Frenk üzümü

Dunya Gida - - İçindekiler - Dr. Cem Toker T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Zeytincilik Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü

Kuzey yarım kürenin ılıman bölgelerinde doğal olarak yetișen frenk üzümü (Ribes) meyvesinin yaklașık 150 türü vardır. Frenk üzümü, fazla kuru olmayan, organik madde bakımından zengin ve pH 5.57.0 topraklarda yetișebilmektedir. Frenk üzümünün meyveleri yuvarlak ve parlak olup bitkide salkım halinde bulunmaktadır. Açık sarı ve kırmızı frenk üzümü (Ribes rubrum) ve siyah frenk üzümü (Ribes nigrum) yaygın olarak yetiștirilmektedir (HUMMER ve DALE, 2010; KAMPUSS ve PEDERSEN, 2003). Meyve, sulu, hafif tatlı ve mayhoș lezzete sahiptir. 2016 yılı verilerine göre, Dünya’da toplam 655.030 ton frenk üzümü üretilmiș, üretim sırası ile Rusya (395.045 ton), Polonya (166.110

ton), Ukrayna (24.500 ton), Almanya (13.992 ton), İngiltere (11.353 ton) ve Yeni Zelanda (10.733 ton)’da gerçekleșmiștir (FAO, 2018). Frenk üzümü çoğunlukla taze olarak tüketilmekte olup gıda endüstrisinde meyve suyu, șurup, marmelat, reçel ve pasta üretiminde kullanılmaktadır.

Frenk üzümü, A, B1, B2, B3, B6, B9, C, E ve K vitaminlerini, çinko, demir, fosfor, kalsiyum, magnezyum, sodyum ve potasyum minerallerini, lifleri ve organik asitleri içermektedir (ANONYMOUS, 2018; USDA, 2018a; USDA, 2018b)

Frenk üzümünde yoğun olarak sitrik asit devamında malik, tartarik, fumarik ve șikimik organik asitleri bulunmaktadır (MIKULIC PETKOVSEK ve ark., 2012). Meyvenin șeker profili, fruktoz, glukoz ve sakkarozdan olușmaktadır. Kırmızı frenk üzümünün șeker içeriği, siyah frenk üzümüne göre daha düșüktür (MILIVOJEVIC ve ark., 2009). Meyve, hidroksibenzoik (gallik asit, p-hidroksibenzoik asit, protokateșik asit, șiringik asit) ve hidroksisinnamik (ferulik asit, kafeik asit, p-kumarik asit, klorojenik asit, neoklorojenik asit, sinnamik asit) fenolik asitlerini içermektedir (ADINA ve ark., 2017; ANETA ve ark., 2013). Siyah frenk üzümü, kırmızı frenk üzümüne göre daha yüksek fenol konsantrasyonuna sahiptir (ZDUNIC ve ark., 2015). Meyvede, majör olarak delfinidin-3-rutinozit ve siyanidin-3-rutinozit, minör olarak delfinidin-3-glikozit, siyanidin-3-glikozit, siyanidin-3-soforozit, siyanidin-3-ksilozilrutinozit, pelargo-

nidin-3-rutinozit, petunidin-3-rutinozit ve peonidin-3-rutinozit antosiyaninleri bulunmaktadır (ANETA ve ark., 2013; NOUR ve ark., 2013). Siyah frenk üzümünün (116.17287.78 mg/100 g) antosiyanin içeriği, kırmızıdan (12.1422.06 mg/100 g) daha yüksektir (NOUR ve ark., 2011). Meyve, flavonol (mirisetin-3-O-rutinozit, mirisetin-3-O-galaktozit, kuersetin-3-O-glikozit, kuersetin-3-O-rutinozit, kuersetin-3-O-malonilglikozit, kamferol-3-O-rutinozit), flavan-3-ol ((+)-kateșin, (-)-epikateșin, (+)-gallokateșin, (-)-epigallokateșin) bileșenlerini içermektedir (ADINA ve ark., 2017; ANETA ve ark., 2013; TABART ve ark., 2011). Frenk üzümü çekirdeği % 18.1-22.7 oranında yağ içermektedir. Meyvenin esansiyel yağ asidi profili, öncelikli olarak -linolenik asit devamında -linolenik asit ve stearidonik asit çoklu doymamıș yağ asitlerinden olușmaktadır (GOPALAN ve ark., 2012). Meyvede, çilek, turna yemiși, maviyemiș, böğürtlen ve ahududu gibi kırmızı meyvelere göre daha yüksek konsantrasyonda demir ve potasyum mineralleri bulunmaktadır. Kırmızı frenk üzümü, 33.87 μmol/g, siyah frenk üzümü 79.57 μmol/g antioksidan kapasiteye (oksijen radikal absorbans kapasiteye (ORAC)) sahiptir (USDA, 2018c).

Frenk üzümü, zengin fitokimyasal yapısı ile antioksidan, antikanserojen, antiinflamatuvar, antimikrobiyal, nöroprotektif ve immün sistemi düzenleyici özelliklerinin yanı sıra kardiyovasküler hastalıklara karșı koruyucu etki göstermektedir (ANETA ve ark., 2013; GOPALAN ve ark., 2012; KARJALAINEN ve ark., 2009; KONIC-RISTIC ve ark., 2011; ZDUNIC ve ark., 2015).

Vücutta hem endojen hem de ekzojen etkenlere bağlı olușan nitrik oksit (NO) endotel fonksiyonların düzenlenmesinde önemli bir faktördür. Frenk üzümü içerisindeki flavonol (kuersetin) ve flavan-3-ol ((-)-epikateșin) fitokimyasalları, plazmada nitrik oksit üretimini artırarak endotel fonksiyonlarını ve kan basıncını düzenlemektedir. Flavonol ve flavan-3-ol fitokimyasalları, inflamasyonun endojen aracı etkeni prostaglandinlerin olușumunda temel enzimlerden biri olan siklooksijenaz-1 (COX-1) enzim aktivitesini ve proinflamatuvar sitokinlerin üretiminde etken rol oynayan transkripsiyon faktörü nükleer faktör kappa B (NF-kB) aktivitesini inhibe ederek antiinflamatuvar etki göstermektedir. Meyvede bulunan antosiyanin ve flavonoller, ateroskleroz (damar sertliği) olușumunda aktif rol oynayan CRP (C-reaktif protein) proteininin kandaki konsantrasyonunu azaltarak, pro-inflamatuvar sitokinlerin (tümör nekrozis faktör-alfa (TNF- ), interlökin-1 (IL-1) ve interlökin-6 (IL-6)) üretim ve salgılanmasını baskılayarak inflamasyon olușumunu önlemektedir (GOPALAN ve ark., 2012)

Sürekli spor yapan bireylerde egzersizin șiddet ve sü- resine bağlı olarak vücutta oksijen tüketiminin artıșı ile organizmada oksidatif strese neden olan serbest radikaller olușmaktadır. Düzenli olarak siyah frenk üzümü ekstraktı tüketen sporcularda meyvenin antosiyanin içeriğine bağlı olarak, reaktif oksijen türü (ROS) üretim kapasitesi, kreatin kinaz (CK) aktivite seviyesi ve plazma protein karbonil seviyesi azaldığında dolayı organizmada serbest radikallerin olușumu önlenmektedir (LYALL ve ark., 2009).

Yașlı bireylerde daha sık görülen glokom ilerleyen dönemlerde körlüğe kadar gidebilmektedir. Glokom, retina ganglion hücrelerinin hasarı sonucu gelișen ve ilerleyen optik sinir hastalığıdır. Glokom hastalarındaki optik sinir hasarına neden olan bașlıca risk faktörü göz içi basıncıdır. Özellikle siyah frenk üzümü yapısındaki antosiyaninler göz içi basıncı yüksek glokom hastalarında göz tansiyonunu düșürmekte ve göz içindeki kan akıșını artırmaktadır (OHGURO ve ark., 2013).

Beyinde, oksidatif stres, damar tıkanıklığı ve dolașım bozukluğuna bağlı olarak dokularda meydana gelen hasarlar devamında vasküler demans (damarsal nedenli bunama) hastalığına neden olmaktadır. Vasküler demans, hatırlamayı, plan yapmayı ve iletișim kurmayı zorlaștırmaktadır. Frenk üzümü yapısında bulunan potasyum, antosiyanin, flavonol ve fenolik bileșenler yüksek antioksidan aktivite ile oksidatif stresi önleyerek ve aynı zamanda beyin damarlarında plak olușumunu önleyerek ve kan basıncını azaltarak vasküler demans hastalığına karșı koruyucu etki göstermektedir (KARJALAINEN ve ark., 2009).

Frenk üzümü, Fem-x melanoma, LS174/HT-29/ HCT116 kolon, MCF-7 göğüs ve PC-3 prostat kanseri hücrelerinde hücre proliferasyonunu inhibe ederek, hücre döngüsünü bloke ederek ve hücreleri apoptozise yönlendirerek antikanserojen etki göstermektedir (HOLTUNG ve ark., 2011; ZDUNIC ve ark., 2015). Yapılan klinik çalıșmada, 672 mg/gün siyah frenk üzümü ekstraktı tüketiminin, bağırsak florasındaki Bifidobacterium ve Lactobacillus probiyotik mikroorganizmaların yoğunluğunu artırdığı ve devamında kolonik yapının korunmasını sağladığı, aynı zamanda bağırsaktaki -glukuronidaz enzim aktivitesini inhibe ettiği ve ortam pH’sını düșürdüğü saptanmıștır. Meyve tüm bu etkenlere bağlı olarak ülseratif kolit ve kolon kanserine karșı koruyucu etki göstermektedir (MOLAN ve ark., 2014).

Düzenli frenk üzümü tüketimi, meyvenin alkali yapısına bağlı olarak üriner sistemde olușan tașların yaklașık % 10’unu olușturan ürik asit tașlarının olușumunu önlediğinden dolayı böbrek, idrar kanalı, mesane ve idrar yolu sağlığını korumaktadır (BOLLING ve ark., 2016).

Siyah frenk üzümü, antosiyanin, organik asit ve fenolik

asit profiline bağlı olarak Aspergillus niger, Bacillus subtilis, Candida albicans, Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Staphylococcus aureus, Proteus mirabilis ve Proteus vulgaris mikroorganizmalarına karșı antimikrobiyal etki göstermektedir (PAUNOVIC ve ark., 2017).

Frenk üzümü, vitamin C, mineral (demir, potasyum), antosiyanin (delfinidin-3-rutinozit, siyanidin-3-rutinozit), flavonol (kuersetin, mirisetin), flavan-3-ol ve fenolik bileșen içeriği ile inflamasyon, vasküler demans, kardiyovasküler hastalıklar, göğüs, prostat ve kolon kanserlerine karșı koruyucu ve tedavi edici özelliklerinden dolayı fonksiyonel bir gıda maddesi olarak tüketilmesi gereken bir meyvedir.

Kaynaklar

ANONYMOUS, 2018. National Institute for Health and Welfare, Finland.

https://fineli.fi/fineli/en/elintarvikkeet/444?q=blackcurrant&foodType=ANY&portionUnit=G&portionSize=100&sortByColumn=name&sortOrder=asc&component=2331&

ADINA, F., CECILIA, G., FELICIA, G., CARMEN, D. and OVIDIU, T., 2017. Identification and Quantification of Phenolic Compounds from Red Currant (Ribes rubrum L.) and Raspberries (Rubus idaeus L.) International Journal of Pharmacology, Phytochemistry and Ethnomedicine. 6: 30-37.

ANETA, W., JAN, O., MAGDALENA, M. and JOANNA, W., 2013. Phenolic profile, antioxidant and antiproliferative activity of black and red currants (Ribes spp.) from organic and conventional cultivation. International Journal of Food Science and Technology. 48: 715-726.

BOLLING, B.W., MARTIN, D.A., PEI, R., XIE, L. and DIMARCO, D.M., 2016. Black Currant Juice. Handbook of Functional Beverages and Human Health. Section II. F. SHAHIDI (Ed.) CRC Press. pp. 147-162.

FAO, 2018. Statistics Division of Food and Agriculture Organization of the United Nations). Available from: http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC

GOPALAN, A., REUBEN, S.C., AHMED, S., DARVESH, A.S., HOHMANN, J. and BISHAYEE, A., 2012. The health benefits of blackcurrants. Food Funct., 3: 795-809.

HOLTUNG, L., GRIMMER, S. and AABY, K.,

2011. Effect of processing of black currant press-residue on polyphenol composition and cell proliferation. J. Agric. Food Chem., 59: 3632-3640.

HUMMER, K.E. and DALE, A., 2010. Horticulture of Ribes. Forest Pathol., 40: 251-263.

KAMPUSS, K. and PEDERSEN, H.L., 2003. A Review of Red and White Currant (Ribes rubrum L.) Small Fruits Review, 2(3): 23-46.

KARJALAINEN, R., ANTTONEN, M., SAVIRANTA, N., STEWART, D., MCDOUGALL, G.J., HILZ, H., MATTILA, P. and TORRONEN, R., 2009. Review on Bioactive Compounds in Black Currants (Ribes nigrum L.) and Their Potential Health-Promoting Properties. Acta Horticulturae. 839: 301-307.

KONIC-RISTIC, A.., SAVIKIN, K.., ZDUNIC, G., JANKOVIC, T., JURANIC, Z., MENKOVIC, N. and STANKOVIC, I., 2011. Biological activity and chemical composition of different berry juices. Food Chemistry.125(4): 1412-1417.

LYALL, K.A., HURST, S.M., COONEY, J., JENSEN, D., LO, K., HURST, R.D. and STEVENSON, L.M., 2009. Short-term blackcurrant extract consumption modulates exercise-induced oxidative stress and lipopolysaccharide-stimulated inflammatory responses. Am. J. Physiol. Regul. Integr. Comp. Physiol., 297: 70-81.

MIKULIC-PETKOVSEK, M., SCHMITZER, V., SLATNAR, A., STAMPAR, F. and VEBERIC, R., 2012. Composition of Sugars, Organic Acids, and Total Phenolics in 25 Wild or Cultivated Berry Species. Journal of Food Science. 77(10): 1064-1070.

MILIVOJEVIC, J., MAKSIMOVIC, V. and NIKOLIC, M., 2009. Sugar And Organic Acids Profıle In The Fruits Of Black And Red Currant Cultivars Journal Of Agricultural Sciences., 54(2): 105-117.

MOLAN, A.L., LIU, Z. and PLIMMER, G., 2014. Evaluation of the Effect of Blackcurrant Products on Gut Microbiota and on Markers of Risk for Colon Cancer in Humans. Phytother. Res.,

28: 416-422.

NOUR, V., TRANDAFIR, I. and IONICA, M.E., 2011. Ascorbic acid, anthocyanins, organic acids and mineral content of some black and red currant cultivars Fruits. 66(5): 353-362.

NOUR, V., STAMPAR, F., VEBERIC, R. and JAKOPIC, J., 2013. Anthocyanins profile, total phenolics and antioxidant activity of black currant ethanolic extracts as influenced by genotype and ethanol concentration. Food Chemistry. 141: 961-966.

OHGURO, H., OHGURO, I. and YAGI, S., 2013. Effects of black currant anthocyanins on intraocular pressure in healthy volunteers and patients with glaucoma. J. Ocul. Pharmacol. Ther., 29(1): 61-67.

PAUNOVICA, S.M., MASKOVIC, P., NIKOLIC, M. and MILETIC, R., 2017. Bioactive compounds and antimicrobial activity of black currant (Ribes nigrum L.) berries and leaves extract obtained by different soil management system. Scientia Horticulturae. 222: 69-75.

TABART, J., KEVERS, C., EVERS, D. and DOMMES, J., 2011. Ascorbic Acid, Phenolic Acid, Flavonoid and Carotenoid profiles of selected extracts from Ribes nigrum. Jour-

nal of Agricultural and Food Chemistry. 59: 4763-4770.

USDA, 2018a. United States Department of Agriculture Agricultural Research Service.

https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/09084?fgcd=&manu=&format=&count=&max=25&offset=&sort=default&order=asc&qlookup=currant+&ds=SR&qt=&qp=&qa=&qn=&q=&ing=

USDA, 2018b. United States Department of Agriculture Agricultural Research Service.

https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/09083?fgcd=&manu=&format=&count=&max=25&offset=&sort=default&order=asc&qlookup=currant+&ds=SR&qt=&qp=&qa=&qn=&q=&ing=

USDA, 2018c. United States Department of Agriculture, Agricultural Research Service. Oxygen Radical Absorbance Capacity (ORAC) of Selected Foods, Release 2. Nutrient Data Laboratory Home. Page: http://www.orac-info-portal. de/download/ORAC_R2.pdf

ZDUNIC, G., SAVIKIN, K., PLJEVLJAKUSIC, D. and DJORDJEVIC, B., 2015. Black (Ribes nigrum L.) and red currant (Ribes rubrum L.) cultivars. Nutritional composition of fruit Cultivars. Chapter 5., M. SIMMONDS, V.R. PREEDY (Ed.), Academic press. pp. 101-126.

Newspapers in Turkish

Newspapers from Turkey

© PressReader. All rights reserved.