ONS LÉÉF VIR A­FRI­KAANS

Dis die taal van hul hart, sê tal­le be­ken­des, want in dié taal kan hul­le mos lék­ker praat!

Kuier - - Promisie - DEUR IVOR PRICE en ER­NUSTA MA­RA­LACK

Men­se wat A­fri­kaans praat, sal vir jou kan sê daar is se­ke­re woor­de, fra­ses en uit­druk­kings wat lek­ker op die tong val en nét in A­fri­kaans die reg­te tref­krag het. Die won­der van A­fri­kaans lê daar­in dat so baie A­fri­kaans­spre­ken­des, on­ge­ag van waar hul­le is, hul eie u­nie­ke ma­nier het van die taal praat, maar dat ons me­kaar steeds kan ver­staan en met me­kaar se har­te kan praat.

Dit is dan ook in hier­die taal wat tal­le be­ken­des en pro­fes­si­o­ne­le per­so­ne van­dag suk­ses­vol­le loop­ba­ne ge­niet en by die dag lie­wer word vir A­fri­kaans, juis om­dat dit so di­vers is en daar die heel­tyd nu­we woor­de en uit­druk­kings is om te ont­dek en aan me­kaar voor te stel.

MAAK DEU­RE OOP

Die 7de Laan- en ve­te­raan­ak­tri­se Vi­net­te E­bra­him is En­gels, maar speel al vir ja­re in hier­die A­fri­kaan­se se­pie en het tal­le an­der A­fri­kaan­se ver­hoog­pro­duk­sies op haar kerf­stok. Dees­dae dink en skryf sy selfs in A­fri­kaans, want die taal het so­veel deu­re in haar loop­baan al oop­ge­maak, sê Vi­net­te.

“A­fri­kaans was nie my moe­der­taal nie, maar ek het be­sef met my werk moet ek my vel­de wy­er ver­sprei. En daai tyd was daar nie so baie werk in En­gels nie,”voeg Vi­net­te by, wie se eer­ste A­fri­kaan­se pro­duk­sie ’n twee­man­stuk in die ja­re tag­tig saam met wy­le Go­li­ath Da­vids (ak­teur Chris­to Da­vids se ou­pa) was.

Van­dag is Vi­net­te mal oor A­fri­kaans en vind sy dit dees­dae soms moei­lik om haar­self in En­gels uit te druk.“Wy­le prof. Ja­kes Ger­wel het my een­keer ge­vra hoe dit ge­beur het dat ek my­self in die A­fri­kaan­se ge­meen­skap be­vind. Toe sê ek vir hom soos wat van­dag se kin­ders ver-En­gels, het ek ver-A­fri­kaans,”voeg Vi­net­te lag­gend by.

Die ge­wil­de rap­kuns­te­naar, dig­ter, skry­wer en mo­ti­ve­rings­pre­ker He­mel­Be­sem het van­dag net so ’n suk­ses­vol­le loop-

baan en het sy stem­pel op die A­fri­kaan­se mu­siek­be­dryf af­ge­druk met sy u­nie­ke ma­nier van hier­die vorm van kuns aan­pak. Hy rap on­der meer in A­fri­kaans en hy het al saam­ge­werk met groot A­fri­kaan­se kuns­te­naars soos S­te­ve Hof­meyr toe hul­le sy tref­fer­lied­jie Pam­poen ’n“He­melBe­sem­geur”ge­gee het.

He­mel­Be­sem praat ook A­fri­kaans soos hy hom praat en nie soos an­der dink dit ge­praat moet word nie. Hy gooi steeds ’n paar En­gel­se woor­de tus­sen­in, maar is nie min­der pas­sie­vol oor die skoon­heid van A­fri­kaans nie.

“Op ’n en­ter­tai­n­ment le­vel was ons A­fri- kaans in ons huis en het ons by­voor­beeld na An­ne­li van Rooy­en ge­luis­ter. Maar vir my mu­siek het En­gels weer beter ge­werk tot­dat ek ’n song oor FAS (Fe­ta­le Al­ko­hol­sin­droom) ge­maak het en be­sef het jy raak men­se beter as jy in hul­le taal praat en soos hul­le praat. Ek het baie lief ge­word vir A­fri­kaans,”sê He­mel­Be­sem.

Hy sê voorts ’n taal maak ’n mens vry as jy dit ei­en en dis wat hy in sy werk be­gin doen het.

“Ek het ’n u­nie­ke stem na die ta­fel ge­bring en die in­du­stry het my nie ge-shun nie. A­fri­kaans groei teen ’n ge­wel­di­ge pas, en waar dit voor­heen ’n ge­slo­te boek was, word daar nou men­se na die ta­fel ge­nooi met hul taal. Ek prik­kel men­se om uit te kom met die A­fri­kaans wat hul­le praat,”sê He­mel­Be­sem.

Hy sê met sy boek, God Praat A­fri­kaans, boek­staaf hy woor­de soos“awe”wat so baie men­se ge­bruik, maar dis nê­rens neer­ge­skryf nie. Hy wil dit ver­an­der om­dat hy weet daar is so­veel an­der woor­de wat men­se ge­bruik, maar wat net soos“awe” by­voor­beeld nie in li­te­ra­tuur er­ken word nie.

SY HART KLOP TJOKLITS

Die Ge­ne­ra­ti­ons: The Le­ga­cy- ak­teur Ja­son Wil­lem­se, wat van Hei­del­berg in die WesKaap kom, sê al werk hy meest­al in En­gels, is dit slegs sy moe­der­taal wat sy hart tjoklits kan laat klop. “A­fri­kaans is my eer­ste taal. Ek het groot­ge­word met A­fri­kaans. Dis deel van my lewe. Dis ’n móói taal.”

Ja­son, wat aan­vank­lik land­wyd be­kend­heid ver­werf het vir sy rol in S­can­dal!, is dees­dae die pa van ’n vyf maan­de oue ba­ba, Mai­ya-J­hené. Al woon hy en sy vrou, Nis­chet­te, in Jo­han­nes­burg, doen hul­le moei­te om hul­le klein­ding ook A­fri­kaans te leer.“Ons sal daar­van hou as sy ook A­fri­kaans kan praat. Ons leer haar om A­fri­kaans (al­bei haar ou­ers se moe­der­taal) te kan praat. Dit is be­lang­rik, want dis die taal waar­mee ek en Nis­chet­te groot­ge­word het. Dit is in ons fa­mi­lie en ons wil hê die taal moet voort­gaan in ons bloed.”

Hoe­wel Ja­son en sy vrou A­fri­kaans tuis praat, werk hy in ’n En­gel­se TV-wê­reld – en boon­op vir A­fri­ka se groot­ste se­pie, waar A­fri­kaans nie eint­lik op stel ge­hoor word nie. Juis om­dat hy so lief is vir die taal kon hy oor die ja­re die se­pie­skry­wers se arm draai om A­fri­kaans deel van sy sto­rie- lyn te maak.

“In S­can­dal! het ek dit dik­wels deel ge­maak van my TV-ka­rak­ter en al­mal (die TV-ba­se en ky­kers) was cool met dit. Selfs in Ge­ne­ra­ti­ons bring ek sta­dig maar se­ker A­fri­kaans in met my ka­rak­ter, C­lif­ford, wat ’n re­ken­mees­ter is,”ver­klap Ja­son.

LEEF JOU TAAL UIT

Hoe­wel tal­le be­ken­des hul lief­de vir A­fri­kaans ver­klaar, is daar tog A­fri­kaans­spre­ken­des wat skaam voel om húl A­fri­kaans te praat.

Ja­son is juis be­kom­merd oor die feit dat so­veel A­fri­kaans­spre­ken­des – ver­al uit bruin ge­meen­skap­pe – skaam is om die taal te gooi, nes hul­le dit by die huis praat. “Moe­nie vir e­nig­ie­mand ver­an­der nie. Jou ak­sent is dan juis wat jou u­niek maak,”gee Ja­son raad.

Op la­er­skool wou die be­ken­de ra­di­o­joer­na­lis Je­an Esterhuizen niks van A­fri­kaans weet nie. Trou­ens, hy het die een kwar­taal in gr. 5 met ’n D-sim­bool vir dié vak huis toe ge­kom, en nooit kon droom dat (A­fri­kaan­se) woor­de vir hom een­dag wê­rel­de sou oop­maak nie.

Van­dag is Je­an, wat van Mal­mes­bu­ry kom, ’n ver­trou­de stem in dui­sen­de huis­hou­dings wat op hom staat­maak vir die jong­ste nuus en ak­tu­a­li­teit op RSG – én hy werk in A­fri­kaans, sy moe­der­taal. Hy sê ná daai“skok­ken­de D-sim­bool”is hy bi­bli­o­teek toe om sy taal­vaar­dig­heid te slyp.

“Eers toe ek by S­choon­spruit Se­kon­dêr kom, het my A­fri­kaansjuf­frou my lief­de vir my moe­der­taal be­gin kweek. Juf­frou Al­ber­tus is een van die on­der­wy­sers wat deur die ja­re my ge­help het om meer van die taal te hou. La­ter, (as stu­dent) op Stellenbosch, het ek het be­sef hoe be­lang­rik dit vir e­ni­ge jong mens is om in sy moe­der­taal te stu­deer,”ver­tel Je­an.

Maar Je­an het in sy be­gin­dae op ra­dio ge­suk­kel met kri­tiek van vreem­de­lin­ge wat hom wou laat glo dat sy A­fri­kaans nie goed ge­noeg is nie – al was dit die taal wat hy sog­gens saam met sy pap in­ge­kry het. Van­dag kan hy self­ver­se­kerd sê:“Praat jou taal soos jy jou taal wil praat. Moe­nie dat men­se vir jou sê jou taal­ge­bruik is nie goed ge­noeg nie. As hul­le sê jou ak­sent is nie goed ge­noeg nie, vra vir hul­le: Wat maak jóú­ne dan so spe­si­aal en beter as my­ne?”

Hy sê die blo­te ge­dag­te dat daar

kin­ders is wat nie die self­ver­troue het om hul­le moe­der­taal te kan praat nie, maak hom tra­ne­rig.“Een ding wat jy as ta­lent­vol­le jong mens moet weet: On­se men­se is die toekoms. Jou ge­ne­ra­sie is (ver­ant­woor­de­lik) vir die voort­be­staan van A­fri­kaans. Moet nooit jou taal weg­gooi vir En­gels nie. Dis jou i­den­ti­teit. A­fri­kaans is deel van jou DNS. Dit is in ons bloed, be­ne, gees en har­te. Jy ís A­fri­kaans.”

Dis ook ’n saak waar­oor die be­kroon­de RSG-sport­om­roe­per en A­fri­kaans.co­m­am­bas­sa­deur Jo­dy Hen­dricks so sterk voel. Hy het die voor­reg om daag­liks met so­veel be­ken­de sport­ster­re te kan praat – en baie val om­trent op hul­le rug as hul­le be­sef dat hy eint­lik A­fri­kaans is, ver­al dié wat hom En­gels op TV of Me­tro FM hoor praat het.

Vol­gens Jo­dy vind hy dit eg­ter baie mak­lik om sy A­fri­kaans­heid uit te leef.“My TV-werk is mos maar al­tyd in En­gels, maar hul­le sê die heel­tyd dat A­fri­kaan­se stem­me ook ge­hoor moet word. Ek is wel ’n voor­stan­der vir meer­ta­lig­heid. Ek glo jy moet jou moe­der­taal goed kan praat, maar dan ook an­der ta­le.”

Jo­dy, wat oor­spronk­lik van Macassar bui­te Kaapstad is, sê hy’t eers ja­re la­ter in Jo­han­nes­burg pas­sie­vol oor die taal be­gin word.“Toe ek des­tyds gaan swot het, was die A­fri­kaan­se me­dia die laas­te plek waar ek wou werk of be­trok­ke wou wees. Ek’t daar­na vir agt jaar in En­gels ge­werk tot­dat ek ein­de 2013 die groot ge­leent­heid by RSG ge­kry het.”

Hy’t toe ’n nu­we uit­da­ging ge­soek en maar ’n pos in Jo­han­nes­burg aan­vaar – al was hy nie reg­tig se­ker oor die A­fri­kaans nie, al is dit sy moe­der­taal.“Hoe lan­ger ek in A­fri­kaans ge­werk het, hoe ge­mak­li­ker het ek ge­raak en dit ook be­gin praat soos ek wou. Ver­le­de jaar is ek boon­op ook aan­ge­wys as am­bas­sa­deur vir A­fri­kaans.com – iets wat ek nooit eens vier jaar ge­le­de sou kon dink nie. RSG het my die ge­leent­heid ge­gee om te doen waar­voor ek lief is, en dit nog­al in A­fri­kaans.”

IN­SPI­REER DEUR die taal

Ook Eu­li­ne Reid, wat be­kend is vir haar werk as re­gis­seur op SABC2 se Fo­kus, ver­tel sy is A­fri­kaans ge­bo­re.“En­gels was die taal van die nu­we de­mo­kra­sie, maar my ou­ers het ons in A­fri­kaans be­moe­dig, ge­skel en op­ge­voed. My pa spog al­tyd dat hy een van die top-leer­ders in sy klas was. Hy het al­tyd die lek­ker­ste sto­ries in A­fri­kaans ver­tel. Ek dink hy het my lief­de vir A­fri­kaans ge­kweek,”ver­tel Eu­li­ne.

Sy werk ook in ’n oor­we­gend En­gel­se om­ge­wing, maar vind dit nie te moei­lik om haar­self in haar taal uit te leef nie.“Ek is el­ke dag dank­baar dat ek by Fo­kus in my taal kan werk. Dit is as­of ek my met el­ke sto­rie uit­leef. Ver­al om met men­se in A­fri­kaans te deel. Daar is mos niks so lek­ker as om kom­men­taar in plat A­fri­kaans te kry nie.”

Eu­li­ne pro­beer o­ral waar sy gaan om men­se deur A­fri­kaans te in­spi­reer.“My sus­ter se dog­ters, Ke­zi­ah en Kay­lee, is In­di­ërs by A­fri­kaan­se sko­le in Jo­han­nes­burg. Ek is su­per­trots dat hul­le nie skroom om in die o­pen­baar A­fri­kaans te praat nie. Dit is vir my ’n aan­dui­ding dat al­les moont­lik is in ’n mul­ti-na­ti­o­nal Suid-A­fri­ka. Moe­nie skaam wees om jou moe­der­taal te praat en te be­vor­der nie. Moe­nie laat uit­druk­kings soos ‘co­co­nut’(al­ge­me­ne uit­druk­king vir men­se wat met ’n ak­sent praat) jou voor­skryf nie.”

In­tus­sen ver­tel Je­an sy lief­de vir A­fri­kaans het klein­tyd be­gin toe hy en sy ou­ma, Je­a­net­ta, na van die A­fri­kaan­se ra­di­o­sto­ries ge­luis­ter het. Hul­le het smid­dae ná skool na die be­ken­de ra­di­o­ver­volg­ver­haal S­tra­le­jak­ker ge­luis­ter.

Je­an sê:“In De­sem­ber 2011, toe ek net be­gin werk het, het ek ge­suk­kel om sui­wer A­fri­kaans te skryf en praat. Op die plat­te­land praat ons bruin men­se nie so nie. Ek het ge­voel dat ek suk­kel om my i­den­ti­teit uit te leef in ’n sui­wer A­fri­kaan­se om­ge­wing. Ons men­se praat mos soos ons praat, en wan­neer ek (by RSG) op die lug gaan, is dit ’n to­ta­le an­der per­soon wat na vo­re kom.”

Hy ver­tel sy pa, Jo­han, het al ge­grap na­dat hy hom op die ra­dio ge­hoor het en ge­sê hy klink soos ’n reg­te wit mens op die lug.“So ba­sies is daar twee soor­te A­fri­kaans wat ek el­ke dag praat: die RSGA­fri­kaans by die werk en my nor­ma­le A­fri­kaans waar­mee ek op­ge­groei het.”

Vir Je­an gaan taal oor kom­mu­ni­ka­sie,“en so­lank die an­der per­soon ver­staan wat jy sê, maak dit nie saak hóé jy dit sê of klink nie. Moe­nie pro­beer an­ders praat of ver­an­der net om men­se te be­ïn­druk nie. Daar is baie ver­skil­len­de soor­te A­fri­kaans, soos dié wat op die Kaap­se Vlak­te, Noord-Kaap of Ka­roo ge­hoor word. In die taal moet al­mal tuis voel.”

Je­an kan nie uit­ge­praat raak oor sy lief­de vir sy moe­der­taal nie.“Daar is so baie mooi spreek­woor­de in ons taal. Jy kan ook so baie nu­we spreek­woor­de in die taal skep. En dis hoe­kom ek so lief is vir my taal.”

Die drie spreek­woor­de wat hy ge­reeld ge­bruik, is “Jy kan nie tien tel nie”(jy sit met ’n mond vol tan­de),“Is jy ge­tik?”(is jy mal?) en“Jak­kals trou met wolf se vrou”(wan­neer dit re­ën ter­wyl die son skyn). Maar sy heel guns­te­ling is“Lam in die dag en ram in die nag”wat ver­wys na ie­mand wat in die dag rus­tig is, maar saans net bui­te wil wees en kui­er.

Wan­neer din­ge in Jo­han­nes­burg soms te veel voel, ont­hou Ja­son weer ’n A­fri­kaan­se uit­druk­king wat hy in sy hart bê­re. Dit is:“Rus, want grond wat ge­rus het, le­wer ’n goeie oes.”

Eu­li­ne hou weer van“’n Goeie naam is beter as o­lie”en ook die be­ken­de“Wie nie waag nie, wen nie”.

VAN LINKS: He­mel­Be­sem is trots op sy taal; Vi­net­te E­bra­him sê sy dink en skryf in A­fri­kaans; Eu­li­ne Reid is mal daar­oor om A­fri­kaan­se sto­ries te ver­tel; Jo­dy Hen­dricks is ’n am­bas­sa­deur vir A­fri­kaans.com.

BO: Se­pie-ak­teur Ja­son Wil­lem­se pro­beer om A­fri­kaans by sy to­ne­le in te bring. ON­DER: A­fri­kaans het baie deu­re vir Je­an Esterhuizen oop­ge­maak.

Van vo­ri­ge blad­sy

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.