BEYINLERIMIZ NASILBUKADARBÜYÜDÜ?

Popular Science (Turkey) - - EVRİMİ ANLAMA REHBERİ -

Beynimiz200milyonyılkadarönce,ilkoluşanilkelbeyninüzerini saracakbirdokugeliştirdi.Limbiksistemdenilenbuyapıhafızave duygulardan sorumlu. Memelilerle ortaya çıkan limbik sistemin üzerine,ilkprimatlarındoğuşuylabirlikteyenibirkatmandahaeklendi;Neokorteks.Bubölümdebeyninilkelbirimlerindekirefleks benzeritepkileridengeleyerekörneğin“kaçyadasavaş”dürtüsününötesinegeçmemizeolanaktanıyor.Busayedesoyutdüşünce, dil, hayal gücü gibi beceriler oluşmaya başladı. Neokorteks, bizi biz yapan birim. Şempanzelerle ortak olan atamızla kıyaslarsak, onunkindenüçkatbüyükbirbeynesahibiz.Genetikaraştırmaları, beyin büyüklüğünü belirleyen genlerden bazılarını aydınlatmayı başardı. Şimdilik öne çıkanlar ASPM ve CDK5RAP2 adlı genler. Cambridge Üniversitesi araştırmacıları, primatların evriminde ASPM’ninönemlibiryeriolduğusonucunavardı.Primatlardaninsanlarageçişsürecindebugenbirkaçdefabaskınşekildeöneçıktı. Bunlarınbiritamdainsanlarınortayaçıkmayabaşladığızamana denk geliyor. Ancak genomdaki diğer birimler de dolaylı bir rol oynamışolabilir.ÖrneğinHAR1üzerindekiçalışmalar,genomun bubölgesineyakınbirimlerinhepsindebeyningelişimivefonksiyonlarıyla bağlantılı çalışmalar yürütüldüğünü gösterdi. Aslında beyin,evrimselbiyolojiaçısındanmaliyetiyüksekbirorgan.Çünküçokfazlaenerjitüketiyor.Dinlenmehalindekivücutenerjimizin yüzde 20’sini beynimiz kullanıyor. Diğer bir deyişle; nöronlar beslenmekzorunda.İşlemkapasitesiartmışbüyükbirbeyindaha fazla beslenmeli. Dolayısıyla bu kadar çok enerji harcayan bir organınkorunmasıiçingerçektenişeyarıyorolduğunuispatlaması lazım.Böylebirödünverilmesiiçinbeynin,enerjikaynağıanlamınagelenbesinlereulaşmaihtimaliniartırmasıvecanlıyıtehlikeler karşısındakoruyabilmebecerisisunmasıgerek.

Büyük beyin gibi şaşırtıcı bir özellik ilk kez ağaçlarda yaşayan primatlarla ortaya çıkmaya başlamış gibi görünüyor. Geniş bir bölgeyiaraştırıpbesinkaynaklarınıkafalarındaharitalayabilenbu primatların günümüzdeki örnekleri de hangi besinlerin daha iyi olduğunu biliyor, kolay erişebildikleri bazı besinleri değil, kendi- lerinedahaiyigelenzorbulunankaynaklarıtercihediyor,protein açısındanzenginyapraklarveyüksekkalorilimeyveleriçerendengeli bir diyet sürdürüyorlar. Üstelik bazı bitkileri tedavi amacıyla kullandıkları da biliniyor. Tüm bunları yapabilmek için büyük ve işlevselbirbeyneihtiyaçvar.

Evrimsel tarihin bir sonraki aşamasındaki büyük sıçrama iki ayak üzerinde doğrulabilme becerisiydi. Eller serbest kalınca bebekleri kucakta taşıma, alet yapma, yiyecek aramak için daha uzakbölgeleregidebilme,avcılarıdahaiyifarkedebilme,dahaiyi avlanabilme, av etini sırtta taşıyabilme gibi avantajlar elde edildi. Böylece ihtiyaç duyulan enerji daha rahat karşılanmış oluyordu. Tümbunlarlaeşzamanlıolarakbeyninhacmibirazdahabüyüdü. Sonuçta avlanmak için tuzak kurmanız da gerekiyor. Bunun için dehafızaveplanyapabilmegibibecerilerinbirazdahagelişmesine ihtiyaç var. Ama bu özellikler gelişmeye başlayınca, beraberinde sosyalbecerilerinkalitesinideartırıyor.Bunundakonuşmabecerisinitetiklediğidüşünülüyor.İştebunoktadabüyükveişlevselbir beynin,muazzamenerjiharcıyorolsabilebolcaavantajsağlamayabaşladığıortada.

Dünyayayayılmayabaşladığımızsıradabeyninbüyümemiktarı daha dikkat çekici seviyelere ulaştı. Farklı kıtalarda birbirinden farklı ve hepsi yeni olan çevresel özellikler, meydan okuyan tehlikeli durumlar gibi zorluklar karşısında hem vücut ölçüleri hem debeyinbüyüdü.Fakattakriben800binila200binyılarasındaki bir dönemde büyüme hızı şaşırtıcı şekilde artış gösterdi. Bunun, iklim değişimleri nedeniyle yaşandığı düşünülüyor. Bundan öncesinde doğadaki döngüleri takip etmek yeterliydi. Ancak iklim değişimiyle birlikte tahmin edilebilirlik sınırlarının ötesine taşan yenisınavlarbelirdiveartıkhayattakalabilmekiçindahakarmaşık hesaplamalaryapmakgerekiyordu.Beyinbirazdahabüyüdü,bu sayede karmaşık işlemleri yerine getirebilecek işlevselliğe kavuştu.Temporalkortekstekibeyazmaddemiktarıarttı,beyindedaha fazlabağlantıkurulmayabaşlandı.

Artıkortalama1352gramağırlığındaolanbüyükçebirbeynesahibizvebununkarşılığındabirbedeldahaödemekzorundakaldık. Büyükbeyin,büyükbirkafademek.Büyükkafaysadoğumunzorlaşması anlamına geliyor. Bu yüzden insanlar, primatlara oranla dahasancılıbirdoğumsürecigeçirir.

Soğuk iklim Ilıman iklim Büyük beyinler Küçük beyinler Geçmiş 3 milyon yıl önce 2 milyon yıl önce En Sert Değişimler Dikkat Çekici Artış 1 milyon yıl önce Beyin, evrimsel biyoloji açısından maliyeti yüksek bir organ. Çünkü çok fazla enerji tüketiyor. Günümüz

Beynin Ağırlığı Vücudun %2’si Beynin Enerji İhtiyacı Tüm Enerjinin %20’si

Newspapers in Turkish

Newspapers from Turkey

© PressReader. All rights reserved.