ליבע אוי# ייִדיש

Forward (Yiddish Edition) - - פראָנט זייַט - לייזער בורקאָ ©ניו יאָרק ® ספּעציעל רן „ רווערטס“

וועגן†דער† ייִדישער†שפּראַך† האָט† דער† יונגער† י Ɔ לÆ † פּרץ† געטענהט† אין† זייַן† ליד† ”מאָניש“∫† ”קיין† איינציק† וואָרט† אי ז† צאַרט† און† גלאַט ¨† ؆ עס† איז† פֿאַר† ליבע† טויט† און† מאַט Æ“† פֿון† דעסטוועגן† דאַרף† מען† אָננעמען ¨† אַז† ייִדן† האָבן†זיך† פֿאַרליבט† אויף† ייִדיש† אין†משך† פֿון†הונדערטער† יאָרן†—†אַניט† וואָלט ן†זיי† שוין† לאַנג† ניט† געווען† אויף†דער† וועלט Ɔ עס†קען† טאַקע†זייַן ¨† אַז†עס† האָבן†זיי† אַ†מאָל† אויסגעפֿעלט† ווע†רטער ¨† האָב ן†זיי† אפֿשר† גערעדט† מער†מיט† די†הענט ¨† מיט†די† אויגן Ɔ עס† געדענקט† † זיך† פֿון† מייַן† קינדהייט ¨† אַז† באָבע † זיידע† פֿלעגן† אויסדריקן†זייער† ליבשאַפֿט† אויף† אַ† ספּעציעלן ¨† פֿאַר≠ שטעלטן† אופֿן∫† זיי† האָבן† כּסדר† גע≠ שריגן† איינער† אויפֿן† אַנדערן Ɔ יעדעס† געשריי¨ † וואָס† אַ† דרויסנדיקער† וואָלט† געקענט† מיינען ¨† אַ ז† עס† דריקט† אויס† כּעס¨ †האָבן† מיר†פֿאַרשטאַנען ¨† אַז†דאָס† איז† אַ† מין† ליבע דערקלערונג ¨† אַ† גע≠ שריגענע†סערענאַדע Ɔ צום†טייל ¨† האָבן† זיי† זיך† אַזוי† געפֿירט† פּשוט† דערפֿאַר ¨† ווייַל† דע ר†זיידע† הערט† ניט† שוין† צענדליקער† † יאָרן† או ן†זאָג ט†זיך† אָפּ† פֿון†אַלע† הער אַפּאַראַטן Ɔ אַפֿילו†הייַנט ¨† מי ט†זייַנע† קינדער† און† אייניקלעך ¨† האָט†דער† זיידע†זייער† אַ†באַגרענעצטן† ליבע וואָקאַבולאַרÆ † אַנשטאָט †זאָגן† ”איך† האָב†דיך† ליב “¨ †גיט† ער†אַ† באַפֿעל∫† ”עס† אָפּ°† איך† וויל† שוין† וואַשן† דעם† טעלער“¨† אָדער∫†”נעם† נאָך† ך אַ אַ† שטיקל°“

איך† בין† חושד¨ † אַז† די די† טראַדיציאָנעלע† † ייִדן† פֿונעם† נעם שטעטל† האָבן†זיך† ניט† אונ≠ טערגעשיידט† צו† שטאַרק† רק פֿונעם† זיידן† אין† דעם† פּרט¨ ט¨ † כאָטש† ער† אַליין† איז† אַ אַ† שטאָט ייִד¨ † אַ† געבוירענער† ער אין†דער† עיר†ועם† בישׂראל¨ ל¨ † פּינסקÆ † יעדער† קען† די† י סצענע† † פֿון†”פֿידלער† אויפֿן† ן דאַך“† © זיכער† אַ† פֿאַ†רלאָז≠ ≠ לעכער† עטנאָגראַפֿישער† † באַווייַז° ®¨ † ווען† טבֿיה† פֿרעגט† גאָלדען∫† ”האָסט† מיך† ליבø †“און† אין† משך† פֿונעם†גאַנצן† ליד†פּרוּווט† ז י†זיך† אויסדרייען† פֿון† ענטפֿערן† דירעקט† אויף† דער† פֿראַגעÆ † ווען† באָבע זיידע† האָבן† געזונגען†אַזאַ† מין†ליד ¨† האָט†עס† אפֿשר† ניט†געקלונגען† אַזוי†שיין ¨† אָבער†דער† מיין†איז† געווען†דער† זעלבערÆ

ס. איז†מערקווערדיק ¨† אַז†אַ† גרויסער† פּראָצענט† פֿון† די† וווּלגאַרע† ווערטער† זייַנען† פֿון† ייִדיש† אַרייַן† אין† ענגליש¨ † אַזעלכע†וואָס† ס. רובֿ†ייִדישע† ייִדן†ניצן† גאָר† זעלטן† אָדער† בכלל† ניטÆ † ס. איז† אַ†טרויעריקער† סאָציאָלינגוויסטישער† פֿענאָמען¨ † אַז† שפּראַכן† וואָס† גייען† אונטער¨ †לאָזן† איבער†רעשטלעך† דווקא† אין†די†” נידעריקע“†רעגיסטערס ¨† אויפֿן† געביט† פֿון† וווּלגאַריטעט† און† הומאָרÆ † אַ†ספֿק ¨† צי†מע† קען†באַטראַכטן† אַזעל≠ כע† ווערטער† ווי† די† ייִדישע†”שפּראַך† פֿון†ליבע ל Æ“

ליטעראַטור היסטאָריקער† ווייסן ¨† אַז† די† ראָמאַנטישע† ליבע† איז† אַליין† אַן† אויסטראַכטעניש¨ † וואָס† אַ† חבֿרה† טרובאַדורן† האָט† געשאַפֿן† אין† דרום פֿראַנקרייַך† אין† ≥±טן† יאָרהונדערטÆ † פֿאַר† דעם† האָט† מען† ליב† געהאַט¨ † בדרך כּלל¨ † נאָר† גאָטÆ † אָבער† וויבאַלד† דער† באַגריף† איז† אויפֿגעקומען¨ † איז† ער† געוואָר † ן†זייער† פּאָפּולער† און† ס‘רובֿ† פּאָעטן†און† שרייַבער†האָבן† גע≠ נ†ומען† שרייַבן† וועגן† ראָמאַנטישער† ליבע¨ † און† אַזוי† איז† געבליבן† ביזן† הייַ†נטיקן† טאָגÆ † אַזאַ† ייִדישער† שרייַ≠ בער† אין† מערבֿ אייראָפּע† ווי† אליהו† בחור† האָט† נאָ†כגעטאָן† די† גויים† און† ג†עשריבן† ייִדישע† ראָמאַנען† נאָך† אין† ∂±טן† יאָרהונדערט¨ † למשל¨ † זייַן† מייַסטערווערק† ”פּאַיר ז† און† וויענה“†—† דאָס†זייַנען† ניט† נ†עמען† פֿון†שטעט ¨† נאָר†פֿון† צוויי†געליבטע Æ

אָבער† ס‘רובֿ† ייִדן† אין† מיטל † און† מיזרח אייראָפּע† איז† די† ראָ≠ מאַנטישע† ליבע† געווען† פֿרעמד† ביז† דער† השׂכּלה¨ † ווען† די† יוגנט† האָט† אָנגעהויבן† לייענען† דייַטשע¨ † און† שפּעטער† אויך† ייִדישע† ראָ≠ מאַנען† און† חלומען† פֿון† הויך† גע≠ בוירענע†פּרינצן† און†פּרינצעסינס Ɔ די† טראַדיציאָנעלע† אַשכּנזישע† קולטור† ה האָט† ניט† געוווּסט† דערפֿון¨ † און† ניט† ג געוואָלט† וויסןÆ † ווען† אַ† ייִנגל† און† אַ† מיידל† מ האָב ן†זיך† באַגעגנט† או ן†זיך† פֿ פֿאַרליבט† אויף† אַ† נאַטירלעכן† אופֿן¨ † א אויב†די† משפּחות†האָבן† די†זאַך† בכלל† אָנגענומען¨ אָ † האָבן †זיי †זי† פֿאָרט† פֿאַר≠ מ מאַסקירט†ווי† אַ†געוויינטלעכער† שידוך† — —†ווייַל† די†וועלט† איז†דאָך† ניט†הפֿקר°

כאָטש†אָפֿיציעל† האַלט†די† פֿרומע† וו וועלט† ווייַטער† ניט† פֿון† „ליבע שמיבע$ ¨† זייַנען†די† הייַנטיקע†שידוכים† שוין† ניט† ווי† די† אַמאָליקעÆ † אין† די† אַלטע†גוטע† צייַטן†פֿלעגט† מען†אַ† מאָל† בכלל†ניט† זען†דעם† חתן†אָדער† די†כּלה† פֿאַר† דער† חתונהÆ † הייַנט† באַגעגענען† זי י†זיך† פֿריִער† כאָטש† אַ† פּאָר† מאָל† און† כאַפּן† אַ† שמועס† וועגן† דעם¨ † אין† וואָסער†מין† חדר†צו† שיקן†די† קינדער¨ † צי†דער† חתן†זאָל† טראָגן†ווייַסע† זאָקן† אָדער†שוואַרצע† נאָך†דער† חתונה¨ †און† נאָך†אַזעלכע† וויכטיקע†ענינים Ɔ בייַ†די† לובאַוויטשער†חסידים† ראַנדקעווען†די† בחורים† און† מיידלעך¨ † ווי† געהעריק¨ † מע†האָט† שוין†פֿאַרגעסן† אין†די† אַלטע† פֿירעכצערÆ

אַפֿילו†גאָר† פֿרומע†ייִדן ¨† דערווייַל† נאָר†אין† אַמעריקע¨ †האָבן† אייַנגעזאַפּט אַ† ביסל† ראָמאַנטישקייט† פֿון† דער גוייִשער† סבֿיבֿהÆ † ערבֿ שבת¨ † למשל¨ קויפֿט† דער† מאַן† אַ† בוקעט† בלומען פֿאַרן† געטרייַען† ווייַב¨ † וואָס† האָט שווער† געהאָרעוועט† אַ† גאַנצע† וואָך צוגרייטן† אויף† שבתÆ † אפֿשר† גייען זיי† ניט¨ † ווי† די† אַפּיקורסים¨ † עסן† אין אַ† פֿראַנצויזישן† רעסטאָראַן¨ † וווּ† עס דופֿטן† אַראָמאַטישע† ליכטלעך¨ † און פֿאָרן† ניט† אַוועק† פֿאַרברענגען† דעם סוף וואָך† אין† אַ† שיינעם† האָטעל≠ צימער†מיט† אַ†דזשאַקוזי†—† אָבער†אין די†”קאָנטרי“† פֿאָרט† מען† יאָ¨ † און† אַן אָוונט† אין† דער† היים¨ † נאָך† דעם† ווי די†קינדער† האָבן†זיך† געלייגט†שלאָפֿן ¨ קען†אויך† זייַן†ראָמאַנטיש Æ

עס† וואָלט† געווען† כּדאַי† אויסצו≠ פֿאָרשן†און† צו†פֿאַרגלייַכן† די†אַמאָליקע מיט† דער† הייַנטיקער† ייִדישער† ליבע שפּראַךÆ † עס† שטעקט† אינעם† הייַנטיקן ראָמאַנטיזם¨ †פֿאַרשטייט† זיך¨ †אַ† געוויסע געקינצלטקייט† און† פֿאַלשקייט¨ † וואָס דער† אַלטער† דור† האָט† ניט† געקענטÆ קיין†פּרינצן† און†פּרינצעסינס† זייַנען†מיר דאָך†ניט ¨† איז†ניט† אַלע†מאָל† קלוג†זיך צו†ריכטן† אויף†אַן† אַריסטאָקראַטישער ליבעÆ †אפֿשר† איז†טאַקע† בעסער†אויס≠ צודריקן†די† ליבשאַפֿט†דורך† געשרייען און† ווילדע† קולותø † אפֿשר† איז† דאָס אַן† עכטערער† מין† ליבשאַפֿט¨ † ווי אונדזערע† שיינע† ווערטעלעך† און בלימעלעךø † בסך הכּל ¨† זייַנען† מייַנע באָבע זיידע†געווען†±∂† יאָר†צוזאַמען ¨ בשעת† די† הייַנטיקע† יונגע† פּאָרלעך נעמען†זיך† און† צעשייד ן†זיך† ווי† די קעץÆ †וועל† איך†טאַקע† אויספּרוּוון†דעם דאָזיקן†מעטאָד† בייַ†דער† נאָענטסטער געלעגנהייט† און† אָפּדרוקן† אין†”פֿאָר≠ ווערטס“†אַ† פּרטימדיקן†באַריכט Æ

Newspapers in Yiddish

Newspapers from USA

© PressReader. All rights reserved.