Hoe om kre­a­ti­wi­teit te be­loon

Be­hoort men­se in kre­a­tie­we pos­te bloot­ge­stel te word aan me­de­din­gen­de mark­krag­te? Die al­ge­me­ne oor­tui­ging is nee. Maar na­vor­sing toon dat me­de­din­ging in­der­waar­heid kre­a­tie­we uit­set ver­hoog.

Finweek Afrikaanse Uitgawe - - Mening -

jou fir­ma wil ’n nu­we lo­go hê. Vra jy 1) die top-han­dels­merk­fir­ma vir ’n paar voor­stel­le, 2) kry twee of drie maat­skap­pye om mee te ding in ’n kom­pe­ti­sie, of 3) be­gin jy ’n na­si­o­na­le kom­pe­ti­sie om so veel as moont­lik deel­ne­mers te kry? Jou op­sie hang af van hoe jy die kre­a­tie­we pro­ses be­skou. Vra e­ni­ge be­stuurs­kun­di­ge oor die fak­to­re wat kre­a­ti­wi­teit aan­dryf, en hul­le sal iets sê soos: Kre­a­ti­wi­teit is ’n bui­ten­ge­wo­ne in­ge­wik­kel­de ver­skyn­sel wat feit­lik heel­te­mal deur in­trin­sie­ke mo­ti­ve­ring in plaas van druk van bui­te ge­sti­mu­leer word.

Hul­le kan selfs aan­voer dat groot be­lo­nings kre­a­ti­wi­teit kan on­der­druk deur in­trin­sie­ke mo­ti­ve­ring slegs ’n rand­fak­tor te maak. Kre­a­tie­we men­se be­hoort al­leen ge­laat te word, vry van me­de­din­ging, ge­mo­ti­veer deur hul eie kuns­sin­ni­ge toe­wy­ding. Dit maak nie saak hoe­veel me­de­din­gers daar is nie, die wen­ner sal die een wees met die in­trin­siek­ste mo­ti­ve­ring. Jy kan maar net so­wel van die be­gin af die bes­te fir­ma ge­bruik.

Dit is klas­sie­ke so­si­a­le siel­kun­di­ge te­o­rie, wat groot steun in sa­ke­sko­le en pu­bli­ka­sies soos die Har­vard Bu­si­ness Re­view ge­niet. Dit is ook glad nie waar nie. E­ko­no­me weet dat me­de­din­ging die grond­slag van ’n mark­e­ko­no­mie is en die­ge­ne aan­spoor wat hul hulp­bron­ne die doel­tref­fend­ste ge­bruik. Die wat nie by hul­le me­de­din­gers kan hou nie, word deur hul­le ver­vang. Tog is die al­ge­me­ne sie­ning dat skep­pen­de ak­ti­wi­tei­te – die skryf van let­ter­kun­de, die uit­voe­ring van ’n o­pe­ra en die ont­werp van ’n lo­go nie on­der­he­wig moet wees aan me­de­din­gen­de mark­krag­te nie.

Kre­a­tie­we men­se, so word aan­ge­voer, kan nie ge­mo­ti­veer word deur groot be­lo­nings of aan­spo­rings nie, dit kan selfs keer dat die kre­a­tie­we e­ner­gie vloei. Kom­pe­ti­sies wat daar­op ge­rig is om kre­a­ti­wi­teit in die werkplek te sti­mu­leer, kan ver­oor­saak dat die kre­a­tief­ste men­se oor­don­der word deur dié wat slegs in die fi­nan­si­ë­le be­lo­ning be­lang­stel.

Die stand­punt het vas­ge­steek om­dat dit am­per on­moont­lik was om dit te toets. Hoe meet mens kre­a­ti­wi­teit? Ons kan dik­wels die in­set­te meet in die kre­a­tie­we pro­ses (na­vor­sing-en-ont­wik­ke­ling­be­ste­ding) of die uit­set­te (pa­ten­te), maar ons weet baie min van wat tus­sen­in ge­beur.

In ’n nu­we Na­si­o­na­le Bu­ro vir E­ko­no­mi­sie Na­vor­sings­do­ku­ment, bied Da­niel Gross van die Har­vard Bu­si­ness S­chool ’n ma­nier. Hy ge­bruik aan­lyn lo­go-ont­werp­kom­pe­ti­sies om te toets of me­de­di­ning tot oor­spronk­li­ker ont­wer­pe lei. Fir­mas kry u­nie­ke, doel­ge­rig­te ont­wer­pe van vry­skut­ont­wer­pers wat mee­ding om ’n wen­ner-vat-al­les­prys. Die pry­se is ge­woon­lik ’n paar hon­derd dol­lar en lok ge­mid­deld 35 deel­ne­mers en 100 ont­wer­pe. Die fir­mas gee in­tyd­se te­rug­voer aan die ont­wer­pers in die vorm van ’n een- tot vyf­ster­gra­de­ring. Ont­wer­pers mag ook die ont­wer­pe van en te­rug­voer oor die an­der deel­ne­mers sien.

Gross ge­bruik beeld­ver­ge­ly­ken­de al­go­rit­mes om soort­ge­ly­ke tel­lings tus­sen beeld­pa­re in ’n kom­pe­ti­sie te be­re­ken. Hy kwan­ti­fi­seer die oor­spronk­lik­heid van el­ke ont­werp, ver­ge­le­ke met vo­ri­ge voor­leg­gings deur die­self­de deel­ne­mer en me­de­din­gers.

Die fir­mas se gra­de­ring van die lo­go-ont­wer­pe is kri­tiek tot die suk­ses van die kom­pe­ti­sie. Gross doen ’n di­rek­te skat­ting van ’n ont­wer­per se kans om te wen en toon dat die gra­de­rings be­te­ke­nis­vol is. ’n Hoog­ste ge­gra­deer­de ont­werp sal dalk nie wen nie, maar ’n vyf­ster­ont­werp laat ’n spe­ler se wen­kans toe­neem soos 10 vier­ster-ont­wer­pe, 100 drie­ster-ont­wer­pe, en am­per 2 000 een­ster-ont­wer­pe.

Om­dat el­ke ont­wer­per ’n lo­go meer ke­re mag voor­lê, kan Gross die uit­wer­king van meer of min­der me­de­din­ging op die oor­spronk­lik­heid van die lo­gos toets. Hy het be­vind dat me­de­din­ging ’n groot in­vloed op die in­houd van die ont­wer­pers se voor­leg­gings het. “Son­der me­de­din­ging en po­si­tie­we te­rug­voer neem deel­ne­mers (ont­wer­pers) se oor­spronk­lik­heid skerp af: deel­ne­mers met die top-gra­de­ring le­wer ont­wer­pe, meer as dub­bel soort­ge­lyk as hul vo­ri­ge in­skry­wings as dié met lae gra­de­rings. Die uit­wer­king is die dui­de­lik­ste wan­neer ’n deel­ne­mer ’n eer­ste vyf­ster-gra­de­ring kry; die vol­gen­de ont­werp sal by­kans die­self­de wees as die hoogs ge­gra­deer­de ont­werp. Dit is meer as die helf­te min­der as daar sterk me­de­din­ging is: kom­pe­ti­sie­druk werk teen die po­si­tie­we te­rug­voer, en laat deel­ne­mers meer oor­spronk­li­ke ont­wer­pe skep.” Daar­om, as twee ont­wer­pers mee­ding, en al­bei vyf ster­re ont­vang, is dit baie waar­skyn­li­ker dat hul­le na vo­re sal kom met ’n kre­a­tie­wer en oor­spronk­li­ker ont­werp in die twee­de ron­de as wan­neer hul­le die e­nig­ste een was om ’n vyf­ster­gra­de­ring te ont­vang. Me­de­din­ging sti­mu­leer kre­a­ti­wi­teit.

Te veel me­de­din­ging kan weer sleg wees. Gross wys dat sterk me­de­din­ging ver­de­re in­set­te ont­moe­dig. “Em­pi­ries is ho­ë­vlak­pres­teer­ders se nei­ging om oor­spronk­li­ke werk te le­wer die hoog­ste wan­neer hul­le ’n 50-50 kans het om te wen, dus, wan­neer hul­le kop-aan-kop met ’n me­de­din­ger van soort­ge­ly­ke ge­hal­te is.” Te veel vyf­ster­gra­de­rings sal kre­a­ti­wi­teit be­perk om­dat baie ont­wer­pers hul­le aan die kom­pe­ti­sie sal ont­trek. Daar is dus ’n de­li­ka­te “gou­e­lok­kies”-vlak van me­de­din­ging: te min me­de­din­ging is ge­lyk aan geen kre­a­ti­wi­teit; te veel en kre­a­ti­wi­teit word ge­demp deur ont­wer­pers (dik­wels die goei­es), wat aan die spel ont­trek.

Die groot­ste les, sê Gross, is dat me­de­din­ging kre­a­ti­wi­teit in ’n pro­fes­si­o­ne­le om­ge­wing kan aan­spoor, op voor­waar­de dat dit ge­ba­lan­seerd is. “In die ont­werp van kon­trak­te vir kre­a­tie­we wer­kers, be­hoort be­stuur­ders dus aan­spo­rings te oor­weeg vir ho­ë­ge­hal­te-werk ver­ge­le­ke met dié van e­we­knieë of kol­le­gas, by­ko­mend tot die meer tra­di­si­o­ne­le stra­te­gie van die ves­ti­ging van ’n werk­om­ge­wing met in­trin­sie­ke mo­ti­veer­ders soos vry­heid, aan­pas­baar­heid en uit­da­ging.”

Die toe­pas­sings is vol­op: Het jy ’n ver­loof­ring wat bo al die an­der moet uit­staan? Het jy ’n dra­ma­tie­se mu­siek­stuk vir jou ad­ver­ten­sie no­dig? Wat van ’n nu­we plan vir die on­vol­tooi­de brûe in Kaap­stad? Het jy ’n nu­we lo­go no­dig? As ons Gross glo, dan lyk op­sie 2 (die ge­bruik van twee of drie maat­skap­pye om mee te ding in ’n kom­pe­ti­sie) na die bes­te me­to­de as jy die kre­a­tief­ste op­los­sing wil hê. ■ te­rug­voer@fin­week.co.za

Jo­han Fou­rie is ’n me­de­pro­fes­sor in ekonomie aan die U­ni­ver­si­teit van S­tel­len­bosch.

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.