SAL: Van­waar die ge­mors, en wat nou?

Die lug­diens het wéér ’n aal­moes van die staat ont­vang, wat be­te­ken be­las­ting­be­ta­lers dok op. Van­waar die ver­knor­sing, en sal hul­le ooit uit die rooi kom?

Huisgenoot - - Inhoud - Deur RI­CHARD VAN RENS­BURG EK­STRA BRON­NE: FIN24.COM, THECONVERSATION.COM, POLITICSWEB.CO.ZA

HUL­LE sou kon doen met ’n bil­joen, som­mer ’n he­le paar, het die reeds be­ken­de re­frein on­langs weer op­ge­klink. Die Suid-A­fri­kaan­se Lug­diens ( SAL) was weer in ’n diep ver­knor­sing, en die staat moes help – en dit be­te­ken be­las­ting­be­ta­lers moes weer hoes vir ’n in­stel­ling wat reeds ’n for­tuin op­ge­slurp het.

Die SAL ver­loor R500 op el­ke kaart­jie wat hul­le ver­koop, het Guy Leitch, re­dak­teur van die tyd­skrif SA F­ly­er, vroe­ër van­jaar uit­ge­werk. En ein­de­lik moet be­las­ting­be­ta­lers vir die ver­lies ver­goed.

Dis dié dat Da­wie Roodt, hoof­e­ko­noom van Ef­fi­cient Group, sê be­las­ting­be­ta­lers be­taal vir SAL-vlieg­kaart­jies, selfs al vlieg hul­le net met Ku­lu­la. ’ n Mens kan trou­ens sê: selfs al vlieg hul­le nooit.

Maar hoe­kom is die SAL in so­veel moei­lik­heid? Sal hul­le ooit soos ’n a­rend kan sweef pleks daar­van om soos ’n uit­ge­vre­te al­ba­tros om lands­bur­gers se nek te hang? En het Suid-A­fri­ka hoe­ge­naamd nog ’n na­si­o­na­le lug­re­de­ry no­dig?

HOE HET DIE SAL IN DIÉ MOEI­LIK­HEID BE­LAND?

Die SAL se pro­ble­me strek te­rug tot die vroeë 2000’s, maar het ge­lei­de­lik toe­ge­neem weens on­der meer taai be­dryfs­toe­stan­de wê­reld­wyd en ver­al swak be­stuur en po­li­tie­ke in­men­ge­ry.

Pleks daar­van om kos­te te pro­beer be­snoei, het hul­le vol­gens be­dryfs­ont­le­ders on­der meer vol­ge­hou met roe­tes waar­op hul­le ’n ver­lies maak en met vlieg­tuie wat nie kos­te­doel­tref­fend is nie.

Du­du My­e­ni, die om­stre­de voor­sit­ter van die SAL-di­rek­sie, het die si­tu­a­sie “na ’n nu­we vlak van skan­da­li­ge kor­po­ra­tie­we be­stuur ge­voer”, sê prof. Jan­nie Ros­souw, hoof van die U­ni­ver­si­teit van die Wit­wa­ters­rand se skool vir e­ko­no­mie­se en sa­ke­we­ten­skap­pe. Sy is dui­de­lik on­be­voeg vir haar pos en het net oor­leef dank­sy haar heg­te ver­hou­ding met pres. Ja­cob Zu­ma, meen Jan­nie.

M­mu­si Mai­ma­ne, lei­er van die DA,A, be­raam on­der My­e­ni se be­stuur het die SAL die af­ge­lo­pe vyf jaar ’n al­ge­he­le ver­lies van am­per R16 bil­joen ge­ly.

Dis on­dui­de­lik hoe­veel die re­de­ry se skuld en die ren­te daar­op nou al be­loop. Maar die SAL het al le­nings­waar­bor­ge van al­te­saam so­wat R20 bil­joen ont­vang en moes on­langs on­der­han­del oor uit­stel vir le­nings van R6,8 bil­joen wat ein­de Sep­tem­ber be­taal­baar was.

Be­ne­wens die mul­ti­na­si­o­na­le bankreus Ci­ti­bank, het on­der meer Ab­sa, FNB, Ned­bank, S­tan­dard C­har­te­red en In­ves­tec al le­nings aan die re­de­ry toe­ge­staan.

Po­li­ti­ci is in die kol wan­neer hul­le die SAL “’n bo­dem­lo­se put” noem, meen Ul­rich Jou­bert, ’n on­af­hank­li­ke e­ko­noom van Jo­han­nes­burg. Vol­gens on­lang­se ra­mings be­loop die staat se red­dings­pak­ket­te en le­nings­waar­bor­ge aan die SAL die af­ge­lo­pe 10 jaar so­wat R30 bil­joen. Da­wie stem saam met dié ra­ming.

Dit is af­ge­sien van die vet pak­ket­te vir ’n rits top­amp­te­na­re wat al ge­kom en ge­gaan het. In dié sta­di­um ly die SAL maan­de­liks ’n ver­lies van on­ge­veer R350 mil­joen. “Was dit nie vir die be­las­ting­be­ta­ler nie, het hul­le lank­al toe­ge­maak,” sê Da­wie.

DIE JONG­STE PY­NE

Die na­si­o­na­le te­sou­rie het die SAL on­langs met R3 bil­joen uit die Na­si­o­na­le In­kom­ste­fonds ge­help om sy on­mid­del­li­ke skuld­ver­plig­tings na te kom.

Dis geen le­ning nie; dis eint­lik ’n sken­king, sê Da­wie. “Al­ler­han­de truuks is eers oor­weeg, soos om die SAL deur die staats­pen­si­oen­fonds te fi­nan­sier. Ge­luk­kig is dié plan­ne ge­fnuik.”

Daar was ook eers spra­ke dat die staat sy aan­deel in Tel­kom sou ver­koop om R10 bil­joen vir die lug­re­de­ry los te wik­kel.

Die mi­nis­ter van fi­nan­sies, Ma­lu­si

Gi­ga­ba,Gi kon nie juis an­ders as om die lug­re­de­rylug te help nie, meen Da­wie. As die SALSA nie nou sy le­ning van R1,8 bil­joen aan­aa Ci­ti­bank te­rug­be­taal het nie, sou dit on­se­ker­hei­don ge­skep het oor of staats­on­der­ne­ming­son hul skuld­ei­sers kan be­taal.

DitD grief Da­wie wel dat die jong­ste sken­kingsk ge­maak is son­der om voor­waar­deswa te stel soos “jul­le moet nóú die re­de­ry­red reg be­gin be­stuur” of “da­de­lik van men­sem soos My­e­ni ont­slae raak”.

DieD sken­king van R3 bil­joen was net ’n ty­de­li­ke­tyd red­dings­boei. Die Vry­e­mark­stig­ting meen die so­wat R1,2 bil­joen wat daar­van oor is na­dat Ci­ti­bank be­taal is, sal die SAL skaars tot in De­sem­ber aan die gang help hou.

Maar wat dan van die pad vo­ren­toe – hoe sal die SAL kop bo wa­ter hou na­dat die jong­ste red­dings­geld ook op­ge­droog het?

’n Saak kan moei­lik daar­voor ge­maak word om die SAL ver­der met staats­geld te fi­nan­sier, meen Seán M­fun­d­za Mul­ler, se­ni­or lek­tor in e­ko­no­mie aan die U­ni­ver­si­teit van Jo­han­nes­burg. “Dit kon dalk voor­heen op be­paal­de tye sin ge­had het in ’n po­ging om die SAL as ’n o­pen­ba­re on­der­ne­ming te sta­bi­li­seer of dit op pri­va­ti­se­ring voor te be­rei. Maar die sce­na­rio is al so­veel ke­re her­haal, die re­de­na­sie hou nie meer steek nie.”

HET ONS NOG ’N NA­SI­O­NA­LE RE­DE­RY NO­DIG?

Suid-A­fri­ka moet aan­vaar die tyd is ver­by dat lug­diens­te dra­ers van na­si­o­na­le trots is, sê Jan­nie. Wê­reld­wyd het en­tre­pre­neurs daar­die mark oor­ge­neem.

“Re­ge­rings raak van hul lug­diens­te ont­slae,” be­aam Da­wie. “’n Goeie voor­beeld is S­wit­ser­land. Hul re­ge­ring het een­vou­dig ge­sê:ges ‘Ons sal jul­le nie help nie; jul­le moet maar ban­krot speel.’ En toe maak S­wis­sair bloot toe.

“Wê­reld­wyd is ons ’n uit­son­de­ring. Ons on­suk­ses­vol­le staats­lug­diens kan een­vou­dig nie mee­ding nie, maar ons wil nie uit an­der se les­se leer nie.”

Ter­wyl kon­ven­si­o­ne­le na­si­o­na­le lug­re­de­rye kwyn, ge­dy la­e­kos­te­lug­diens­te dank­sy in­no­ve­ren­de sa­ke­plan­ne en kos­te­doel­tref­fend­heid. Da­wie noem Ry­a­nair as voor­beeld, wat klein in Ier­land be­gin het en nou die Eu­ro­pe­se mark oor­heers.

A­me­ri­ka het net pri­vaat re­de­rye, voeg Ul­rich by, ter­wyl die Rus­sie­se Ae­rof­lot, een van die oud­ste na­si­o­na­le re­de­rye, reeds deels ge­pri­va­ti­seer is. Die mik­punt is om dié pro­ses teen 2020 af te han­del.

B­ri­tish Air­ways (BA) is by­na 20 jaar ge­le­de vol­ko­me ge­pri­va­ti­seer. BA is die ou­er­or­ga­ni­sa­sie van Co­mair (ei­e­naars van Ku­lu­la), wat deur Suid-A­fri­ka­ners be­stuur en be­heer word.

Ul­rich voel pri­vaat re­de­rye – ook Sa­fair, wat on­langs ons pas­sa­siers­mark be­tree het – kan “net so trots Suid-A­fri­kaans wees” soos ’n na­si­o­na­le re­de­ry. Tal­le bui­te­land­se re­de­rye wat Suid-A­fri­ka aan­doen, vlieg ook na die mees­te be­stem­mings op die SAL se roe­te­lys.

IS PRI­VA­TI­SE­RING DIE OP­LOS­SING?

Die SAL is we­sent­lik ’n staats­de­par­te­ment; daar­om ver­keer dit nie on­der die­self­de druk as ’n pri­vaat maat­skap­py om ’n wins te maak nie, sê Ul­rich. “Wan­neer ’n staats­de­par­te­ment in die moei­lik­heid be­land, vra hul­le net die be­las­ting­be­ta­ler moet op­dok. Dit is een van die groot oor­sa­ke dat (die SAL) nie kan werk nie.”

Die SAL moet lands­bur­gers so min moont­lik kos, meen Seán, en as pri­va­ti­se­ring die bes­te raad is, moet hier­die uit­weg ge­volg word.

Ook dr. A­zar Jam­mi­ne, hoof­e­ko­noom van E­co­no­me­trix, is ten guns­te van pri­va­ti­se­ring. Hy meen pri­vaat aan­deel­hou­ers sal sorg dat dit doel­tref­fend be­stuur word.

Nog ’n re­de dat par­ty staats­on­der­ne­mings ge­pri­va­ti­seer moet word, is dat hul­le ge­son­de me­de­din­ging in die mark be­lem­mer.

Jan­nie noem as voor­beeld die SAL het met sy on­me­de­din­gen­de sa­ke­prak­ty­ke nu­we toe­tre­ders soos Na­ti­on­wi­de Ai­r­li­nes uit die mark ge­dwing. S­ka­de­ver­goe­ding van R171,5 mil­joen is ver­le­de jaar in ’n hof­saak aan dié re­de­ry toe­ge­staan.

Maar Da­wie won­der of pri­va­ti­se­ring sal werk. Hy meen met die SAL se skuld­las sal ko­pers nie juis tou­staan om die re­de­ry aan te skaf nie.

“Jy kan dit ook nie bloot nou toe­maak nie, want dan sal ’n klomp skuld­ei­sers waar­skyn­lik nie hul geld kry nie.

“Die bes­te is waar­skyn­lik om die SAL se uit­ga­wes so­veel moont­lik te be­snoei en sy be­dry­wig­he­de so­veel moont­lik te ver­min­der net om die bloe­ding te keer. En dan moet jy dit dalk maar met die eer­ste moont­li­ke ge­leent­heid pro­beer toe­maak.”

Mai­ma­ne meen die SAL-han­dels­naam moet be­hou en ver­huur word aan pri­vaat maat­skap­pye, wat die diens dan kan be­stuur.

Maar met die ANC se kies­kon­fe­ren­sie in De­sem­ber en die al­ge­me­ne ver­kie­sing van 2019 nie te ver nie, twy­fel Ul­rich of die SAL gou ge­pri­va­ti­seer of ge­sluit sal word. Die bes­te waar­op ons kan hoop, is ’n nu­we uit­voe­ren­de baas met ge­noeg vry­heid om nood­saak­li­ke ver­an­de­rings aan te bring.

Vuy­a­ni Ja­ra­na, ’n er­va­re se­ni­or te­le­kom­mu­ni­ka­sie­be­amp­te van Vo­da­com, neem in No­vem­ber die lei­sels oor as die SAL se eer­ste per­ma­nen­te uit­voe­ren­de hoof in t­wee jaar.

Al­mal dwars­oor die po­li­tie­ke spek­trum – van die EFF tot die DA – wil hê My­e­ni moet on­mid­del­lik waai. K­re­di­teu­re het hoe­ka ge­wei­er om le­nings­oor­een­koms­te te ver­leng so­lank sy as voor­sit­ter aan die roer van sa­ke is. Soos Mai­ma­ne dit stel: “Met die po­li­ties ge­af­fi­li­eer­de My­e­ni aan die stuur, bly die SAL ’n strooi­tjie waar­deur die po­li­tie­ke e­li­te die staats­kas droog kan suig.”

– DA­WIE ROODT ‘Was dit nie vir die be­las­ting­be­ta­ler nie, het hul­le lank­al toe­ge­maak’

– M­MU­SI MAI­MA­NE ‘Die SAL bly ’n strooi­tjie waar­deur die e­li­te die staats­kas droog kan suig’

LINKS:LINK Ma­lu­si Gi­ga­ba,Gig die mi­nis­te ter van fi­nan­sies, w wou Tel­kom-aan­de­le ver­koop om die Suid-A­fri­kaan­se Lug­diens ( (SAL) te help. LI LINKS ON­DER: Du Du­du My­e­ni, SAL­di­rek­sie­voor­sit­ter,di­re se kop word ge­ëis.

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.