Waar­heen dink jy gaan jy met daar­die o­li­fant?” Waar­op Du­ran­te teen die o­li­fant gaan staan, sy arms wyd oop­sprei en heel on­skul­dig vra: “Wat­ter o­li­fant?”

So ge­sien, is die o­li­fant­me­ta­foor ge­pas­te kom­men­taar op ’n ab­sur­de, tra­gi­ko­mie­se werk­lik­heid wat ’n on­be­voeg­de ANC-o­wer­heid ge­skep het tot die ska­de van mil­joe­ne lands­bur­gers wat net ’n sin­vol­le, mens­waar­di­ge be­staan be­geer.

Deur die “o­li­fant in die ka­mer” te ont­ken, il­lus­treer die ANC groep­dink se ge­vaar­li­ke warm broei­e­ry. Soos dit na­vo rek o min die il­lu­sie van een­pa­rig­heid; self sen­suur; self ver­troe­te­lin­ge n skou­er klop­pe­ry; dis kre­dit e ring van“af­val­li­ge s” in eie ge­le­de­re; en ne­ga­tie­we ste­re­o­ti­pe­ring van die op­po­si­sie. En die al­ler­erg­ste: Die ver­me­te­le aan­vaar­ding van ’n in­he­ren­te mo­ra­li­teit dat die ANC nooit ver­keerd kan wees nie: God as’t wa­re aan sy kant het.

So word ’n gan­se sa­me­le­wing ’n sta­di­ge, ver­lam­men­de gif toe­ge­dien.

‘‘

Hoe weet jy daar is ’n o­li­fant in die ka­mer? As die ANC sê daar is nié ’n o­li­fant in die ka­mer nie.

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.