Yüksek ve Kuru

Popular Science (Turkey) - - IÇINDEKILER -

Şehrinizi besleyen su kaynakları bir anda kurursa ne yaparsınız?

YÜKSEK RAKIMLI ANT DAĞLARI’NDA sabahın erken saatlerinde en çiğ haliyle, keskin mi keskin parlayan güneş ışınları Su Generali’nin gözlüğünden geri yansıyor. General, askerlerinin La Paz, Bolivya’da pazar yerine, tezgâhların arkasına yerleştirdiği 2.500 galonluk (yaklaşık 9.200 litre)sutankınınyanındapozveriyor.Pazardasatış yapan kadınlar (kısa boylu, tıknaz yapılı ve yerlilerin birçoğunun gözdesi olan çok katlı eteklerden giymişler) ellerinde sapsarı çiçek buketleriyle sıraya giriyor. Su Generali, kadınlar başından aşağı yaprakdöksündiyeeğiliyor.Olayıkaydetmesiiçin görevlendirilenbasınhemenbununotalıyor. Ansızınbiradamyarıyorkalabalığı.Generalleyanı başında duran Su Bakanı Alexandra Moreira’ya avazı çıktığınca bağırıyor: “Yetmez bu! İnsanlara saygısızlık ediyorsunuz resmen!” Generalin askerleri tarafından karga tulumba götürülürken de “Doğruyu söylüyorum!” diye ekliyor adam. Dar kot pantolon ve askeri desenli bluz giymiş olan kadın bakan, böyle ağır sorumluluk gerektiren bir pozisyonun altından kalkamayacak kadar toy görünüyorbiranda.Yüzünüekşitiyor. Neredeyse 3.600 metre rakımlı olan La Paz, yüksektropikdenenkuşaktayeralıyorveiklimseldeğişiminetkilerinihepimizdendahahızlıhissediyor. Şehri bir zamanlar suyla besleyen buzullar gerilemeyeyüztutmuş;surezervleriniKasım–Şubataylarıarasındadolduranmevsimyağmurlarınaartık hiçgüvenolmuyor.FederalhükümetKasımayının başındaülkedeolağanüstühâlilanedinceyetkililer şehrin 94 mahallesinin suyunu kesivermiş. Bu da şehrinyaklaşık800.000sakinininkabacayarısını gafilavlamış. Hükümet televizyonda suyun bir ya da iki gün içinde tekrar verileceğini açıklamış ancak verilen sözler tutulmayınca yüzlerce insan sokaklara dökülmüş. Sokak sokak dolaşarak su dağıtan su tankerlerine, yani “cisterna”lara el koymuş, hatta bir seferinde yerel su yetkililerini alıkoyarak saatler boyunca gitmelerini engellemişler. Federal hükümet de bunun üzerine, artık “Su Generali” adıyla bilinenTuğgeneralMarioEnriquePeinadoSalas’ı huzursuzluğubastırmasıvekarnesisteminiuygulamayakoymasıiçinbölgeyegöndermiş.

Ne var ki onlarca yıldır yolda olan kuraklığın böyle kolayca üstesinden gelmek mümkün değil. Sıcaklıklar yükseldikçe, bir zamanlar tarlalara, ekinlere can veren nehirler, göl yatakları kurumuş. Toprağa bel bağlamış sayısız çiftçi, kırsal alanda yaşayan nice insan şehirlere göç etmiş. Maalesef acınacak haldeki altyapı (La Paz’da su arıtma tesisi olmayışı, eskiyen su rezervleri, sızıntılı borular) yüzünden talebe karşılık vermek olanaksız.

La Paz artık karneyle su dağıtımının yaşam tarzına dönüştüğü bir su sonrası döneme girmiş. Şehrin bazı mahallelerinde aylardır sadece üç günde bir, o da birkaç saatliğine sular akıyor. (Ocak ayının ortasında iki günde bire geçilmiş.) Sular gelince insanlar ellerinin altında ne varsa, küvetten kovaya, hatta çöp kovasına kadar dolduruyor. Yemek, içmek ve tuvalet için bu su kullanılıyor. Kriz, çoğu Bolivyalının zaten az olan su kullanımını (sıradan bir Amerikalı günde 370 litre kullanırken Bolivyalılar ortalama 178 litre kullanıyor) üçte iki oranında azaltmış. İnsanlar da bununla başa çıkmak için, hayati olmayan etkinlikleri (meselaçamaşıryıkamak,banyoyapmak)hayatlarından çıkarmışlar.

Su aktığında bile suya değil, idrar numunesine benziyor zaten. İçindeki parlak turuncu zerreleryaborulardanyadarezervlerindibindeki çökeltiden. Yine de idrara benzer su bile hiç su olmamasından yeğdir. Daha yüksek rakımlı varoş mahallelerinde su basıncı yetmediğinden bu kadarı bile bulunmuyor.

Hayattakalmakiçinherkesinşişelenmişsu almasıgerekiyorkibu,GüneyAmerika’nınen fakir halkı için bir zamanlar akla gelmeyecek bir lüks olarak görülüyordu. Yapmaları gereken bir şey daha var; o da Su Generali’ne güvenmek.

General’in adamları her sabah, suyu gitgide azalan bir rezerve gidiyor ve her biri yakıt tankeri büyüklüğündeki 113 cisternadan oluşan filoyu dolduruyor. Bu su her köşe başında ve meydanda peydahlanmış ortak depolara boşaltılıyor. Kamyonların gözükmesiyle birlikte insanlar ellerindeki mavi, sarı ve beyaz kapları çekerek toplanıyor ve kamyonlar boşalana kadar da oradan ayrılmıyor.

Vatandaşların uyanıp da toprakları kupkuru, suyu da bıyıklı bir generalin egemenliğinde bulmaları Isabel Allende ya da Gabriel Garcia Marquez romanlarından fırlamış gibi görünüyor. Latin Amerika gerçekle gerçeküs-

ASKERLERYAKAPAÇAGÖTÜRÜRKEN ADAM,GENERAL’E,“BUYETMEZ!” DIYEBAĞIRIYOR.“INSANLARA SAYGISIZLIKEDIYORSUNUZ.”

tünün öteden beri iç içe geçtiği bir yer. Bu öyküde hükümetin beceriksizliğinin de yeri var ama suyun bir gecede kaybolmasını Güney Amerikaülkelerineözgütuhafbirdurumdiye görüpgeçmemeklazım.

Gerçekten de generallerin su dağıttığı ya da su uğruna savaştığı bir dünyadan o kadar uzakta değiliz. La Paz’da kuraklığa yol açan sebepler Amerika’nın Güneybatısı, Orta Avrupa ve Çin dâhil tüm dünyada etkisini gösteriyor. Himalayalar’daki büyük buzullar (kutuplar haricinde gezegendeki en büyük buz kütlesi) yavaş yavaş kaybolmakta. Onlar olmayınca dünya nüfusunun altıda birinin önemli su kaynakları kuruyacak.

Bolivya’dan hangi dersi çıkarmak gerektiği ortada. Gezegen ısındıkça, dünyanın birçok buzulunu yenileyecek kadar yağmur ya da kar yağmıyor. Buzullar teker teker eridikçe kuraklık ve su kıtlığı takip ediyor. “Geliyorlar; ama hiç kimsenin önleyici bir politika geliştirdiğine dair net kanıt görmüyorum” diyor Martin Sharp. Sharp ne dediğini biliyor. Ken- disi Kanada’daki Alberta Üniversitesi’nde Dünya ve Atmosfer Bilimi profesörü. Buzul dinamiği, hidroloji ve iklim sebepli değişiklik konularını araştırıyor. Bolivya’daki, Kanada’daki ve dünyanın her yerindeki kanun koyucuların bilime ve yaklaşan güçlüklere bu kadar vurdumduymaz davranması sıkıyor onu.

Bir an önce harekete geçmeleri lazım, diyor Sharp. “Bunlar Starbucks’ta bir fincan kahve yudumlarken halledilecek meseleler değil.”

Gırtlağınıza kadar içine gömüldükten sonra bir çırpıda, tertemiz halledebileceğiniz meselelerdedeğil.Suyunistihkakabağlanmasını takip eden haftalar boyunca Su Bakanı Moreira ortalıklarda görünmedi; belli ki Su Bakanı olmak için pek hoş bir zaman değil. Sessiz sakin pazara Su Generali’nin beraberinde çıkışı bir tür halkla ilişkileri sıcaklaştırma çabası sayılabilir. “Sorun üzerinde çalışıyoruz” diyor. Vereceği müjdeler de var.

Şehrin su derdini çözmek için dört projenin başlatıldığını söylüyor. Bunlardan biri daha fazla yağmur suyu yakalamak için ek bir baraj ve rezerv. Bir de nehirden su getirmek için boru hattı kuruluyor. Fakat Moreira, “Hava durumu” diye ekliyor. “Bize hiç yardımcı olmuyor.” Uzaklara, boz renkli dağ tepelerine doğru dalıp gidiyor ve asıl konuya geliyor.

Yani havanın neden yardımcı olmadığına.

SADECE15METREKALINLIKTAKI BUZUL,YILDA1METREGIBIBIR HIZLAERIYORDU

BILIM INSANLARI YILLARDAN BERI iklimsel değişimin Ant düzlüklerinde felaketten aşağı kalır yanı olmayan bir su sıkıntısına yol açmasını bekliyordu. Nasıl ki filmlerde bir T.rex görünmeden önce tekinsiz uğultular duyulur, tıpkı onun gibi, ardı arkası kesilmeyen uyarılar vardı. Oxfam (2009) ve Stockholm ÇevreEnstitüsü(2013)gibisivilkuruluşlarbölgede su idaresi için gitgide daha ciddi ikazlarda bulunmuştu. Sularıyla Uru-Murato’yu binlerce yıldır beslemiş olan Poopo Gölü geçen yıl kurudu. Aynı sırada, normalde çok olan kış yağışı %25’ten fazla azaldı. Tüm bunlar olup biterken yerel bir paleo-buzulbilimci olan Edson Ramirez insanları harekete geçirebilmek içinyapmadığınıbırakmamıştı. La Paz’daki San Andrés Üniversitesi’nde Hidroloji ve Hidrolik Enstitüsü’nde öğretim üyesi olan, sakin bir sesle konuşan Ramirez, bu felaketin tellalı olmak istemiyordu ancak bilim ona başka çare bırakmamıştı. Ramirez şehirden arabayla bir saatlik mesafedeki Chacaltaya buzulunda ölçümler yapmaya başladı. Bu buzulun bir özelliği de dünyaca ünlü bir yere, dünyanın en yüksek irtifadaki kayak merkezine ev sahipliği yapmasıydı. Ramirez buzulun küçülmesini bekliyordu ancak gerçeklerle yüzleşmek onu bile afallatmıştı. Sadece 15 metre kalınlıktaki buzul, yılda 1 metre gibi bir hızla eriyordu. Ramirez, 2015’te buzuldan geriye hiçbir şey kalmayacağını hesapladı. 2005’te uyarıda bulunmak ve önemli bir su kaynağı, buzulların erimesi olan şehirde bunun nelere yol açacağını tartışmak üzere şehir yetkilileriyle görüştü. Önlerine bu korkunç zaman çizelgesini koydu. Bürokratlar kibarca inlediler ama ikna olmamışlardı. “Belki olur belkideolmaz”dedilerona.

Sonraları, Ramirez’in yanıldığı ortaya çıktı.

Ama aşırı iyimser davrandığı için. 2009’a gelindiğinde, Ramirez’in beklentisinden altı yıl önce,buzuluçupgitmiş,geridekahverengibir lekeden başka hiçbir şey kalmamıştı. Bu gerçeklerdünyamedyasınabombagibidüştü.Fakat La Paz’ın tek derdi buzul değil. Yirmi otuz yıl içinde Altiplano’daki sıcaklıklar 2 derece yükseldi.Geçtiğimiz15yıliçindeyıllıkyağmur ve kar miktarıysa yüzde 20 azaldı. Yerel su yetkilileri bu değerin 2030’a kadar en az %10 dahadüşeceğinisöylüyor.

Ramirez’inüniversitedekiofisinde,güneşin jaluziden içeri süzülen ışığında toz tanecikleri asılı duruyor. Görünen o ki kimsenin kulak asmadığıkehanetlerinindoğruçıkmasıRamirez’i ne kızdırmış ne de sevindirmiş. Mağaza müdürüymüşçesine jilet gibi ütülü uzun kollu gömlek giymiş, saçlarını ıslatıp geriye taramış olan Ramirez kızmak yerine, hükümeti bundansonraolacaklarakarşıhazırlamayakararlı.

Notlarınabakmadan,gerçekleşecekfelaketi sistemli biçimde anlatmaya koyuluyor. Bolivya, dünyanın sera gaz emisyonunun sadece %0,35’inden sorumlu. ABD ise %14,4’ünden. Bununla birlikte Bolivya konumu ve yüksekliği itibariyle bu karbon emisyonlarının etkisini ABD’ye kıyasla çok daha hızlı şekilde yaşıyor. Sıcaklık artışı 40 yıl önce her 10 yılda bir 0,11 dereceyken, geçtiğimiz 10 yıl içinde 0,33 olmuş. (Küresel ortalama on yıl başına 0,150,20 arası.) İklimsel değişim aynı zamanda Pasifik Okyanusu’ndaki El Nino kasırgasının şiddetini ve görülme sıklığını da etkiliyor. El Nino’nun olduğu yıllarda ülkeye ortalamanın %20-30 altında yağış düşüyor. Fakat artık El Nino’nun gerçekleşmediği yıllarda bile yağış daha seyrek, daha yoğun patlamalar halinde gerçekleşiyor.Buyağışlarıhembiriktirmekzor hem de çiftçilere, ekinlere zarar veriyor.

Tüm bunların da altında büyük buzlar var. Antlardaki buzullar bundan 18.000 yıl önce zirvesini yaşayan son buz çağının yadigârları. Buantikalardahızlaeriyorartık.Yağmurmevsimindeküçücükbirsıcaklıkartışı,çokyüksek rakımda bu buz devlerini sağlamlaştıracak kar yerine, erimesini hızlandıracak yağmur yağmasına yol açıyor. Ramirez’e göre bunun sonucu, La Paz civarındaki tropik buzulların %37,4’ünün 1980 ve 2009 arasında eriyerek akıp gitmesi.

Yüzeysel akış şehrin yıllık su arzının %1020’sini oluşturuyor ama geçmişte kuraklık çekildiğinde hep bir tampon rolü görmüş. Örneğin,LaPaz’ındahadayükseklerdekikardeş şehri El Alto’da (neredeyse 3.000 metre yüksekliğindekiHuaynaPotosidağınıntepesinde) kuraklığa rağmen sular kesilmemiş. “Hava ısındıkça Huayna Potosi’den yüzeysel su akışı artıyor, bu da sistemde dengeyi sağlıyor” diye açıklıyor Ramirez.

Dağcıların gözdesi olan dağ, binlerce yıldır sağlam bir buz örtüsüyle kaplı. Ancak bir zamanlar bu dağın üstünde duran kalın, mavi beyaz buzul bile bundan yirmi, otuz yıl öncesine kıyasla yarı yarıya incelmiş. Buradaki buzun eriyip tümden kaybolmasına ne kadar var peki? Ramirez hesap kitap yapıyor. “Belki 40 yıl” diyor. “O da belki.”

Yörenin yalnızca suyu açısından değil, tüm geleceğiiçinkorkunçbirhaberbu.Ramirez’in La Paz’dan taşınıp kendini kurtarma planı var mı peki? “Yok.” Başını iki yana sallayıp kibarca gülümsüyor. Hükümete krizin çözümünde yardımönermiş.Hükümetkabuletmişmidersiniz? Başını iki yana sallıyor yine.

Bolivya’da su politikası dertli bir konu. Ramirez’in ima ettiği ama söylemekten sakındığı şey, hükümetin pek de eleştiriye gelemediği. Şayet bu durumu iklimsel çöküşe değil de insan hatasına, kifayetsiz yönetime bağlar ve kamuoyunun önünde sesini fazlaca yükseltirse aldığı ödeneği ve diğer maddi destekleri yitirebilir. Söylenmemiş şeylerin sessizliği odayı dolduruyor.

Ramirezansızındoğrulup,çökenakşamkaranlığınıniçindekiparlaknoktayıişaretediyor. “İnsanların suyu düşünme tarzları değişiyor” diyor. “Artık yağmur suyu biriktirmeye çalışıyorlar.Bencebuçokönemli.”

BOLIVYA, DÜNYANIN SERA GAZ EMISYONUNUN SADECE %0,35’INDEN SORUMLU. ABD ISE %14,4’ÜNDEN.

YERELREHBERIMPAOLA,RAMIREZ’I ziyaretimizden sonra beni bir zamanlar Chacaltaya buzulunun olduğu noktaya götürüyor. 5.130 metre yükseklikte, eskiden buzulun üstünde duran kayak merkezi, orman hattının ta yukarısında duruyor. Aslına bakarsanız merkezin civarında hiçbir bitki yetişmiyor. Buzdan örtüsü olmayınca dağın çıplaklığı iyice göze batıyor. Terk edilmiş bina ve telesiyejin eski vinci de bu ürkütücü atmosferi pekiştiriyor. Şu an 41 yaşında olan Paola, çocukken annesinin ve dedesinin kendisini oraya getirdiğini bugün gibi anımsıyor. Ben de bu paramparça kayalardan oluşan ıssız çukurun birzamanlarkartopuoynayıpbağrışançocuklarladoluptaştığınıhayaletmeyeçalışıyorum. Düşüncelerim, bağırarak bizi selamlayan bir dağ yürüyüşçüsünün sesiyle bölünüyor. Hava o kadar sıcak ki adam üstünü çıkarmış, tişörtle dolaşıyor.

Paola çok da uzak olmayan, 5.700 metre yükseklikteki Huayna Potosi’ye doğru başını kaldırıp bakıyor. Dağın görünümündeki değişiklik onu da şoke ediyor. Buz örtüsünden yer yer koskoca gri granit parçaları uzanmış. Ramirez’in bu buzul konusunda da aşırı iyimser davranmış olabileceğini söylüyor.

Bolivya’da suyun tarihçesi hem zaferlerle dolu hem trajik. 1990’larda içlerinde La Paz’ın da bulunduğu birçok şehir, çokuluslu Amerikan ve Fransız şirketlerinin hizmeti genişletip verimli kılacağı düşüncesiyle su şebekesini özelleştirdi. İşe de yaradı ama su fiyatı yükselince halk ayaklandı. Şirketleri kovdular. Sonra, 2009’da Bolivya suyu insan temelhaklarıarasındasayanyenibiranayasaya kavuştu. Bu hareket, Cumhurbaşkanı Evo Morales liderliğindeki Bolivya hükümetinin bu yeni hakkın garantörü olarak uluslararası bir rol oynamasını sağladı.

Gerçekler ise daha karmaşık ve maalesef utanç verici. La Paz’ı tam ortadan ikiye ayıran nehir, arıtılmamış lağımla, sanayii atıklarıyla dolupbalçığadönüşmüşdurumda.Öyleki,insanlar kuraklıkta bile buraya el sürmüyor.

La Paz’daki Fransız şirketin yerini alan yerli su şirketi ESPAS ise beceriksizlik içinde yüzüyor.2013’teyapılanbirdenetimdemilyonlarca dolarlık potansiyel kârın, sızıntı yapan borular yüzünden kaybedildiği açığa çıktı. Şehrin kendineaitaltyapısınındaaşağıkalıryanıyok. Yapılankontrollerşebekedekisuyun%45’inin borukaçaklarıyüzündenboşagittiğinigösteriyor. Yeni borular ve daha iyi gözetim bu durumu iyileştirebilir ama belki bu da yetmeyecek. İklimsel değişimin en sinsi özelliklerinden biri doğayı, insan hatasını tolere edemeyecek biçimde zayıflatması. La Paz geri dönüşü olmayan o uçurumun kenarında sallanıyor ama şehrin yöneticileri bunu henüz kabullenmiş değil.

Su Generali’nin odasının duvarları beyaz tahtalarla kapladı. General burada, komutası altındaki113cisternanınherbirininbulunduğu yerin,izlediğiyolunharitasınıçıkarıyor.Verimliliğiyle de gurur duyuyor. Krizin zirvesinden bu yana günlük su taleplerinin büyük oranda azaldığını, durumun dengelendiğini söylüyor. İnsanlar hizmet alıyor. Ancak bulduğu çözümün,yaninormaldeşehrinborularınıbesleyen aynıkaynaktankamyonlasutaşımanınbircepten aldığını diğerine koymak olup olmadığını sorduğumuzda, omuz silkiyor. Tüketim hızını yavaşlattığını anlatıyor. Ne kadar su kaldığını sorduğumuzda büyük bir güvenle “10 gün” diyor.“Zatenpekyakındayağmuryağacak.”

Tekdamlayağmuryağmadangeçenikigün sonra, bulutsuz göğün altında Su Generali ve Su Bakanı iki yeni inşaat projesini göstermek üzere arazi araçlarından oluşan bir konvoyla gazetecileri dağlara götürüyor. Projelerden biri yakınlardaki bir “ırmaktan” saniyede 200 litre hızında su çekecek olan bir su yolu. Ancak bu ırmak yerli çiftçilerin su kaynağı. Tarlaları kuruyunca onlar da La Paz’a taşınacak, şehrin suşebekesineyükolacaklar.

Tozlu,taşlıbiryolda45dakikadahailerleyip Moreira’nınsözünüettiğidevasabarajvebaraj gölü inşaatına geliyoruz. Burası eski barajın hemen karşısında ve daha dün gece yalapşap yapılmışa benziyor. “Ocak ortasında hizmete girmiş olacak” diye söz veriyor Moreira. Hükümetin projeyi bu tarihe yetiştirmesi hem olanaksız görünüyor ama yetişse de işe yaramaz. Bir önceki gece su kaynakları ve tarım bakanlığında barajlardan sorumlu teknik biriminkoordinatörüolanOscarMeaveproblemi zaten açıkladı. Yeni baraj gölü eskisinden çok daha fazla su tutabilecek kapasitede ama doldurmakiçinmuhtemelenikiyağmurmevsimi gerekiyor.

Politikacı değil de teknik bir adam olduğu için de başkalarının söylemediği şeyi söyleyiveriyor. Bu mevsim tam bir felaket. Yağış daha ilkayda,olmasıgerekenden%40düşük.

Şehirde, La Paz halkı ağır çekim bir fela ketle karşılaşan tüm insanların yapacağını yapıyor. Ayak uyduruyor. Bir cuma akşamı, 43 yaşındaki halkla ilişkiler uzmanı Katherine Sanchez Lopez lüks mahalledeki iki katlı evinde oturuyor. Dolaplarda, merdiven sahanlıklarında Noel’i güleç yüzle karşılamaya hazır bekleyen NoelBababiblolarıvar.Şartlarbaşkatürlüolsa derli toplu diyebileceğiniz ev, bugünlerde her biçim ve büyüklükte tencerelerle, tavalarla, kovalarla dolu. Tezgâhların üstü, iskemlelerin arkası, banyolar su kabı kaynıyor. Evde yaşayanyedikişituvaletedökmek,yemekpişirmek veyıkanmakiçinbusuyukullanıyor.

Haftasonutatilivesaat13:00.Krizbaşlamadan önce Lopez bu saatlerde işyerinde olurdu. Oysa şimdi, su idaresinin suyu açacağı umuduyla evinde bekliyor. Hedefi, dağ gibi yığılı çamaşırları yıkamak. Yetkililer ona sabah 9’da suyu beş saatliğine vereceklerini söylemişler. Lopez muslukları tekrar kontrol ediyor, boşu boşuna açıp kapatıyor. Hiçbir şey yok. “Her şey çok ama çok farklı” diyor. “Vaktimiz beklemekle geçiyor.” Pembe bir kazak giymiş, kırmızı toka takmış. Fakat tavırları elbisesi kadar neşeli değil. “Ne olurdu haberimiz olsaydı” diye ekliyor. “Su konusunda daha bilinçli davranabilirdik.” Artık iş işten geçti diyecek gibi başını sallıyor. “Bence uzunca bir süre böyle yaşayacağız.”

ANT DAĞLARI’NDAKI TROPIK BUZULLARIN %37,4’Ü 1980’LE 2009 ARASINDA ERIYIP AKTI.

General, labirentinde Tuğgeneral Mario Enrique Peinado Salas tek odalı karargâhından 113 su tankerini idare ediyor.

Buzul tepkisi Yetkililer hidrolog Edson Ramirez’in bulgularını ve ciddi uyarılarını tam 11 yıl hiçe saymış.

Newspapers in Turkish

Newspapers from Turkey

© PressReader. All rights reserved.