Bor­s­kan­ker

Daar is ho­pe in­lig­ting oor bor­s­kan­ker be­skik­baar, maar mens is nie al­tyd se­ker wat is waar en wat is wol­haar nie

Vrouekeur - - INHOUD - Deur CHRISTA SWANEPOEL

Wa­n­in­lig­ting oor bor­s­kan­ker lei daar­toe dat dit laat of ver­keerd ge­di­ag­no­seer word en dit kan fa­taal wees, sê drs S­hir­ley Lip­schitz en Li­at Ma­lek van die B­re­ast Wel­l­ness Cen­t­re in Jo­han­nes­burg.

“Vroue moet weet wat is die fei­te en moet in­ge­lig­te be­slui­te kan neem,” be­klem­toon Ca­sey Rous­seau van 1st for Wo­men.

Die B­re­ast Wel­l­ness Cen­t­re lig ses wan­be­grip­pe oor bor­s­kan­ker uit.

1 Ek het nie no­dig om vir bor­son­der­soe­ke te gaan nie, want daar is nie bor­s­kan­ker in my familie nie

Min­der as 10% van men­se met bor­s­kan­ker het ’n fa­mi­lie­ge­skie­de­nis daar­van en min­der as 5% het ’n oor­erf­li­ke geen. Die meer­der­heid men­se wat met bor­s­kan­ker ge­di­ag­no­seer word, het geen ge­skie­de­nis van bor­s­kan­ker nie.

2 Mam­mo­gram­me is ge­vaar­lik

Mam­mo­gram­me is ’n bron van be­stra­ling, baie soos ’n X-straal, maar daar is geen be­wy­se dat dit bor­s­kan­ker ver­oor­saak nie. Ná baie stu­dies en na­vor­sing sal een of twee uit ’n mil­joen vroue wat van­af 30- of 40-ja­ri­ge ou­der­dom jaar­liks ’n mam­mo­gram kry, ’n kan­ker as ge­volg van die mam­mo­gram self ont­wik­kel. Die do­sis van ’n en­ke­le mam­mo­gram kan ver­ge­lyk word met die be­stra­ling waar­aan mens bloot­ge­stel word op ’n vlug by­voor­beeld Lon­den toe.

3 Net se­ke­re vroue kan bor­s­kan­ker ont­wik­kel

Vol­gens sta­tis­tie­ke van 2014 in Suid-a­fri­ka is bor­s­kan­ker die al­ge­meen­ste kan­ker on­der wit, Oos­ter­se en bruin vroue en die t­wee­de al­ge­meen­ste kan­ker on­der swart vroue.

4 Bor­s­kan­ker af­fek­teer slegs vroue

Mans kan ook bor­s­kan­ker ont­wik­kel, maar die voor­koms is min­der as 1%.

5 Ek het nie ’n mam­mo­gram no­dig ten­sy ek ’n knop voel nie

Die doel van ’n mam­mo­gram is om bor­s­kan­ker so vroeg as moont­lik op te spoor, selfs voor e­ni­ge te­kens of simp­to­me ont­wik­kel. Teen die tyd dat ’n knop ge­voel word, kon die kan­ker al ge­groei en bui­te die bors be­gin ver­sprei het. Hoe vroe­ër bor­s­kan­ker op­ge­spoor word, hoe suk­ses­vol­ler kan dit be­han­del word.

6 Bor­s­kan­ker kan nie be­han­del word nie

Bor­s­kan­ker is be­han­del­baar en kan ge­nees word. Daar is baie nu­we en ver­be­ter­de be­han­de­lings­me­to­des, chi­rur­gies en/of met be­hulp van hor­moon­te­ra­pie, che­mo­te­ra­pie en/of be­stra­ling. Hoe vroe­ër bor­s­kan­ker ge­kry en be­han­del word, hoe gro­ter is die kans dat dit suk­ses­vol be­han­del kan word. Meer ge­vor­der­de kan­kers kan eg­ter ook suk­ses­vol be­han­del word.

AL­GE­ME­NE VRAE

Die B­re­ast Wel­l­ness C­li­nic be­ant­woord ’n paar al­ge­me­ne vrae.

Wan­neer moet ek met ge­reel­de mam­mo­gram­me be­gin?

Vroue moet op 40 met ge­reel­de mam­mo­gram­me be­gin. Wan­neer vroue op 40 daar­mee be­gin, word meer le­wens ge­red. Vroue met ’n hoë ri­si­ko vir bor­s­kan­ker moet ’n spe­si­a­lis gaan sien, want hul­le sal dalk an­ders han­teer word.

Wie het ’n gro­ter ri­si­ko om bor­s­kan­ker te ont­wik­kel?

Daar is ver­skeie fak­to­re wat kan by­dra dat ’n vrou ’n gro­ter ri­si­ko het om bor­s­kan­ker te ont­wik­kel, waar­on­der: fa­mi­lie­ge­skie­de­nis, ge­ne­tie­se fak­to­re (BRCA1 en BRCA2 – soms die An­ge­li­na Jo­lie-ge­ne ge­noem), per­soon­li­ke ge­skie­de­nis en hor­mo­na­le fak­to­re. As jy dink jou ri­si­ko is hoog, praat met jou dok­ter.

Hoe ge­reeld moet ek ’n mam­mo­gram kry?

Mam­mo­gram­me moet jaar­liks of el­ke t­wee­de jaar ge­doen word.

Wat is die te­kens en simp­to­me van bor­s­kan­ker?

u ’n Knop of ver­dik­king in die bors of in

die ok­sel. u Vel met die voor­koms van le­moen­skil of

rooi vel. u Ver­an­de­ring in die te­pel, soos dat dit

in­trek, ver­kleur, ek­see­mag­tig voor­kom of ’n af­skei­ding uit die te­pel. u K­rim­ping van die bors of bors wat ver­groot.

Wat is 3D-mam­mo­gra­fie?

3D-mam­mo­gra­fe of to­mo­sin­te­se is ’n ge­vor­der­de, re­de­lik nu­we teg­no­lo­gie wat klein ge­deel­tes van die bors skan­deer.

Dit laat die ra­di­o­loog toe om deur die bors­weef­sel te kyk en ver­be­ter die kan­se dat hy of sy klein bors­kan­kers kan op­spoor. Met die reg­te sag­te­wa­re ge­bruik dit min­der of die­self­de hoe­veel­heid be­stra­ling as die al­ge­me­ne 2D-mam­mo­gram­me.

1st for Wo­men se web­werf het in­lig­ting oor hul dek­king vir vrou­e­kan­kers

PIENK HELIKOPTERS

As jy in Ok­to­ber dalk die ER24 se pienk helikopters ge­sien het – dit was om men­se van bor­s­kan­ker be­wus te maak. Met die be­wus­ma­kings­pro­jek

(’n sa­me­wer­king tus­sen ER24, Air An­gels-lug­am­bu­lans­diens, die Bors­ge­sond­heids­tig­ting, No­var­tis en O­ne­plan­ge­sond­heids­ver­se­ke­ring), is ver­skeie sko­le be­soek om leer­ders van bor­s­kan­ker be­wus te maak.

Op die Air An­gels-he­li­kop­ter is daar ’n hand­te­ke­ning van Jen­na S­kews. Sy was be­sig om vir haar graad 11-ek­sa­men te leer en het met die ket­tin­kie om haar nek ge­speel toe sy per on­ge­luk die knop in haar bors voel.

Sy is met bor­s­kan­ker ge­di­ag­no­seer en ’n le­wens­red­den­de ma­stek­to­mie het ge­volg.

“Kan­ker het ge­maak dat ek an­ders na die wê­reld en na my­self kyk,” er­ken Jen­na. “Die siek­te dis­kri­mi­neer nie. Dit kan e­ni­ge tyd toe­slaan, maar daar is hoop.”

Jen­na was ge­luk­kig dat sy be­tyds ge­di­ag­no­seer is, maar die bood­skap is: Selfs jong­men­se moet hul­le vir bor­s­kan­ker on­der­soek.

Een uit 28 vroue in Suid-a­fri­ka sal in hul le­we deur bor­s­kan­ker ge­raak word, maar vol­gens die Bor­s­kan­ker-ge­sond­heids­tig­ting is daar ’n 90%-oor­le­wings­kans as dit vroeg op­ge­spoor word en die reg­te be­han­de­ling toegepas word.

By el­ke plek waar die he­li­kop­ter aan­ge­doen het, is leer­ders ge­nooi om hul naam op die he­li­kop­ter te te­ken as hul­le op e­ni­ge ma­nier deur kan­ker ge­raak is.

DIE GOEIE NUUS

Bor­s­kan­ker maak 25% van al­le kan­kers on­der vroue uit en om daar­die nuus te kry, kan skrik­wek­kend wees, maar met mo­der­ne me­die­se voor­uit­gang en vroeë op­spo­ring en di­ag­no­se oor­leef al meer vroue bor­s­kan­ker dik­wels met min­der ag­gres­sie­we en in­gry­pen­de be­han­de­ling. “Vroeë op­spo­ring en kor­rek­te di­ag­no­se kan eg­ter nie oor­be­klem­toon word nie,” sê dr jackie smilg, voor­sit­ter van die Ra­di­o­lo­gie­ver­e­ni­ging se sub­spe­si­a­li­teits­groep, die B­re­ast I­ma­ging So­cie­ty of South A­fri­ca (BISSA). “Die doel van on­der­soe­ke is om bor­s­kan­ker op te spoor nog voor die simp­to­me ont­staan.

“Die mam­mo­gram bly s­teeds die eer­ste on­der­soek vir bor­s­kan­ker om­dat dit selfs ver­an­de­rin­ge waar­neem ja­re voor dit fi­siek dui­de­lik raak. En daar is geen we­ten­skap­li­ke be­wy­se dat mam­mo­gram­me bor­s­kan­ker kan ver­oor­saak of an­der ska­de aan die lig­gaam en skild­klier kan aan­rig nie.”

Vol­gens in­ter­na­si­o­na­le stu­dies moet slegs 10% van vroue ná ’n mam­mo­gram te­rug­keer vir ver­de­re toet­se om­dat die mam­mo­gram on­be­slis was. Die mees­te hier­van her­haal bloot die mam­mo­gram of word met ul­tra­klank on­der­soek en slegs 1–2% het no­dig ge­had om ’n naald­bi­op­sie te laat doen.

Die angs wat jy in hier­die kort tyd­jie be­leef, weeg nie op teen die tal­le le­wens wat jaar­liks deur mam­mo­gra­fie ge­red word nie.

Al­le deel­ne­men­de le­de van die ra­di­o­lo­gie­ver­e­ni­ging van Suid-a­fri­ka (RSSA)/ BISSA bied tot 14 No­vem­ber 10% af­slag op mam­mo­gram­me wat nie deur ’n me­die­se fonds be­taal word nie. (Voor­waar­des en be­pa­lings geld.) vir deel­ne­men­de le­de van die rssa, bel

021 713 2601, stuur ’n e-pos na ma­ria. clay­ton@rssa.co.za of be­soek ra­di­o­lo­gi­cal so­cie­ty of south a­fri­ca (rssa).

RI­SI­KO­FAK­TO­RE

E­nig­een kan bor­s­kan­ker kry, maar daar is tog fak­to­re wat die ri­si­ko ver­hoog. Ou­der­dom Die ri­si­ko ver­hoog hoe ou­er jy word, maar een uit el­ke agt in­gry­pen­de bors­kan­kers kom by vroue jon­ger as

45 voor.

Fa­mi­lie­ge­skie­de­nis Die ri­si­ko is ho­ër on­der vroue wat na­by familie het wat dit ook ge­had het. As ’n ou­er, sib, kind of jou ma se ma bor­s­kan­ker het of ge­had het, ver­dub­bel dit jou ri­si­ko. Twee hier­van ver­drie­dub­bel jou kan­se.

Per­soon­li­ke ge­skie­de­nis ’n Vrou met kan­ker in die een bors se ri­si­ko is 3–4 keer gro­ter om kan­ker in die an­der bors of ’n an­der deel van die­self­de bors te ont­wik­kel.

dig­te BORS­WEEF­SEL Vroue met dig­te bors­weef­sel het meer klier­weef­sel en min­der vet­weef­sel en het ’n ho­ër ri­si­ko vir bor­s­kan­ker. On­ge­luk­kig maak dig­te bors­weef­sel dit ook vir dok­ters moei­li­ker om pro­ble­me op mam­mo­gram­me raak te sien.

Oor­ge­wig- OF vet­sug­ti­ge vroue As jy oor­ge­wig of vet­sug­tig is, ver­hoog jou kan­se om bor­s­kan­ker en an­der kan­kers te kry. ’n Stu­die toon oor­ge­wig- en vet­sug­ti­ge vroue wat met hor­moon-re­sep­tor- bor­s­kan­ker ge­di­ag­no­seer word, het ’n ho­ër ri­si­ko dat die kan­ker sal te­rug­keer.

le­wen­styl­fak­to­re Oor­ma­ti­ge al­ko­hol­ge­bruik, min of geen fi­sie­ke ak­ti­wi­tei­te, rook en ’n di­eet hoog in ver­sa­dig­de vet­te ver­hoog die ri­si­ko van bor­s­kan­ker.

be­stra­ling van die bors voor 30 jaar Be­stra­ling van die bors om ’n an­der kan­ker te be­han­del (nie bor­s­kan­ker), soos Hodg­kins-siek­te of non-hodg­kins­lim­foom, ver­hoog die ri­si­ko vir bor­s­kan­ker.

ras-et­ni­si­teit Wit vroue se kan­se om bor­s­kan­ker te kry, is ef­fens ho­ër as dié van swart en Oos­ter­se vroue.

Hor­mo­na­le toe­stand Vroue wat nie hul vol­le swan­ger­skap deur­loop het nie of hul eer­ste kind ná 30 ge­had het, se ri­si­ko is gro­ter. Bors­voe­ding kan bors­kan­ker­ri­si­ko ver­min­der, ver­al as ’n vrou lan­ger as ’n jaar bors­voed. Mei­sies wat voor 12 jaar be­gin men­stru­eer het, se kan­se is ook gro­ter om la­ter in hul le­we bor­s­kan­ker te kry. Ook vroue wat ná 55 deur hul me­no­pou­se gaan. Vroue wat hor­moon­te­ra­pie kry, het ook ’n ho­ër ri­si­ko om bor­s­kan­ker te kry.

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.