האַרט פֿאַר דער צייַט פֿו געראַנגל או חורב

Forward (Yiddish Edition) - - פראָנט זייַט - ( ילנער זכרונות) אלישבֿע כּה צדק ©ישׂראל ® ספּעציעל רן „ רווערטס“ (סוף ון ריקן נומער)

אין† מייַן† אַרכי ¨† אין† דער† טעקע† מיט† דער† א פֿשריפֿט†„הירש† גליק“¨† האָב† איך† אין† משך† פֿון† צענדליקער† יאָרן† א פֿגעקליבן† מאַטע≠ ריאַל† עגן† דער† פֿאַר מלחמהדיקער† ייִנג†סטער† ילנער† ייִדישער† שרייַבער † און† קינס†טלער גרופּע†„יונג אַלד “¨ †צו† עלכער† איך†האָב†† א ך† געהערטÆ

די†אַטמאָספֿער† אין†שטאָט† ערט† אַלץ†מער† אָנגעשטרענגטÆ † צום† סוף† פֿון† לערן יאָרΠ† π≥—± ππ≥ †±ענדיקן† מיר†דעם† ליצ Ɔ די†עקז אַמענס††צום† מאַטור אַטעסטאַט† זייַנען† בייַ† אונדז¨ † אין† דער† ייִדיש עלטלעכער† גימנאַזיע¨ † אָן† אַ† פֿאַ†רגלייַך† ש ערער† י†אין† די†פּ לישע† מלוכה גימנאַזיעס∫† † ס5 עקזאַמענירט† אונדז† אַ† פֿרעמדע† † אָפֿ†יצי עלע†† קאָמיסיע† פֿון† קוראַטאָריום† ©שולן פֿאַ† ר אַלטונג† אין† פּ לן® Ɔ די† קאָמיסיע† פֿונקציאָנירט† † אין† בנין† פֿון†אונדזער† שול¨ †און† אונדזערע† † לערער†מוזן† זייַן†שטומע† עדות† דערפֿון¨ † י†די† עקזאַמענאַטאָרן† באַמיִען† זיך† אַראָפּצונ†ידערן† בייַ† אונדז† די† אויסצייכענונגען¨ † באַזונדערס† פֿון† פּ †ליש ¨† כּדי† אונדז† ש ערער† צו† מאַכן† דעם† ייַטערדיקן† עג† צו† בילדונג† אין†אַ† ה כשולÆ

מיר¨ † גראַדואַנטן¨ † באַמיִען† זיך† ייַטער†צו† ב ען†אונדזער† לעבן† י† עס† לאָזט† זיך† און† אַפֿילו†זייַן† אַקטי †אין† יר אַר† פֿון†די† געשעענישן¨ † אָס†בייַטן† זיך†אין† משך†פֿון† אָכן ¨† טעג¨ †מינוטן Æ

ÆÆÆאַ† מינוט† האָט† געד ערט† אין† אונדזער† לעבן† דער† זונטיקדיקער† פֿרימאָרגן† פֿון† ≥≥סטן† יוני𥱆 ±¨ † ען† די† זון† האָט† געשייַנט¨ † מענטשן† זייַנען† † ש ן†געפֿאָרן† זיך†אָפּרוען† אין†דער† גרינער† פּראַכט†פֿון† די†ליט ישע† אָזערעס†און† עלדער ¨† און† מיט† אַ† מאָל† האָט† זיך† אין† דער† ז†ונ† יקער† שטילק ט† אַרייַנגעריסן† אַ† דונער† פֿון† באָמ≠ באַרדירנדיקע†דייַטשישע† עראָפּלאַנעןÆ

אין† משך† פֿון† אַ† מינוט† האָבן† מענטשן† באַדאַרפֿט† באַשטימען† ז ער† ייַטערדיקן† גורל†—†באַדאַרפֿט ¨† און†אין† ט זנטער†פֿאַלן† ניט† געקענט∫†אַ† סך†פֿון† ז †האָבן† זיך†אַנ טשלאָסן††צו† ל פֿן†אָדער† פֿאָרן†א ף† מיזרח¨ †די† באַנען†אָבער† האָבן† א פֿגעהערט† צו† ג ן† און† די† סאָ עטי≠† שע† גרענעצ אַך† האָט† ש ן† ניט† דורכגעלאָזט† † די† מאַסן† פּליטים† דורך† דער† אַמאָליקער† גרע≠ נעץ† מיט† ייַסרוסלאַנד Ɔ מען† האָט† דאָס† שפּע≠ טער†מאָטי ירט† מיט†דער† סכּנה¨ †ס 5זאָלן† זיך†ניט† דורכשמוגלען†ק ן† שׂונאים†און† די ע†רסאַנטן Æ

מיר†און† מייַנע†נאָענטע† האָט†זיך† דאַן†על פּי† נס† אייַנגעגעבן¨ † אַז † י† מען† שט ט† און† ג ט¨ † צו† פֿאַרלאָזן† ילנע Ɔ אַנטלאָפֿן† זייַנען† מיר† ניט† אַלע† צוזאַמען† און† אָן† דער† מעגלעכק ט† גלייַך† צו†געבן† צו† יסן† עגן†זיך Æ

איך¨ †צו† יענער†צייַט† ש ן†אַ† חתונה געהאַטע† † און† ש אַנגערע¨ † האָב† נאָך† אַ† קורצער† באַגע≠ געניש†מיט† מייַן†מאַן ¨† עלכער† האָט†געאַ† רבעט† דעם†גאַנצן† מעת לעת†און† ניט†געהאַט† ק ן†מינוט† צייַט¨ †ק ם† באַ יזן†זיך† מיט†אים† צו†ג עזעג†ענען † Ɔ ער† האָט† מיך† אַרייַנגעזעצט† אין† אַן† א טאָבוס† מיט† דאָקומענטן¨ † אין† עלכן† ס5 זייַנען† גע † ען† עטלעכע† באַקאַנטע† מענטשן¨ † און† איך† בין† מיט† ז †אָפּגעפֿאָרן† ל ט†אַן† אָפּגערעדטן†מאַרשרוט Æ

איך† על† זיך† ש ן† ניט† אומקערן† צו† די† מאַטערנישן† † און† לייַדן¨ † עלכע† ס5 איז† א סגע≠† קומען† דורכצולעבן† מיר† און† או†נדזער† משפּחה† א ך† נאָך† דעם¨ † ווען† מיר† האָבן† זיך¨ † אַ† דאַנק† אַן† אַדרעס† פֿון† מייַנער† אַ† מומע† אין† מאָס†ק ע¨ † אַלע† געטראָפֿןÆ † אָבער† א ב† מיר† האָבן† ג†עפֿו≠ נען†אַ† מקום מיקלט†אין† דער†שטאָט† קוּיב†ישע † ©סאַמאַרע ®† בייַ† דער† אָלגע ª† א ב† ס5 האָט† זיך† מיר† אייַנגעגעבן† צו† ברענגען† א ף† דער† עלט† אַ† געזונט† קינד† און¨ † ניט† געקוקט† † א פֿן† הונ≠ גער†און† קראַנק טן¨ †עס† א סצוהאָד † ע† עןª †א ב† מייַן† עלטערע† ש עסטער† —† אַ†כירורג† א פֿן† סטאַלינגראַדער† † פֿראָנט† און† שפּעטער† א ף† אַנ≠ דערע† פֿראָנטן† פֿון† דער† מלחמה¨ † און† מייַן† מאַן† —† אַ† פֿרייַ יליקער† זעלנער¨ † אַ† ש ער† פֿאַ†ר וּנ≠ דעטער† אין† דער† ערשטער† שלאַכט¨ † האָט† זיך† נאָ כן† א סה לן† אומגעקערט† אין† זייַן† ליט † י≠ שער† די יזיע† און† געקעמפֿט† ביזן† סוף† פֿון† דער† מלחמה† —† א ב† ז † ב דע† זייַנען† א ך† לעבן† געבליבן† —† דאַרפֿן† מיר† בענטשן† גומלÆ † אַז † פֿלעגט† זאָגן† מייַן† פֿאָטער † Ɔ איך† מיט† אים† און† מיט† מייַן† קל נעם† זון† ©נאָך† ק ן† דרייַ† דרייַ† יאָר† ניט† אַלט® † זייַנען† גע ען† צ ישן† די† ע†רשטע† ייִדישע† משפּחות¨ † אָס† האָבן† זיך† או†מג עקערט†† פֿון† הינטערלאַנד† אין† האַרבסט† 𥥆± אין†דער† באַפֿרייַטער† יל≠ נעÆ † א ב† אַ† ייִד† פֿלעגט† אונדז† מקנא†זייַן †© „די† גאַנצע†משפּחה† לעבן†ג עבליבן†° “® † פֿלעגט†מייַן† טאַטע† † דערקלערן∫†„אפֿשר† דערפֿאַר¨ † אָס† מיר† זייַנען† ק ן† מאָל† ניט† גע † ען† רייַך¨ † זייַנען† מיר† לעבן† געבליבןÆ † אַנטלאָפֿן† † צו† דער† צייַט† פֿון† שטוב¨ † אַרפֿ† נדיק† דאָס† האָב און גוטס“†© איך†האָב ¨† אַגבֿ¨ †גע וּסט ¨† אַז†דער† טאַטע† פֿלעגט† טאַקע¨ † זייַענדיק† אַ† ג†וטער† דאָ†קטער ¨† דאָך† מקנא† זייַן† רייַכערע¨ † לייַד†נדיק† אַליין† פֿון† חובֿותÆ †ער† האָט†נאָך† בעתן†ערשטן† על טקריג†¨ † ווי†אַ† יונגער†דאָקטער ¨† גענ†ומען† אַ† ייַב†אָן† נדן† —† אַ† קראַנקן ש עסטער† פֿון† זעלבן† לאַז † אַרעט†¨ † אַ† יתומהÆ † אָבער† ז † ב דע† האָבן† אָ†פּג עלעבט†† צוזאַמען†קרובֿ† צוΣ∞† †יאָר† און†ג עשטאָרבן††כּמעט† גלייַכצייַטיק†דאָ ¨† אין†ישׂראל ÆÆÆ® Æ

** * ÆÆÆס 5זייַנען† אַריבער†העכער Σ††∂ יאָר†זינט† דעם† זיג† איבער† נאַצי דייַטשלאַנד† אין† דער† צ ≠ טער† עלט מלחמה Ɔ איך† בלעטער† די† מאַטע≠ ריאַלן† פֿון† דער† פּאַפּקע† אין† מייַן† אַ†רכי † מיט† דער† א פֿשריפֿט† „הירש† גליק“¨† ע† לכע† איך† האָב† געזאַמלט† אַ† לאַנגע† צייַט¨ † כּדי† אָפּצוהיטן† די† ידיעות† עגן† אונדזער† גר†ופּע†„ יונג אַלדÆ“† אָט† איז† אַ† פֿראַגמענט† פֿון† דער† מאָנאָגראַפֿיע† † „היר שקע†† גליק“¨† עלכע† ס5 האָט† אָנגעשריבן† ד/ ר† מאיר מאַרק† ד אָרזשעצקי¨ † אַ† פֿאָרשער† פֿ†ונעם† חורבן† ©אַל ן† דורכגעמאַכט† די† ילנער† געטאָ † ¨† קאַצעטן† אין† עסטאָניע† און† דייַטשלאַנד¨ † געשטאָרבן† † אין†תּל אָבֿיבֿ† איןπΣμ† ±® ∫

ÆÆÆ„הירשקע† גליק¨ † דער† מחבר† פֿון† פּאַר≠ טיזאַנער הימען†„זאָג† ניט†ק ן† מאָל†אַז† דו†ג סט† דעם† לעצטן† עג °“¨† איז† גע ען† אַ† וּנדער א סשפּראָצונג† פֿון† דער† ילנער† ייִדישער† אָרעמק טÆ † צו† ≤±† יאָר† ש ן† געשריבן† לידערª † צו† ∂±† יאָר†—† דער† דינאַמישער† חבֿר† פֿון† דער† י† לנער† פּאָעטן גרופּע†„יונג אַלד “ª † צו†±≥† יאָר† —† מחבר† פֿון† אומפֿאַרגעסלעכן† פּאַרטיזאַנער הימעןª †צו†≥≥† יאָר†—†פֿאַרענדיקט† זייַן†יונג† לעבן† אין† אַ† אַלד† פֿון† עסטאָניע¨ † און† זייַנע† שפּורן† זענען†א ף† א ביק†פֿאַרש וּנדן Æ

„ כ5 האָב† געקענט† הירשקען† פֿון† י† לנע Æ“† שרייַבט† ייַטער† ד/ ר† מÆ †ד אָרזשעצקי ¨† כ5 האָב† אים† געטראָפֿן† אין† געטאָÆ † מען† האָט† אונדז† דע≠ פּאָרטירט†אינעם† זעלבן†טראַנספּאָרט† פֿון† ילנער† געטאָ†—† אין† די† קאַצעטן† פֿון† עסטאָניע † Ɔ כ5 האָב† זיך† מיט† אים† דאָרט† באַגעגנט Ɔ כ5 האָב† מיט† אים† גערעדט†אין† דער†לעצטער† שעה†פֿאַר† זייַן†ל פֿן† פֿונעם† עסטאָנישן† לאַגער† † גאָל†דפּילץ† —† אינעם† אומבאַקאַנטן† † אַלד Æ †כ 5האָב† אים† געזען† † אַ† שעה† פֿאַר†זייַן† ג ן†דעם† לעצטן† עגÆÆÆ “

און† אָט† איז† אַ† פֿאַר מלחמ†הדיקער† פֿראַג≠ מענט† פֿונעם† קאַפּיטל† † „הירשקע† גליק“† פֿון† שמע†רקע† קאַטשערגינסקיס†בוך†„ איך†בין† גע † ען† אַ† פּאַרטיזאַן“† ©דערשינען† אין† בוענאָס † אייַרעס† אין†יאָר πμ≤†± ®∫

ÆÆÆ„באַ יזן† צו† מיר† האָט† זיך† דערμ† ± יאָרי≠ קער†הירשקע† דאָס†ערשטע† מאָל†נאָך† אַן†אָ נט† פֿון†’יונג ילנע‘† † אין†אַ† ילנער† זאַלÆ

—† איך†שרייַב† א ך¨ †—†האָט† ער†שטיל† א ס≠ געשעפּטשעט † ¨†—† און† חוץ† מיר¨ † זייַנען† דאָ† נאָך† אָס† שרייַבן¨ †אַ† גאַנצע†גרופּע Æ

—† אַ† גאַנצע† גרופּע¨ †—† בין† איך† ש ן† טשי≠ קאַ ע¨ —†† ער† זייַט†איר ø

אין† אַ† פּאָר† טעג† אַרום† זייַנען† † ז † צו† מיר† געקומען∫†היר שקע††גליק ¨† שבֿע†פֿייַגע† נבערג¨ †משה† גורין† און† ראַבינאָ † יטשÆ † קינדער† נאָךÆ † אָרעמ≠ ק ט†האָט† די†ייִנגלעך† פֿון†שטוב† אַר סגעטריבן† † און†צו† זוכן†פּרנסה† געצ וּנגעןÆ †די† ייִנגלעך†קע≠ נען† זיך† א נע† די† אַנדערע† ש ן† פֿון† לאַנג¨ † ז † †נען† א ף† א ן† גאַס¨ † א ף† קל ן† שנ†יפּ† ישאָקÆ † ען† ז † האָבן† זיך† דער וּסט¨ † אַז† שבֿע† פֿייַגענ≠ † בערג† שרייַבט† א ך¨ † האָבן† ז † זי† א ך† אייַ†נגע≠ לאַדן† צו† זיך† אין† קרייַז¨ † וּ† ז † ל ענען† א נע† פֿאַר† די† אַנדערע† ז ערע† שאַפֿונגעןÆ † ילן† ז † איצט†הערן ¨† אָס† איך†זאָג† צו†דעם Ɔ האָט†יעדער† געל † ענט† זייַנע† שאַפֿונגען† און† איך† האָב† מיט† אַקס† נדיקן† פֿאַרגעניגן† זיך† צוגעהערט† און† אין† וּ† נדער† געטראַכט∫† —† קינדער† —† און† אַזע†לכע† פֿעיִקעÆ † ען† עס† זאָל† זייַן† ער† עס† זאָל† זיך† פֿאַרנ†עמען† מיט†ז ¨ † אָלט†מען† פֿון†ז † פֿיל†נחת† דערלעבטÆ †מייַנע† אַרעמ† סטע† ערטער†און† צו≠ זאָגן†האָב† איך†ז † געגעבן† † און†מיט† אָס† נאָך†איך† האָב†געקענט ¨† האָב†איך† ז †געהאָלפֿן Ɔ שפּעטער† † צו†האָט† זיך†צו† דער†יוגנט גרופּע† דע†רנע† נטערט† דער†’יונג ילנעאַנער‘† † ל זער† אָלף ¨† צוזאַמען† האָבן† ז † אַר סגעגעבן† † עטלעכע† נומערן† פֿון† אַ† זשורנאַל†’יונג אַלד Æ‘†—† אונטער† דעם† נאָמען† † האָט† זיך† די† גרופּע† דע†רנאָך† באַקאַנט† געמאַכט† † אין†שטאָט ÆÆÆ“

אומקערנדיק†זיך† צו†דעם ¨† אָס† ס5 האָט† עגן† הירש† גליקס† לידער† געשריבן† ד/ ר† מÆ †ד אָר≠ זשעצקי¨ † יל†איך† ייַטער† ציטירן∫

ÆÆÆ„ ער†ס 5איז† אַל ן†ניט† גע ען†אין† י לנער†† געטאָ¨ † קען† זיך† ניט† פֿאָרשטעלן† י† די† ג†עטאָ איז†פֿאַרכאַפּט† גע אָרן†מיט† הירשקע†גליקס† ליד ’זאָג† ניט†ק ן† מאָלÆ‘°

מען† האָט† געזונגען† דאָס† ליד† א ף† ב דע≠ מער¨ † אין† קעלערס¨ † אין† אונטערערדישע† בונ≠ קערסª † מען† האָט† עס† געמורמלט† בעת† דער אַרבעט†אין† די†דייַטשישע†’ א נה טן‘ ª† מען†האָט עס†געזונגען† א ף†געה מע† צוזאַמע†נק† ומעןÆ

דאָס† ליד† האָט† ממש† דור כגעריסן† געטאָ מ ערן† און† שטעכלדראָטן† און† איז† געזונגען גע † אָרן†אין† פֿאַרש דענע†לאַגערן Æ

נאָך† דער† באַפֿרייַונג† איז† דאָס† ליד† פֿאַר≠ אַנדלט† גע אָרן†אין† דעם†הימען† פֿון†די† לעבן געבליבענע†און† ערט† עד היום†געזונגען† א ף צוזאַמענפֿאָרן† פֿון† דער† שארית הפּליטה¨ † א ף געדענק פֿייַערונגען† אין† ישׂראל† און† אין† די תּפֿוצותÆ † דאָס† ליד† איז† איבערגעזעצט† גע אָרן אין† אַ† סך† שפּראַכן¨ † אָפֿט† דורך† צאָלרייַכע איבערזעצערס† ©אין† ענגליש¨ † למשל¨ † זענען† דאָ גאַנצע†זעקס† איבערזעצונגען® Æ

„די† געטאָ מענטשן† האָבן† דערשפּירט† מיט אַ† מאָל† דעם† ג אַלדיקן† כּוח† פֿונעם† ליד∫† ס5 איז גע ען† אַ† ליד¨ † אָס† האָט† אַז † אָפֿן† גערעדט עגן† לעצטן† עג ª† דער† גורל† פֿון† ג ן† דעם לעצטן† עג† איז† דאָך† געהאָנגען† איבער† דער געטאָ † ¨† און† אַלע† האָבן† מורא† געהאַט† צו† רעדן עגן† איםÆ †ס 5איז† גע † ען†אַ† ליד¨ † אָס†האָט† גע≠ רעדט† עגן† דער†’א סגעבענקטער† שעה‘ ¨† און ער† האָט† אין† געטאָ† ניט† גע † אַרט† א ף† דער דאָזיקער†שעה øÆÆÆ°

„אין† גליקס† אַ† ליד†’אַמאָל ‘“¨† האָט† ייַטער געשריבן† ד“† מÆ †ד אָרזשעצקי ¨„† געפֿינט† זיך† אַ פֿראַזע † ¨† אָס† האָט†הייַנט† אַ†סי מב†אָלישן† † קלאַנג∫ ’איך† האָב† אַ† מאָל† געטר † מט† צו† זייַן† אַ† העלד פֿון†אַ† לעגענדע † ÆÆÆ“‘

ער† שט ט† מיר† פֿאַר† די† א גן¨ † דער† ≠ לער¨ †ליכטיקער† אַרבעטער † ייִנגל ¨† דער† בע†סטער דיכטער† פֿון† אונדז¨ † פֿאַר מלחמהדיקער† „יונג≠ אַלד“ גרופּע Ɔ ער† איז† אַ עקגעריסן† † גע † אָרן פֿון† לעבן† אין† זייַנע† לע†צטע† מינוטןÆ † אָבער† ער איז†געבליבן† אַ†העלד† פֿון†אַ† לעגענדע∫†אין† אַלע לענדער¨ † אין† אַלע† עקן† עלט† שט ען† מענטשן א ף¨ † ען† ס5 קלינגט† זייַן† ליד† פֿון† האָפֿענונג † ¨ מענטשלע†כק ט† און†כּוח Æ

שמערקע ק טשערגינסקי און "יקט רי גזשעמילע" סק , "עכלכע ה ט אים א# סב ה לטן

אין דער געט צייַט

הירש גליק

Newspapers in Yiddish

Newspapers from USA

© PressReader. All rights reserved.