מאַנדלע או מענדלע"

Forward (Yiddish Edition) - - פראָנט זייַט -

דער† מאַנדל† יא ז† אַ† לאַנגיאָרי≠ קער† אייראָפּעיִשער† תּושבֿ† 0אָס† איז† קע†נטיק† אָנגעקומען† פֿון† דער† פֿרעמד† דורך† איין† צינור ¨† אַזוי† אַז† כּמעט† אַלע† אייראָפּעיִשע† † טערמינען†שט אַמען††אָפּ† פֿונעם†זעלביקן† מקור Ɔ לויט†דער† פֿאָר≠ שונג†באַ 0ייַזט† זיך†דער† מאַנדל†אינעם† הייַנטיקן† טערקייַ† און† איז† באַלד† פֿאַרשפּרייט† גע 0אָרן† איבערן† מיטל≠ מיזרחÆ † ער† 0ערט† נאָך† דערמאָנט† אינעם†חומש ¨† ספֿר†בראשית†—† ס .לשון≠ קודשדיקע† 0אָרט† איז†„שקד “† ©לייען∫† Øש אָקעיד† Ø ®Æ † פֿון† מערבֿ≠אַזיע† איז† ער† אַרייַן† צו† די† אייראָפּעער † ¨† און† דורכן† סאַמע† † אָפֿטן†פֿאַרמי טלער†—††די† גרעקן Æ

זייַן†0 יסנשאַפֿטלעכער†נאָמען† איז† amygdalus Prunus†ª † ער† געהערט† † צום†זעלביקן† מין ¨Prunus† ¨† 0אָס† די† פֿלוים¨ † די† קאַרש ¨† דער† ווייַנשל ¨† די† פֿערשקע†און† דער†אַפּר† יקאָס Ɔ דער†מין† אי ז† אַ† טייל† פֿון† דער† משפּחה† רוי זנ≠ בלומיקעÆ † דער† לאַטייַנ† † ישער† נאָמען† פֿונעם†מין† קערט†זיך† אָן†מיטן† ייִדישן† 0אָרט† „פֿלוים “¨ † אָבער† דאָס† איז† אַ† באַזונדערע†מעשׂה Ɔ דער†נ אָמען††פֿונעם† זגאַל† איז† אַרייַן† אין† לאַט † ייַניש†† פֿון† גרעקיש† און† 0ייַטער† זיך† צעשפּרייט† † איבערן† קאָנטינענט Ɔ נאָר† פּונקט† ווי† דער† וועלטשענער† נוס ¨† ווערט† דער† מאַנדל† נישט† פֿאַררעכנט† פֿאַר† אַ† נוס† ממש¨ † נאָר† פֿאַר† אַ† ביינד†לפֿרוכט Ɔ נאָר† מיר†האַלטן† זיך ¨† ווי†געזאָגט ¨† בייַ†דער† פֿאָלקס באָטאַניקÆ

כּידוע† איז† אַ† מאַנדל† נישט† נאָר† אַ† פּרי¨ † נאָר† אויך† אַ† טייל† פֿונעם† גוף¨ † אַ† קליינער† אָר≠ גאַן†0 אָס†ג עפֿינט†† זיך† הינטערן† ג†ומען† און† 0אָס† העלפֿט† אָפּצ†והיטן† דעם† גוף† פֿון† פֿאַרשי†יד ענע†† קרענקÆ † ער† הייסט† „מאַנדל “¨ † 0אָרן† זייַן† פֿאָרעם† דערמאָנט† אין† דער† פּרי† מיט†דעם† נאָמעןÆ

דער† מקור† פֿון† כּמעט† אַלע† אייראָפּעיִשע† טערמינען† איז¨ † 0י† גע≠ זאָגט∫† גרעקישÆamygdal≠† † אין† הייַנ≠ טיקן† גרעקיש† איז† amygdalo† דער† מאַנדל†0 אָס†מע† עסט¨ †בשעת amyg≠† dali† איז†דער† גוף≠טייל Æ

כאָטש† אַלע† נעמע ן†זי י†זיך† פֿון† איין† מקור¨ † קען† מען† די† אייראָפּעיִ≠ שע† טערמינען† פֿאָרט† צעטיילן† אין† עטלעכע†גרופּעס Ɔ די†ערשטע† גרופּע∫† די† 0ערטער† 0אָ ס†זענען† כּמעט† אידענטיש†מיטן† אָבֿ†—†דאָס† רומענישע† migdal㨠† דאָס† פּוילישע† migdał און† דאָס† אוקראַיִנישע† Æmigdal’† דאָ† גייט† אַרייַן† אויך† דאָס† פֿראַנצויזישע† 0אָרט† נישט† פֿאַרן† נוס¨ † נאָר† פֿאַרן† גוף≠טייל †∫ amygdale† ©אַרויסג ערעדט†† מיט† אַ† שטומעןg† ®Æ † אַנדערש† 0י† אין† פֿריִערדיקע† פֿאַלן† זעען† מיר¨† אַ ז† דאָ† האָט† רומעניש† באַקומען†זייַן† 0אָרט† נישט†פֿון† דער†מאַמע† לאַטייַן¨ †נאָר† פֿון† גרעקיש†דורך† סלאַ0 ישÆ

די†צ 0ייטע† גרופּע†נעמט† אַרייַן†די† 0אָס† זענען† מיט† איין† טראָט† גערוקט† † פֿונעם† מקור† —† דאָס† רוסישע† mindal’¨ † דאָס† דייַטשישע† l e d n a M¨ † דאָס† ייִדי≠ שע† „מאַנדל “¨ † דאָס† איטאַליענישע† † דיאַלע†קטישע † man≠ dula¨ †דאָס† או†נגערישע† mandula† און†דאָס† טשעכישעman≠† Ædle† די† מעשׂה† דערפֿון† איז† אַ0 דאי† דאָס¨ †0 אָס†דאָס† אַרויסרעדןØgd؆ †קומט† אָן† ש0 ער¨ † איז† פֿוןØg؆ † גע0 אָרןÆØn؆ † דאָס† גרעק†ישע † y† רעדט† מען† הייַנט† אַרויסØi؆ ¨† אָבער†אַ† מאָל†האָט† מען†אים† אַרויסגערעדטØü؆ ¨† איז†דאָס† אפֿשר†פֿאַר† 0אָס† אין†טייל† לשונות†גילט ÆØu؆† איז† דאָס† 0אָרט† אין† גערעדטן† לאַטייַניש† amandula† ©איין† מקור†טענהט ¨ †אַז† דאָ† האָט†זיך† אַרייַנגעמישט†דאָס† לאַט † ייַני≠† שע†0 אָרט†פֿאַר† .עסן .¨ mandere†¨ †נאָר† דאָס† איז† מוטל† בספֿק® ¨† כאָטש† דער† 0יסנשאַפֿטלעכער† טערמין† איז¨ † 0י† געזאָגט¨ † גאָרÆamygdalus† † פֿון† דעם¨ † amandula¨ † נעמען†זיך† די† 0ע† רטער† פֿון†דער† צ0 ייטער†גרופּע Æ

אין† דער† לעצטער† גרופּע† גייען† אַרייַן†אַלע† אַנדערע†0 ערטער¨ †די† 0אָס† זענען† מער† 0י† איין† טראָט† גערוקט† פֿונעם† מקור∫† דאָס† ענגלישעalmond† און†דאָס† פֿראַנצו יזישעamande† ¨† 0אָס† זיי† פֿעלט† דער† לעצטער† טראַף† מיטן† l¨ † דאָס† שפּאַנישע† almendra† מיטן† איטאַליענישן† כּלל≠שפּר אַכיקן†† man≠ dorla†—† ביידע† מיט† אַן† איבעריקןr† —†און† דאָס†פּאָרטוגאַלישע amêndoa†¨ † וווּ† דער† l† איז† מער† נישטאָ¨ † אָבער† דער† דריטער† טראַף† איז† געבליבן † Ɔ דער† טראַףal≠† † אינעם† שפּאַנישן † ¨† און† אפֿשר†אויך† אינעם†ענגלישן ¨† נעמט†זיך† דע†רפֿון ¨† 0אָס† דאָס† פֿאָלק† האָט† דאָס† 0אָרט† על פּי†טעות† אַרויסגעפֿירט† † פֿון† אַראַביש¨ † כאָטש† אין† דער† אמתן† אי ז† אַראַביש†דאָ† גאָר†נישט† קיין†מחותּן Æ

אין†די† דאָ†אַרומגערעדטע† לשונות† איז†דאָס† 0אָרט† פֿאַרן†גוף≠ טייל†בדרך≠ כּלל† אידענטיש† מיט† דעם† פֿאַרן† נוסÆ † אויף† פֿראַנצויזיש¨ † 0י† געזאָגט ¨† זענען† † דאָ† צ0 יי† 0ערטער† פֿון† איין† שטאַםª † אויף†לאַטייַניש ¨† אָבער¨ †האָט† מען†דאָס† פּאָרל† גוף טיילן† גערופֿן† tonsillæ¨ † איז† דאָס† 0אָרט† אַרייַן† אין† איטאַליע≠ † ניש† ©tonsille ®† און†פֿראַנצויזיש †© ton≠ silles® Ɔ נאָר†כאָטש† דאָס†פֿראַנצויזישע† 0אָרט† האָט† זיך† נישט† דערהיטן¨ † איז† עס†דאָך† אַרייַן†אין† ענגליש† ©tonsilles ®† און†אַזוי† געבליבן†ביזן† הייַ†נטיקן† טאָגÆ † דאָס†לשון≠ קודשדיקע†0 אָרט¨ „†שקד “¨ † 0אָס† אין† חומש† איז† עס† געווען† † דער† טייַטש† פֿונעם† נוס¨ † האָט† אין† דער† הייַנטיקער† תּקופֿה† אויך† איבערגענו≠ מען† דעם† טייַטש† פֿונעם† גוף≠טייל ª† אַזוי† אויך† דאָס† אַראַבישע† lauza† †— קודם†דער† נוס¨ †ערשט† שפּעטער†דער† גוף≠טייל Ɔ דאָס† טשיקאַ0 ע† דערבייַ† אי ז¨ † 0אָס† די† נטיה† צו† פֿאַרבינדן† די† צ0 יי†טייַטשן† האָט†אָנגעשפּאַרט† אַזש† צו†די† אַראַבערÆ

אויף† ייִדיש†זענען† אויך† דאָ† פֿאַ≠ מיליעס† פֿון† דעם† שורש∫† „מאַנדל“† און† „מאַנדלבוים Æ“† פֿאַראַן† אויך† אַ† פֿאַמיליע† † „מיגדאַל “¨ † 0אָס† ס. טראָגן† סייַ† ייִדן¨ † סייַ† פּאָליאַקןÆ † די† ייִדן† 0אָס† האָבן† דעם† נאָמען† —† צ0 יש ן†זיי ¨† אַ צאָל† פֿון† דער† משפּחה† מייַנער† — 0ילן† גלייבן¨ † אַז† דער† נאָמען† איז† אַ לשון≠קודשדיקער∫† „מגדל“† .ט† ורעם. Æ אָבער† 0יפֿל† אַשכּנזים† האָבן† דען לשון≠קודשדיקע† פֿאַמיליע נעמען¨ חוץ†אַזעלכע† 0י†„ כּהן“†און†„ לוי“¨† 0י אויך† די† ראָשי≠תּיבֿות† „כּץ “¨ † „שץ “¨ „סגל“† אד“גל ø† לייגט†זיך† אין† גאַנצן נישט† אויפֿן† שׂכל† דער† לשון≠קודש≠ ד†יקער† אָפּשטאַםÆ † ס. איז† גיכער† דער סלאַ †0 יש≠שטאַמיקער† עק0 י0 אַלענט פֿ†ונעם† דייַטשיש≠שטאַמיקן†„ מאַנדלÆ“

אַחרון† אַחרון† חבֿיבֿ∫† דאָס† ייִדי≠ שע†0 אָרט†„מענדל Æ“† ס. ערשטע¨ †דער נאָמען¨ † 0אָס† ער† בינדט† זיך† מיט „מנחם “¨ † האָט† געקענט† אויפֿקומען אין† מערבֿ≠ייִדיש ¨† וווּ† „מנחם“† האָט געקלונגען† † 0י† „מאַנכן“† . מאַנעלע¨ מע†נדעלע .Æ † ס. צ0 ייטע¨ † „מענדל† און 0ייַבל “¨ † דימינוטי0 ן† אַרויסגעפֿירטע פֿון† „מאַן† און† 0ייַב “¨ † 0אָס† ס. איז טייַטש† .דאָס† העקעלע† מיטן† לעכע≠ † לע¨ † 0וּ† ס. העקלט† זיך. Ɔ ס. לע†צטע ¨† אַ הייַנט† 0ינציק† באַקאַנט† 0אָרט† 0אָס איז† טייַטש† .פֿופֿצן † ©פֿון† עפּעס® .¨ † 0אָס האָט†ענטפֿערס† אויף†דייַטשיש †© Man≠ del® ¨† טשעכיש† ©mandel ®† און†פּו† יליש ©mendel ®Æ †די† 0ערטער† נעמען† † זיך†פֿון גאָר†אַן† אַנדער†מקור† 0אָס† דער†מאַנדל —† אפֿשר† פֿון† אַ† קעלטיש† 0אָרט† פֿאַר .גאַרבן .† —† או ן†זענען† פֿון† דייַטשיש 0ייַטער† אַריבער† צו† די† סלאַ0 ן† און ייִדןÆ † איז† מיט† אונדזער† הויפּטט † עמע† האָבן †זיי† נישט† קיין† שייַכות¨ † אָבער געבן† אַן† עליה† אַ† האַלב† פֿאַ†רגעסן 0אָרט† איז†תּמיד† כּדאַיÆ

Newspapers in Yiddish

Newspapers from USA

© PressReader. All rights reserved.