Lek­ker­lees­ver­haal oor soek­tog na mo­nu­men­te Vir ’n mo­nu­ment­jag­ter, skryf hy, het ’n ou be­graaf­plaas net so­veel aan­trek­kings­krag soos ’n goeie slag­huis vir ’n gre­ti­ge braai­er.

Oor ber­ge en da­le sal Suid­A­fri­ka­ners ho­pe­lik met nu­we oë na hul mo­nu­men­te­er­fe­nis laat kyk en hul­le op­nuut aan­spoor om dit te be­waar en ver­al te be­soek, skryf Gert van der West­hui­zen.

Beeld - - Boeke - Oor ber­ge en da­le: Op reis met ’n mo­nu­ment­jag­ter Nie­fik­sie Jackie Gro­bler JO­NA­THAN BALL, R230

Mo­nu­men­te is nie net tas­ba­re be­wy­se van Suid-A­fri­ka se om­stre­de en veel­be­woë ge­skie­de­nis nie; dik­wels ver­tel dit ons ook nog­al heel­wat van die he­de.

Die be­to­gings oor die “de­ko­lo­ni­se­ring” van u­ni­ver­si­tei­te wat ge­paard ge­gaan het met die ver­nie­ti­ging en be­ska­di­ging van stand­beel­de het Suid-A­fri­ka­ners on­langs nog be­wus ge­maak van hul veel be­twis­te ver­le­de. Hul­le het ook weer be­sef hoe kwes­baar hul mo­nu­men­te-er­fe­nis is teen po­li­tie­ke po­pu­lis­me en die ver­niel­sug wat be­to­gings dees­dae ken­merk; iets wat van­jaar weer be­wys is toe sta­ken­de mu­ni­si­pa­le wer­kers Bloem­fon­tein se his­to­rie­se stad­saal af­ge­brand het.

Maar wat eint­lik veel er­ger is, is dat baie Suid-A­fri­ka­ners hul­le nie eens steur aan hul ry­ke mo­nu­men­te-er­fe­nis nie. Hoe­veel van ons ry nie daag­liks by die een of an­der ge­denk­te­ken ver­by nie son­der om eens daar­na te kyk of daar­oor te dink?

As jy eers Jackie Gro­bler se Oor ber­ge en da­le: Op reis met ’n mo­nu­ment­jag­ter on­der oë ge­had het, sal jy nie net meer by ge­denk­te­kens kan ver­by­ry nie. Jy sal wil stil­hou, daar­na kyk en lees wat Gro­bler te sê het oor die his­to­rie­se be­te­ke­nis daar­van.

Gro­bler se boek is nie ’n el­le­lan­ge droë lys van mo­nu­men­te nie. Dis ’n lek­ker­lees-reis­ver­haal wat jou werk­lik oor Suid-A­fri­ka se ber­ge en da­le neem, jou met sy men­se laat ken­nis maak en jou laat stil­staan by mo­nu­men­te, ge­denk­te­kens, be­graaf­pla­se, his­to­rie­se ge­boue en ’n ru­ï­ne of twee.

Dit sluit mo­nu­men­te in wat ge­beu­re uit Suid-A­fri­ka se ge­skie­de­nis van 1652 tot die on­lang­se ver­le­de ge­denk.

Gro­bler, meest­al ver­ge­sel van sy vrou, E­li­ze, het hom nie laat af­sit deur gu­re weer of haas on­be­gaan­ba­re ag­ter­paaie in sy soek­tog na mo­nu­men­te nie. Hy en sy vrou kyk ook nie som­mer e­nig­iets mis wat na ’n mo­nu­ment lyk nie en hou stil waar hul­le kan.

Gro­bler ry by­voor­beeld nie som­mer by ou be­graaf­pla­se ver­by nie. Vir ’n mo­nu­ment­jag­ter, skryf hy, het ’n ou be­graaf­plaas net so­veel aan­trek­kings­krag soos ’n goeie slag­huis vir ’n gre­ti­ge braai­er.

Teen­spoed stuit Gro­bler nie. Hy ver­tel van die keer toe sy mo­tor se band ge­bars het by die ver­val­le spoor­weg­dor­pie Mer­ri­man in die Ka­roo en hy dit met ’n “smal spaar­wie­le­tjie” moes ver­vang vir die rit van 100 km wat nog voor­ge­lê het na De Aar.

Tog kon hy nie help om “nog ’n klein be­siens­waar­dig­heid ji e” in te pas nie – die be­graaf­plaas van ’n ver­ga­ne B­rit­se hos­pi­taal uit die Ang­lo-Boe­re­oor­log.

Soms ry hy op vreem­de paaie vir an­der re­des. Hy het Ag­ter­tang on­der meer be­soek om­dat dit hom laat dink het aan die ra­di­o­ver­haal Ag­ter­tang se men­se wat ge­wild was in sy la­er­skool­dae.

Wat Gro­bler se boek eg­ter waar­de­vol­ler maak as soort­ge­ly­ke pu­bli­ka­sies in die ou dae, is dat hy ver­skeie towns­hips be­soek het om na st­rug­gle-mo­nu­men­te en -ge­denk­te­kens te gaan kyk.

’n Mens is eint­lik ver­stom oor die ry­ke oes aan mo­der­ne st­rug­gle-mo­nu­men­te in towns­hips waar­op Gro­bler die aan­dag ves­tig.

Gro­bler skroom nie om daar­op te wys dat van die mo­der­ne mo­nu­men­te, soos hoof­man Tshwa­ne s’n in P­re­to­ria, mi­te­skep­ping is; po­gings “om ge­skie­de­nis te skep waar daar niks is nie”.

Gro­bler wys ook op die ge­va­re wat die land se mo­nu­men­te be­dreig.

Hoe­wel hy mo­nu­men­te ont­dek het waar­van hy nie be­wus was nie, was daar ook an­der wat ver­dwyn het.

Hy het ook op ver­waar­loos­de en ge­van­da­li­seer­de mo­nu­men­te af­ge­kom. An­der, soos die mo­nu­ment vir Ie­re wat aan die Boe­re se kant ge­veg het, is van hul oor­spronk­li­ke staan­plek­ke ver­skuif. (In dié ge­val van B­rix­ton in Jo­han­nes­burg na Ora­nia in die Noord-Kaap.)

En dan is Vi­la­ka­zistraat in So­we­to ’n “goeie voor­beeld van hoe on­ge­brei­del­de toe­ris­me die at­mos­feer van ’n ge­bied to­taal kan ver­nie­tig”.

Ho­pe­lik sal Gro­bler se boek SuidA­fri­ka­ners met nu­we oë na hul mo­nu­men­te-er­fe­nis laat kyk en hul­le op­nuut aan­spoor om dit te be­waar en ver­al te be­soek. Oor ber­ge en da­le be­vat im­mers ’n lys van GPS-koor­di­na­te van die mees­te van die mo­nu­men­te waar­van hy ver­tel.

Dit is be­slis nie ’n boek wat on­ge­lees stof op ’n rak gaan ver­ga­der nie. Dit is eer­der een wat met el­ke na­week­uit­stap­pie of va­kan­sie gaan saam­ry in die pa­neel­kis­sie soos ’n ou­tyd­se pad­kaart wat jy kort-kort kan uit­haal om jou in Suid-A­fri­ka se ge­skie­de­nis te ver­diep.

Gert van der West­hui­zen is ’n vry­skut­re­sen­sent en ar­ti­kel­skry­wer by Net­werk24.

‘‘

Fo­to: E­li­ze Gro­bler

In mis ge­hul . . . Die ge­skied­kun­di­ge Jackie Gro­bler staan in dig­te mis by die beeld van die kaal­voet­vrou in K­waZu­lu­Na­tal.

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.