Pad na ge­we­te loop deur maag

Beeld - - Kommentaar - Lin­die Koorts

Die maan­de lan­ge stryd om die stem­ming oor Dins­dag se wan­trou­e­mo­sie in die ge­heim te laat ge­skied het weer eens dui­de­lik ge­wys: die pad na me­ni­ge po­li­ti­kus se ge­we­te loop deur die maag – of­te­wel die sa­la­ris­tjek. Op­po­si­sie­par­tye was oor­tuig dat hul­le die ANC se y­se­re par­ty­dis­si­pli­ne sou kon knou, in­dien sy LP’s vol­gens hul ge­we­te, en nie hul brood en bot­ter nie, sou kon stem. Dit was eg­ter kwa­lik die ge­val – die vei­lig­heid van die hand wat hul­le voed het steeds te swaar ge­weeg.

Die ANC se par­le­men­tê­re boe­lie­tak­tiek ver­oor­saak dat daar dik­wels vin­ger ge­wys word na ons kies­stel­sel, wat LP’s tot stem­vee re­du­seer. LP’s is nie di­rek ver­ant­woord­baar teen­oor kie­sers nie, en is ban­ger vir die swe­pe as die stem­bus. Daar is eg­ter ’n bi­sar­re stuk­kie ge­skie­de­nis wat wys net hóé­veel mag die par­le­men­tê­re sa­la­ris­tjek oor die po­li­tiek kan uit­oe­fen, en dit het wei­nig met die kies­stel­sel te doen.

In 1933 was daar ’n groot op­skud­ding: genl. J.B.M. Hert­zog se re­ge­ring het aan ’n draad­jie ge­hang. Die Na­si­o­na­le Par­ty was reeds se­dert 1924 aan die be­wind, maar die Groot De­pres­sie het hard ge­byt. Dank­sy Hert­zog se hard­kop­pig­heid het Suid-A­fri­ka sy geld­een­heid aan die goud­stan­daard bly kop­pel, ter­wyl an­der lan­de daar­van af­stand ge­doen het. Dit het die Suid-A­fri­kaan­se geld­een­heid kuns­ma­tig hoog ge­hou. Boe­re kon nie uit­voer­mark­te vir hul pro­duk­te kry nie en ka­pi­taal het die land uit­ge­stroom.

Dit het in ’n kri­sis ont­aard toe die ge­sou­te po­li­tie­ke op­por­tu­nis Tiel­man Roos be­sluit het om munt daar­uit te slaan. Soos ’n waf­fer­se Ma­le­ma het hy van die po­li­tie­ke ver­hoog be­loof om tot Suid-A­fri­ka se e­ko­no­mie­se red­ding te kom. ’n Aan­tal Volks­raads­le­de het hom ge­steun. In­dien hy hul­le van die NP sou kon af­rok­kel en met die op­po­si­sie – naam­lik Jan S­muts se Suid-A­fri­kaan­se Par­ty – kon saam­span, sou hy die re­ge­ring uit die kus­sings kon lig.

Hert­zog moes vin­nig plan maak. Ter­wyl die par­le­ment ’n mo­sie van wan­troue in die re­ge­ring ge­de­bat­teer het, het hy met S­muts ag­ter die skerms be­gin on­der­han­del. Die uit­ein­de was ’n ko­a­li­sie-oor­een­koms tus­sen die re­ge­ren­de par­ty en die op­po­si­sie, wat Roos uit­ge­ska­kel het.

Toe die nuus uit­lek, was daar aan­vank­lik ’n ge­mor in die par­le­men­tê­re wan­del­gan­ge – tot die le­de uit­ge­vind het dat hul lei­ers oor­een­ge­kom het om nie me­kaar se se­tels in die vol­gen­de ver­kie­sing te be­twis nie. Be­staan­de par­le­ments­le­de was dus ver­se­ker van ’n on­be­stre­de ver­kie­sing in hul on­der­skeie kies­af­de­lings – mits hul­le deur hul plaas­li­ke tak be­noem is. Met hul se­tels – en dus hul in­kom­ste – ver­se­ker, was daar s­kie­lik rui­me on­der­steu­ning vir die ko­a­li­sie. Die Kaap­se NP het wel die ko­a­li­sie teen­ge­staan, maar selfs hul­le het by Hert­zog gaan se­ker maak dat hul se­tels ook vei­lig sou wees.

Die 1933-ver­kie­sing was dus ’n kuns­ma­ti­ge af­fê­re. Dit was toe­val­lig ook die eer­ste ver­kie­sing waar­in wit vroue kon stem en as kan­di­da­te kon staan, na­dat hul­le stem­reg in 1930 ver­kry het. Hier en daar het ’n on­af­hank­li­ke kan­di­daat be­sluit om sa­ke vir die plaas­li­ke Volks­raads­lid warm te maak – on­der meer in Cal­vi­nia, waar mev. A.C.S. S­teen­kamp vir D.F. Ma­lan ge­op­po­neer het. Hy het sy se­tel be­hou, maar sy meer­der­heid het ge­krimp.

Hert­zog en S­muts kon dus daar­in slaag om hul ko­a­li­sie te be­vei­lig deur par­le­ments­le­de as’t wa­re om te koop, maar dit was van kor­te duur. In die daar­op­vol­gen­de jaar, na­dat hul­le be­sluit het om hul par­tye tot die Ver­e­nig­de Par­ty te laat saam­smelt, het daar ’n skeu­ring plaas­ge­vind: D.F. Ma­lan en sy vol­ge­lin­ge het weg­ge­breek. 14 jaar la­ter was Ma­lan aan die be­wind.

Koorts is ’n his­to­ri­kus aan die U­ni­ver­si­teit van die Vry­staat.

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.