O re­fu­xio dos cur­máns de Cas­te­lao: ¿am­ne­sia?

La Voz de Galicia (A Coruña) - - OPINIÓN -

Hai moi pou­cos días foi de­mo­li­do ofi­cial­men­te o edi­fi­cio vi­gués do nú­me­ro 72 da rúa Gar­cía Bar­bón, in­mo­ble que es­ta­ba de par dun edi­fi­cio em­ble­má­ti­co da ci­da­de, La Me­ta­lúr­gi­ca, hai bas­tan­tes anos inac­ti­vo. O in­mo­ble de­mo­li­do é un­ha ca­sa de bai­xo, un an­dar e bu­far­da, duns quin­ce me­tros de fa­cha­da, que, en 1936, os ve­ci­ños de Vi­go si­tua­ban na pe­ri­fe­ria da ci­da­de. Foi nos úl­ti­mos me­ses dese ano e nos primeiros de 1937 on­de dous re­pu­bli­ca­nos ga­le­guis­tas, de Rian­xo, se ago­cha­ron, fu­xin­do da ve­sa­nia fa­lan­xis­ta da súa co­mar­ca na­tal. Cha­má­ban­se Xo­sé Lo­sa­da Cas­te­lao e Manuel Ro­drí­guez Cas­te­lao, por­ta­do­res dun ape­li­do ilus­tre que, na­que­las cir­cuns­tan­cias, pa­ra os que ti­ñan o po­der ab­so­lu­to, per­ten­cían, de cheo, á mar­ca an­tiEs­pa­ña. Eran, en efec­to, cur­máns de Al­fon­so Da­niel Ro­drí­guez Cas­te­lao, ne­sa al­tu­ra en Ma­drid ou en Va­len­cia ao ser­vi­zo to­tal da cau­sa re­pu­bli­ca­na. A ca­sa na que se ocul­ta­ron era de Ra­mi­ro Is­la, ga­le­guis­ta, ir­mán de Xai­me, quen, nun­ha entrevista, non só me re­ve­lou que os vi­si­ta­ra, co de­bi­do si­xi­lo, al­gun­ha vez, se­nón que com­pro­bou que un­ha das tou­pei­ras, Manuel, pin­ta­ba ca­dros con moi­to xei­to, ho­xe, su­po­ño, na Fun­da­ción Xai­me Is­la.

En Vi­go ha­bía máis tou­pei­ras, moitas máis, en xe­ral moi can­sos des­te ti­po de li­mi­ta­da e arris­ca­da exis­ten­cia, tan­to que o desexo de non pou­cos era o de pa­sá­ren­se, aín­da co ris­co que im­pli­ca­ba, á Es­pa­ña leal e, xa alí, loi­tar po­la cau­sa. Es­ta era a pre­dis­po­si­ción, en abril de 1937, dos dous mes­tres de Rian­xo, Xo­sé Lo­sa­da Cas­te­lao, de co­ren­ta e seis anos, e Manuel Ro­drí­guez Cas­te­lao, de trin­ta e dous. Os dous rian­xei­ros e al­gúns ou­tros re­pu­bli­ca­nos ga­le­gos, que vi­vían co­mo tou­pei­ras ou tou­pas na po­pu­lo­sa Vi­go, tra­ma­ron, nas som­bras da clan­des­ti­ni­da­de, a fu­xi­da, que non tar­dou. Ha­bía un bar­co de pes­ca no por­to, no Ber­bés, o bou Eva, que zar­pa­ría a iso das do­ce da noi­te do 22 de abril de 1937 e que, pou­co an­tes de que che­ga­se a tri­pu­la­ción, po­día ser ocu­pa­do e go­ber­na­do po­los re­pu­bli­ca­nos da tra­ma. Che­ga­ron á ci­ta no­ve, oi­to ho­mes e un­ha mu­ller: dous ga­le­guis­tas (os mes­tres de Rian­xo), tres so­cia­lis­tas e ca­tro co­mu­nis­tas (en­tre eles, o ma­tri­mo­nio Car­men Mi­guel Agra-Án­gel No­guei­ra No­guei­ra). As cou­sas non saí­ron ben, e, xa den­tro do bou, al­guén in­for­mou ás au­to­ri­da­des por­tua­rias de tal xei­to que, an­tes das do­ce da noi­te, gar­das, fa­lan­xis­tas e ou­tros xen­dar­mes, des­de un al­xi­be, aso­la­ga­ron, cun­ha man­guei­ra, a sa­la de má­qui­nas, on­de se con­cen­tra­ran os no­ve fu­xi­ti­vos.

O pri­mei­ro cro­nis­ta do feito, da tra­xe­dia, foi Ra­fael Dies­te, quen, na re­vis­ta Nova Ga­li­za, edi­ta­da na Es­pa­ña re­pu­bli­ca­na, pu­bli­cou un ar­ti­go an­to­ló­xi­co que ti­tu­lou «No lin­de da li­ber­da­de. Un­ha mor­te lan­zal» (15 de xu­llo de 1937). O es­cri­tor, pai­sano e ami­go dos cur­máns de Cas­te­lao, foi ca­paz de re­dac­tar un tex­to mo­dé­li­co po­ñen­do o acen­to na dig­ni­da­de éti­ca da súa mor­te «lan­zal». Por­que os no­ve sui­ci­dá­ron­se. Con­mi­na­dos a saí­ren cos bra­zos en al­to, de­li­be­ra­ron e, en mi­nu­tos, acor­da­ron non fa­ce­lo: sa­bían que, an­tes de exe­cu­ta­los, tor­tu­ra­ría­nos. A con­se­cuen­cia foi que, an­tes de mo­rre­ren afo­ga­dos (se­gun­do Dies­te, con au­ga fer­ven­do), oí­ron­se, rit­mi­ca­men­te, oi­to ti­ros e… un­ha mi­gui­ña des­pois, o no­veno, qui­zais o da ba­la coa que No­guei­ra fi­na­li­zou a mi­sión en­co­men­da­da. Oíu os ti­ros, des­de o pei­rao, Do­min­go Pom­bo, ga­le­guis­ta fe­rro­lán que che­gou tarde —por sor­te— á ci­ta, o que lle acon­te­ceu a ou­tros dos que fa­la a numerosa do­cu­men­ta­ción da cau­sa, que non tar­da­rei en pu­bli­car.

Non sei de nin­gún feito des­ta en­ti­da­de, des­tas ca­rac­te­rís­ti­cas e des­ta gran­de­za acae­ci­do na Gue­rra Ci­vil, ra­zón po­la cal Vi­go de­be­ría hon­rar a es­tes no­ve se­res hu­ma­nos que «no lin­de da li­ber­da­de» pro­ta­go­ni­za­ron «un­ha mor­te lan­zal» (Ra­fael Dies­te di­xit). Hai anos fa­lou­se coa au­to­ri­da­de por­tua­ria… inutil­men­te. Pe­ro a so­cie­da­de mó­ve­se, e hai dous me­ses o dra­ma­tur­go Ju­lián Ro­drí­guez No­vo pre­sen­tou a obra de tea­tro Un­ha mor­te lan­zal. A tra­xe­dia do bou Eva (Dies­te pe­sa moi­to), xa li­da nal­gúns es­ce­na­rios con an­te­rio­ri­da­de.

Pe­ro ago­ra ba­te­mos cun feito: a de­mo­li­ción do edi­fi­cio on­de vi­vi­ran, co­mo tou­pei­ras, du­ran­te se­te ou oi­to me­ses, Xo­sé Lo­sa­da Cas­te­lao e Manuel Ro­drí­guez Cas­te­lao, «dous dos ra­pa­ces máis pu­ros da no­sa te­rra», co­mo es­ta­ble­ceu o ma­xis­tral cro­nis­ta. Dun de­les, de Xo­sé, ou­tro Dies­te, Eduar­do, foi ca­paz de afir­mar nun­ha car­ta, can­do ti­vo no­ti­cia da súa trá­xi­ca mor­te: «Por es­to so­lo ya no ga­na­rán la gue­rra, por­que han ma­ta­do a un san­to».

O cer­to é que ga­ña­ron a gue­rra e, dal­gún xei­to, aín­da de­ci­den. Non sei se os de­mo­le­do­res do edi­fi­cio vi­gués te­ñen no­ti­cia de que foi re­fu­xio, en ho­ras moi du­ras, de «dous dos ra­pa­ces máis pu­ros da no­sa te­rra». Se a te­ñen, se­ría un xes­to ca­se lan­zal que, no no­vo in­mo­ble, fi­gu­ra­se un­ha pla­ca cun­ha bre­ve len­da, aín­da que ne­sas da­tas un Vi­go máis xus­to coa épi­ca da no­bre­za xa ti­ve­se un mu­seo de­di­ca­do ao bou Eva. O bou foi des­man­te­la­do hai dé­ca­das, pe­ro un­ha im­por­tan­te pe­za súa, o te­lé­gra­fo, es­tá no hor­to dun­ha ca­sa de Sa­mil. Va­len­tín Paz An­dra­de, que ti­ña memoria e co­ra­zón, con­ser­vou­nos esa re­li­quia.

Newspapers in Spanish

Newspapers from Spain

© PressReader. All rights reserved.