Karşılıklı Fedakârlık

Popular Science (Turkey) - - ATLAS -

TOPLUMLARINAYAKTAKALIPGELIŞMESIIÇIN üyelerinin bazıdeğerliözelliklerininkarşılıklıfedakârlıkçerçevesindebir arayagelmelerigerekiyor.İnsanlardadâhilolmaküzeretüm hayvantürleri,yakınbileolmadıklarıkişilerefaydasağlamak adınabireyselanlamdayüksekbedelleröder.Aslındasosyal fedakârlıkolarakgörülenbutürdenbirözgecilik,topluluğun refahınıartırıpvarlığınıveuyumbaşarısınısürdürebilmesini sağladığıiçintoplumsalbirişbirliğikültürüyaratmakadına kritikönemesahip.

Karşılıklı özgeciliğin ilk ortaya çıkışı, fedakâr kişinin, fedakârlığınısunduğukişiyadatopluluklardanbenzerbirkarşılıkbeklediğikısasakısasstratejisinedayanıyor.Oyunteorisyenleri*,alınacakgeridönüşünsonderecehızlıolacağınıfarz ederken,biyologlar,iktisatçılar,antropologlarvepsikologlar bukonuyadahatemkinliyaklaşıp,sonuçlarınzamaniçinde ortayaçıkabileceğinivesadecebireyedeğil,toplumadageri döneceğinisöyler.

Elimizdekikanıtlar,karşılıklıözgeciliklehareketegeçipfedakârlıkyapankişileringenelliklebuözverileriiçinbirkarşılık beklemediklerini,hattasözkonususadecekendilerideğilaileleriolsabilebukonudaısrarcıolmadıklarınıgösteriyor.İşbirliğiiçindeolanbirtoplumyaratabilmekadınadahaazşansa sahipolanbireylerinrefahınıdasağlamamızgerek.Vebunun içinyeterlilikdüzeyindeolanbireylerinfedakârlıkyapmalarınıbekliyoruz.Fedakârlığınınkarşılığınıhemenalmakyerine geleceğeyatırımyaptığınıdüşünerekhareketedenözgeciler, işbirliğikonusundabirstandartyarataraksadecekendiyaşam sürelerindeyaşanacaklarıdeğil,geleceğidedeğiştirmişoluyor.Antropologlarınkarşılıklıözverileredayananilişkilerolarakbelgelediklerişeyaslındaeşitdağılımyoluylatopluluğun istikrarlıolmasınısağlayanbirmekanizma.Kurumsallaşan hayırseverlikgirişimlerivemodernekonomilerdekikalkınma sistemleridebenzermekanizmalarolarakgörülebilir.

Asıl mesele, toplumu muhafaza edecek bu standartları nasılgeliştireceğimiz.Karşılıklı özgecilik, bunun için gereken davranış modellerini ortaya koyuyor.Dahası,toplumuoluşturan bireylerin beklentilerini tanımlayan ödün ilkesini hareketegeçirip,bunuişleyenbir sürecedönüştürüyor.Kaideler yeterince güçlü olabildiğinde, normlardan sapanlar cezaya maruzkalır.Bu,örneğinutanç gibi içsel bir durum da olabilir, sözlükınamayadakanuniceza olarak da uygulanabilir. Hatta gruptanatılmayladasonuçlanmaihtimalivar.

Bireylerin örnek teşkil eden davranışları, daha fazla kişininaynıtoplumsalhareketiçindeyeralmakonusundaşevk duymasınısağlıyor.Diğerbirdeyişle,üstlendikleriahlakisorumluluklarlaöneçıkanbirkaçkişininolmasıbilesonderece büyükönemesahip.Bubedeliödemekiçinhareketegeçen ilkgönüllü,attığıadımıngetireceğiavantajlarıaçıkçagöstermeyibaşardığında,onutakipedenbaşkalarıdaoluyorvebu daüstlenilensorumluluğunyükünüazaltıyor.

Paylaşmahareketinin,karşılığındaverilecekmakulbirödülünbeklentisiylehareketegeçirilebileceğinidedüşünenler mevcut.Paylaşımınyarattığıolumluduygulardabudavranış biçiminidestekleyenfaktörlerarasında.Birbirinitamamlayan bumotivasyonkaynaklarıarasındabelirlibirdüzenolduğu dagörülebilir.ÖrneğinGandhiveMartinLutherKing’idüşünelim.Hiçşüpheyokkiherikisidesondereceyüksekahlaki standartlarasahiptivekendilerinifedaetmelerikarşılığında uğradıklarıtümohaksızlıklararağmentoplumlardabüyük hayranlıkuyandırıpçokünlüoldular.Kendinifedaedenlerin sayısıarttıkça,içlerindenbazılarıöneçıkıptanınmakistese bileisimlerinbirönemikalmıyor.

Buyaklaşımınuzunsolukluolmasınısağlamak,etikveilkeselaçıdandayanıklıbiryapıkurmaktangeçer.Davranışlar konusundakurallarıvekaideleriolankültürelbiryapı,karşılıklı fedakârlığı besleyip, bundan sapanlara uygulanacak cezalarımeşrulaştırır,üyelerinesorumlulukveadaletbilinci sağlar.Buörgütselyapımakulteşviklersunaraktoplumda birmotivasyonuyandırabilirse,toplumunetikdeğerlerinin hayattakalmasınısağlamayayetecekkadarözgecininortaya çıkmasınıdagarantiedebilir.

Geleceğeyatırımyapanbufedakârlıklarinsandayanışmasınınveberaberindebirbiriniönemseyenbireylersayesinde kazanılacakgelişiminkilitfaktörlerindenbiri.Ancakhangi fedakârlığıntoplumanezamanvenasılbirfaydasağlayacağı,bununnasılödüllendirilmesigerektiğikonusudakişiden kişiyedeğişebilir.Karşılıklıözgecilik,butürsorunlarınçözülmesi için arabuluculuk yapmaz. Hatta bir karşılık beklentisindeolmak,budavranışşeklininortayaçıkmaihtimalini azaltmaklakalmayıpbazendeyapısınıntemellerinisarsar.Bu yüzdenödülteşvikibelkidesadeceböylebirzorunluluğun hissedildiğiküçükgruplariçindesunulmalı.Grubunuyum başarısınıartıracağınaeminolduğumuzda,ödülbeklentisi olsabilebudavranışınhalaetikbiryaklaşımolduğunuortaya koyabiliriz.Amaherkesikapsayandahasağlambiretikyapı kurmakistiyorsak,ödülelayıkfedakârlıklarınhangileriolacağıkonusundakisınırlandırmalartartışmalarayolaçabilir. Busınırlarıkabullenmemizvekiminbuiyiliğihakedipkimin haketmeyeceğinekararvermemizdesavaşlarveterörizmle karşıkarşıyakalmamızayolaçar.

Fedakârlıkkavramı,insanolmanınveinsancayaşamınne demekolduğunukeşfetmemizisağlıyor.Bununbirtoplumun varlığınısürdürebilmesiiçinnekadarönemliolduğunukavramak,aynızamandabirbirimizenasıldamuhtaçolduğumuzu görmemizisağlar.Sosyalfedakârlığınbirparçasıolanözveri vepaylaşım,insaniişbirliğinioluşturananamalzemelerden. Sonuçtabudaetkilivesağlambirtoplumuntemelinioluşturuyor.

MARGARET LEVI / SIYASET BILIMCI VE DAVRANIŞSAL PSIKOLOJI UZMANI; STANFORD ÜNIVERSITESI DAVRANIŞSAL BILIMLER PROFESÖRÜ

Newspapers in Turkish

Newspapers from Turkey

© PressReader. All rights reserved.