My dorp Ge­skie­de­nis, le­moe­ne en Fer­rei­ras kraai ko­ning op Pa­ten­sie

As jy Pa­ten­sie van Port E­li­za­beth se kant af bin­ne­ry, kom jy gou ag­ter waar­oor dit hier gaan, want dié Oos-kaap­se dor­pie met sy 5 000 sie­le word ver­dwerg deur ’n lap­pies­kom­bers van lan­de­rye en si­trus­boor­de. Hier­die is boer­de­ry­wê­reld. VAN DIE

Weg! Platteland - - Voorblad - TEKS EN FO­TO’S JAC K­RIT­ZIN­GER

Op Pa­ten­sie, wat knus in die im­mer­groen Gam­toos­val­lei lê, kan jy maar daar­van ver­geet om ge­re­stou­reer­de Art No­veau-ar­gi­tek­tuur en bo­heem­se kuns­ga­le­ry­tjies raak te loop. Wel ’n bon­ki­ge, be­dry­wi­ge A­gri­mark. Die­sel­bak­kies ram­mel ge­diens­tig deur die stow­we­ri­ge stra­te, en so ver as wat die oog kan sien, troef ka­kieen-kort­broek lag-lag die nuut­ste mo­des uit Mark­ham.

Skop eg­ter jou skoe­ne vir ’n wy­le hier uit en jy kom ag­ter hier­die is nie ’n dorp wat jy op sy baad­jie moet tak­seer nie. Hier is die men­se plat op die aar­de.

Pa­ten­sie is vir d­rie din­ge be­kend: si­trus­boer­de­ry, die klip­gooi wat hy oos van die Ba­vi­aans­kloof af lê, en die oor­vloed Fer­rei­ras wat jy in die om­ge­wing kry. (Daar’s net vier teer­stra­te in die mid­de­dorp, en al­mal is ge­noem na ’n Fer­rei­ra.)

“Pa­ten­sie is nie ’n dorp nie,” ge­sels Da­nie Ma­lan een aand langs die le­moen­hout­vuur op sy plaas, Tier­hok, ter­wyl die skaap­nek­pot­jie op die ko­le prut. “Dis ’n fa­mi­lie, ’n ge­meen­skap.” >

Hy’s reg: Dit blyk gou die men­se hier leef na aan me­kaar. Maar ’n mens kan nie dié hegt­heid on­der die in­wo­ners ver­staan voor jy ’n do­sis ge­skie­de­nis ag­ter die blad het nie.

“Die mees­te van die boe­re in die dis­trik sit op grond wat al vier, vyf ge­slag­te in die fa­mi­lie is, en al is dit nou een van die voor­ste land­bou­dis­trik­te in die land, het dit nie al­tyd so voor die wind ge­gaan nie.”

Die sto­rie van die Gam­toos­val­lei (Gam­toos is ’n K­hoi-woord wat “brul­len­de leeu” be­te­ken) is een van wa­ter: Die brak Groot­ri­vier en die sui­wer Kou­ga­ri­vier vloei hier saam en vorm die Gam­toos­ri­vier. En dis nie e­ni­ge hier­jy wat dié vuil­baard kon aan­vat nie. Die eer­ste fa­mi­lies, on­der wie hoof­saak­lik, ja, Fer­rei­ra, maar ook Ma­lan, S­chee­pers en Du P­reez, het in die vroeë ne­gen­tien­de eeu met groot ge­suk­kel hier hak in­ge­slaan. Met­ter­tyd is die land eg­ter mak ge­maak en be­plant, met vloed­be­sproei­ing wat wa­ter uit die Gam­toos die lan­de in­ge­lei het. Hoe­wel die stel­sel van slui­se, slo­te en wa­ter­beur­te die boe­re tot so on­langs as die ja­re ses­tig nog aan die gang (en aan die ba­klei) ge­hou het, was die toe­voer on­be­trou­baar en die wa­ter van ’n swak ge­hal­te. Eers met die vol­tooi­ing van die Kou­ga­dam in 1970, wat die sui­wer Kou­ga­ri­vier so­wat 5 km bo die sa­me­vloei­ing op­ge­dam het, kon die boe­re staat­maak op wa­ter van goeie ge­hal­te en ’n be­trou­ba­re be­sproei­ing­ske­ma.

En van toe af was daar nie spra­ke van te­rug­kyk nie; van­dag gaan din­ge geil. Maar die band tus­sen die dis­trik se men­se is deur baie ja­re se swaar­kry ge­smee. Vir bot­ter of vir wors.

Die ko­ning is kaal

“Met 35 ha kan jy ’n Merc koop,” ge­sels Ra­die Fer­rei­ra ( Ons sien wat jy be­doel. – Reds.), oud­la­er­skool­hoof, in sy dorps­huis op ’n hoog­te­tjie wat oor die dis­trik uit­kyk. “Van­dag groei hier e­nig­iets: si­trus, aar­tap­pels, groen­te, kruie, slaai, noem maar op. Al be­te­ken Pa­ten­sie eint­lik in K­hoi ‘lê­plek van die bees­te’.”

Bui­ten vir die uit­ge­strek­te lan­de­rye is dié wê­reld wild en e­lek­tries groen; die val­lei se sub­tro­pie­se kli­maat on­der­steun ’n ryk en di­ver­se e­ko­stel­sel. Lui­perds is blyk­baar nog vol­op in die klo­we, en ’n steenbok kan jou nog mak­lik teen ske­mer op die dorps­rand verras. Hoep­hoeps en neus­ho­ring­vo­ëls is vol­op, en stre­lit­zi­as kom na­tuur­lik in die veld voor. ’n Vlei­loe­rie kok-kok-kok ie­wers in

‘ “Hier bly die grond in die fa­mi­lie; die nu­we bloed kom maar in soos die jong man­ne vir hul­le gaan vrou vang,” knip­oog hy.’

die tuin ter­wyl ons sluk aan ons kof­fie. “Ons is ’n klein, heg­te ge­meen­skap, maar hier is baie jong men­se. Die ge­luk van die voor­uit­gang is dat pa en seun nog saam kan boer. In an­der stre­ke gaan dit nie so mak­lik nie; die kin­ders moet el­ders hul­le eie pot­jie gaan krap. Hier bly die grond in die fa­mi­lie; die nu­we bloed kom maar in soos die jong man­ne vir hul­le gaan vrou vang,” knip­oog hy. Feit­lik al­les hier draai om die land­bou: Die­ge­ne wat nie self boer nie, is op een of an­der ma­nier be­trok­ke by die gro­ter prent­jie. Die ko­ö­pe­ra­sie, be­sproei­ings­raad, ver­pak­king, plaas­ad­mi­nis­tra­sie, k­we­ke­ry, in­ge­ni­eurs­wer­ke – al­mal is werks­ver­skaf­fers wat die ge­meen­skap aan die gang hou. Op die ou end is al­mal in hier­die ge­wes­te af­hank­lik van en ge­bind deur een ding: die aar­de.

Die dor­pie het toen­ter­ja­re saam met die land­bou op die been ge­kom, en die doel was om te vol­doen in die prak­tie­se, al­le­daag­se be­hoef­tes van die om­lig­gen­de boe­re. Van­dag nog is dit gro­ten­deels die ge­val. Dis eg­ter die men­se wat lyf gee aan die dorp, dit be­son­ders maak. “Kyk, ons kan lek­ker ba­klei en skin­der,” ver­tel Hil­die du P­reez op ’n be­dom­pi­ge Son­dag­mid­dag. “Maar laat hier net ’n kri­sis kom, ou mat­ta, dan staan ons saam soos een man.” Hil­die staan aan die hoof van S­poon Scrap­ping, ’n werks­win­kel wat hand­ge­maak­te eet­ge­rei ver­vaar­dig en ver­sprei. Haar tie­ner­dog­ter Ri­ke-ma­ri is die kre­a­tie­we dryf­veer ag­ter die on­der­ne­ming. Te­qui­la, die im­po­san­te Gre­at Da­ne op die werf, hou ook een blou en een bruin oog oor din­ge. “On­langs het ons ’n ou­tjie hier ge­had wat in ’n erns­ti­ge mo­tor­on­ge­luk was en nie ’n sie­ke­fonds ge­had het nie. Die ge­meen­skap het in­ge­spring en voor jy jou oë kon uit­vee, is daar by die R200 000 vir hom in­ge­sa­mel.”

Die plaas­li­ke La­er­skool Gam­toos­val­lei het dit ook maar swaar – daar is t­waalf per­so­neel­le­de, maar net vyf word deur die on­der­wys­de­par­te­ment be­taal. Daar­om hou die in­wo­ners el­ke jaar ’n kon­sert in die skool­saal om geld in te sa­mel. So t­wee jaar ge­le­de was die groot tref­fer van die aand die dorp se hu­ba­re mans wat van kop tot to­ne met bo­dy paint ge­ta­kel en toe per vei­ling aan die da­mes in die ge­hoor “ver­koop” is. “Om mee te maak wat hul­le wil,” spot Hil­die. “Die no­dig­ste is da­rem min of meer be­dek.” Maar dit het só jo­lig ge­gaan dat ’n on­ge­luk­ki­ge kê­rel in die pro­ses die spreek­woor­de­li­ke vy­e­blaar ver­loor het. “Ge­luk­kig het hy da­rem iets ge­had om te wys – hy’s im­mers ’n boer­klong!”

Pa­s­op vir die gham­pie

Dis eg­ter nie net ou bloed en ban­de wat die ge­meen­skap maak wat dit is nie. In­kom­mers dié kry jy ook. Jo­han Mos­tert het vyf jaar ge­le­de hier­heen ge­trek na­dat hy be­sluit het hy het ge­noeg van die stads­le­we ge­had. Nou k­week hy soet­ris­sies en le­wer dit aan mark­te en ket­ting­win­kels. “Kyk,” ver­dui­de­lik hy waar hy trots in een van sy groei­ton­nels in die bo­dorp staan, “hier is ou boe­re wat deur ge­slag­te hul­le reg ver­dien het om hier te wees. ’n Mens moet ver­staan hier’s ’n hi­ë­rar­gie; jy moet jou nie uit die staan­spoor kom slim hou nie. As jy dit kan snap, sal jy heel­te­mal or­raait wees.”

Van­dag kui­er hy en sy vrou lek­ker saam met die an­der jong boe­re, en sy kin­ders ge­niet dit ook ga­te uit hier. “Man, dis ’n lek­ker plek. Dis ’n boe­re­ge­meen­skap, en daar­om kan ons al­mal saam­praat oor die­self­de goed. En hier’s al­les wat jy no­dig het: dok­ters, ’n goeie skool, die lot.”

Dis A­fri­kaan­se wê­reld, kom jy gou ag­ter. “Hier praat ons En­gels ter self­ver­de­di­ging,” laat val Hil­die droog­weg toe ek haar la­ter weer raak­loop. Ie­wers het daar eg­ter ook ’n eie di­a­lek in­ge­sluip, bes moont­lik van­weë ou K­hoi­ver­bui­gings. Só word ’n spoed­wal hier ’n “gham­pie” ge­noem, en ’n meerkat ’n “ghar­kie”. ’n Gham­pie hoef dan ook nie net na ’n spoed­wal in ’n teer­straat te ver­wys nie, maar ook na ’n on­ge­skik­te hob­bel op ’n plaas­pad. Soos in: “Na­dat ek gis­ter­aand by die ho­tel weg is, moes ek op pad huis toe uit­swaai vir ’n ghar­kie. Toe tref ek ’n gham­pie en daar’s ek die boor­de in.”

En ’n rys­mier, wat vol­op is ná die swaar re­ëns wat ’n mens in die herfs en len­te in dié wê­reld kry, staan be­kend as ’n “vet­kan­ne­tjie”.

Rus en vre­de en ’ n bie­lie­ba­saar

Uit ’n toe­ris­me-oog­punt gaan hier dalk nie veel aan nie, maar dis juis dié stil­te wat al hoe meer men­se na die dis­trik be­gin lok. “Al hoe meer men­se van bui­te be­gin die rus­tig­heid van die plek­kie ag­ter­kom,” meen Hei­di M­ül­ler, ei­e­naar van die Pad­langs-pad­stal bui­te die dorp. “Port E­li­za­beth en Jef­freys­baai is mos na­by, en die men­se van daar­die kant kom al hoe meer oor na­we­ke hier leeg­lê. Grond en hui­se word ook nie meer net vir boer­de­ry op­ge­koop nie, maar vir men­se wat wil weg­kom en een­vou­dig net ’n deel van die mooi en rus­tig­heid van die om­ge­wing wil be­sit en ge­niet.” Die dorp se lig­ging is in­der­daad spe­si­aal: Jy’s net min­der as ’n half­uur se ry van die see af. Ver­al die dorp se jon­ger >

‘ ’n Mens moet ver­staan hier’s ’n hi­ë­rar­gie; jy moet jou nie uit die staan­spoor kom slim hou nie.’

gar­de glip ge­reeld oor na­we­ke Jef­freys­baai toe, al is ’n stow­we­ri­ge bak­kie met ’n bran­der­plank ag­ter­op ’n skaars ge­sig.

“Ons het ook be­gin trou­es aan­bied in een van die ou pak­hui­se, en dis baie ge­wild. Men­se sien nie meer kans om in die stad te trou nie, want dis te duur.”

Dis mak­lik om te ver­staan hoe­kom dié wê­reld al hoe ge­wil­der word on­der stads­ja­pies: Dis prent­jie­mooi, en die dorp is vei­lig, aards, rus­tig. Lig­dag hoor jy ha­ne kraai, en in die soel s­ke­mer­aan­de bal­jaar kin­ders op die gras­per­ke. “Die le­we hier is reg­tig sta­di­ger,” be­aam Tos­ka Jou­bert van die Tol­bos-pad­stal. “Maar dit voel vir my ’n mens kry so­veel meer ge­doen, om­dat jy nie tyd mors met din­ge soos ure se sit in die ver­keer nie. Jou tyd is meer jou eie.”

Daar is ook maar din­ge­tjies wat pla: Die plaas­li­ke stasie is ’n ver­waar­loos­de seer duim met leë wa­ens wat staan en op­roes – al wat nog hier deur­draf, is kwa­jon­gens en straat­kat­te. Po­gings is aan­ge­wend om die be­heer van die per­seel by Trans­net oor te neem, maar hier­van het tot dus­ver da­dels ge­kom. En die dorp se ri­ool­stel­sel be­staan uit on­der­grond­se tenks wat taam­lik ge­reeld deur ri­ool­lor­ries leeg­ge­pomp moet word, maar die mu­ni­si­pa­li­teit het nie ge­noeg van dié wa­ens nie. Die geur van le­moen­bloei­sels is dus nie al­tyd die e­nig­ste klan­kie op die wind nie…

So­mer 2014-’15

Weens sy lig­ging teen­aan die Gam­toos­ri­vier is Pa­ten­sie dik­wels vroeg­og­gend in dig­te mis ge­hul, maar op ’n mooi dag kan ’n mens ver oor die dor­pie en die om­lig­gen­de val­lei uit­kyk.

Ra­die Fer­rei­ra, ’n boor­ling van Ficksburg, is al 30 jaar op Pa­ten­sie. “Die groot klomp Fer­rei­ras hier is eint­lik van die Lang­kloof. Baie het Vry­staat toe uit­ge­wyk, waar hul­le ’n groot rol in die Ang­lo-boe­re­oor­log ge­speel het.”

’n Ef­fe wee­moe­di­ge trein­wa her­in­ner aan ’n tyd toe Pa­ten­sie se spoor­weg­sta­sie nog ’n mier­nes van be­dry­wig­heid was.

BO LINKS Da­nie Ma­lan op sy ge­troue blou ys­ter­perd in een van Tier­hok se le­moen­boor­de. MID­DEL Die Har­vest Se­a­son is ’n prop­per­se ou kê­f­fie on­der in die hoof­straat waar jy om­trent e­nig­iets kan koop. Hul­le is dou­voor­dag al oop, ver­al in oes­tyd. REGS Die kerk

Jo­han Mos­tert, oor­spronk­lik ’n be­sproei­ings­kon­sul­tant, staan trots in een van sy groei­ton­nels waar hy soet­ris­sies k­week. Hy het eers grond ge­huur, maar be­sit nou saam met t­wee an­der boe­re ’n lap­pie aar­de op die dorp.

BO ’n Mens kan jou ver­kyk aan die kleu­re en vorms van Pa­ten­sie se boor­de. REGS ON­DER Die heu­wels wat jy kry as jy die dorp op die R331 van die Baai se kant af bin­ne­ry.

Tos­ka Jou­bert, oor­spronk­lik van Pon­go­la, be­stuur se­dert 1988 die Tol­bos-pad­stal saam met haar ven­noot, Het­sie S­chee­pers.

An­na­tjie Ma­lan is or­re­lis in die kerk én staan aan die hoof van Pa­ten­sie se al­le­min­ti­ge jaar­lik­se Plaas­ba­saar.

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.