Beyin banyosu

Atlas - - İçİndekİler -

Beynimiz, kan beyin bariyeri denilen kompleks bir geçit sistemiyle ve bulaşık makinesi gibi beyni yıkayarak zararlı atıklardan arındıran bir temizleme sistemiyle korunuyor.

Kafatasımız, altındaki zarlar, beynin içinde yüzdüğü sıvı hepsi beynimizi koruyor. Ancak bir koruyucu daha var ki, gerçekten çok ilginç: Kan beyin bariyeri. Basit bir anlatımla, beyni zararlı kimyasallardan ve bakterilerden koruyan bir bariyer. 19’uncu yüzyılın sonlarında Alman doktor Paul Ehrlich’in bir farenin kanına boya enjekte etmesiyle keşfedildi. Boya, beyin ve omurilik hariç tüm dokulara sızmıştı…

Günümüzde beyin, yeni teknoloji ürünü iki foton mikroskobuyla derinlemesine incelenebiliyor. Artık, kan beyin bariyerinin beyne giren ve çıkan her şeyi denetimden geçiren kompleks bir geçit sistemi olduğunu biliyoruz. Beyin damarlarının iç kısımları endotel hücrelerle kaplı. Bu hücreler sıkı bağlantılar denilen protein yapılarla birbirlerine adeta yapışmış durumdalar. California Üniversitesi’nden nörobilimci Richard Daneman, “bu bariyeri bir duvar gibi düşünmemek gerektiğini” ifade ediyor. Sadece küçük moleküllerin geçmesine izin veren sinek teli gibi bir yapı da değil bu. Çok büyük beyaz kan hücreleri bile beyne girip çıkabiliyor. Beynin ihtiyacı olan bazı maddeler özel nakil sistemleriyle taşınıyor. Kanallar, protein taşıyıcılar ve reseptörlerle amino asitler gibi hayati moleküllerin beyne girmesi sağlanıyor. Endotel hücrelerin içine girmiş “istenmeyen” moleküller de pompa işlevi gören proteinlerle kana geri atılıyor!

Beynin içinde yüzdüğü beyin omurilik sıvısının yastık gibi beyni darbelere karşı korumak dışında ilginç bir görevi daha var: Beyni yıkıyor! İnsan beyni yaklaşık bir buçuk kilogram ağırlığında, ama vücudun toplam enerjisinin yüzde 20 - 25’ini tüketiyor. Bu süreçte çok miktarda protein atık, biyolojik çöp de üretiliyor. Atıkların hücrelerin içinde, ya da etrafında birikmesi beyin sinyallerinin iletilmesini engelleyebiliyor. Yakın bir geçmişte, New York’ da bulunan Rochester Üniversitesi Tıp Merkezi’nden Prof. Maiken Nedergaard ve ekibinin araştırmaları beynin atıklardan temizlenme sürecine ışık tuttu. Sonuçları, ünlü akademik dergi Science’ta yayımlanan araştırma, uyku sırasında beyin hücrelerinin etrafındaki alanın yüzde atmıştan fazla genişlediğini ve beyin omurilik sıvısının hücreler arasında akarak biriken atıkları giderdiğini gösterdi. Farelerin beyin omurilik sıvısına boya enjekte eden araştırma ekibi, fareler bilinçsiz haldeyken, yani uyuduklarında, ya da anestezi altındayken beyin omurilik sıvısının hücreler arasında hızla aktığını tespit etti. Uyanık olduklarında ise akış çok yavaştı. “Neredeyse bir musluğu açıp kapamak gibi, o kadar çarpıcı” diyor Prof. Nedergaard. Bu arada şunu da belirtelim,

Neuroscience adlı dergide yayımlanan bir araştırma da, “beyin banyosunun” fareler yan yatar durumdayken daha etkili olduğunu gösterdi.

Uyku sırasında ortadan kaldırılan atıklardan biri de beyin hücrelerinin çevresinde birikebilen amiloid beta adlı protein. Bu proteinin Alzheimer hastalığında önemli rolü olduğu düşünülüyor. Nedergaard’ın ekibinin farelerle yaptıkları çalışmalara göre, uyku esnasında bu proteinin hücreler arası ortamdan temizlenme hızı uyanık durumdakine kıyasla iki kattan da fazla. Bunamanın birçok çeşidinin uyku bozuklukları ile ilişkili olduğu belirtiliyor. Uyku bozuklukları Alzheimer hastalarında hafıza kaybını hızlandırabiliyor.

Amerika’nın Ulusal Sağlık Enstitüleri’nden (NIH) Ehsan Shokri-Kojori ve meslektaşlarının kısa süre önce, Mart 2018’de, PNAS’ta yayımlaman araştırmaları da ilginç sonuçlar ortaya koydu. Yirmi gönüllüyle yapılan deneyler, az uykuyla geçen tek gecenin bile insan beyninin bazı bölgelerinde amiloid beta artışına sebep olduğunu gösterdi. Prof. Nedergaard’a göre, uyku sırasında beyin hücreleri için toksik olan atıkların giderilmesi uykusuz bir geceden sonra neden sağlıklı düşünemediğimizi ve neden uzun süre uykusuz kalmanın insanı öldürebildiğini açıklayabilir

Araştırmacılar, fareler uyuduklarında beyin omurilik sıvısının beyin hücreleri arasında hızla aktığını saptadı (üstte).

Newspapers in Turkish

Newspapers from Turkey

© PressReader. All rights reserved.