זכרונות פֿו יודל מאַרק

Forward (Yiddish Edition) - - פראָנט זייַט - (המשך ון ריעִרדיקן נומער)

די פּליטי

עס†זייַנען† שוין†געווען† אין†ווילנע† טויזנטער† ייִדישע† פּליטים ¨† אַנטלאָ≠ † פֿענע†און† אַרויסגעטריבענע†פֿון† אַ†טייל† פֿון† דער† קאָוונער† גובערניע ¨† אויך† אַ† ביסל†פֿון† דער†קורלאַנדער† גובע†רניע Ɔ מע† האָט† געטריבן† פֿון† די† גרענעצן † ¨† און†עס† זייַנען†אָנגעקומען† אין†ווילנע† טויזנטער† ייִדישע† משפּחות ¨† אָרעמע¨ † פֿון† כּמעט† גאַנץ† ל†יטע ª† אַ† טייל† פֿון† קאָוונער† גובערניע† און† פֿון† וויל≠ נער† גובערניע Ɔ מע† האָט† די† דאָזיקע† † משפּחות†ביסלעכווייַז† עוואַקויִרט† † פֿון† ווילנעÆ † ס5 איז† געשאַפֿן† געוואָרן† דע≠ מאָלט†אַ† קאָמיטעט ¨† וואָס†זייַן† צענטער† איז†געווען† אין†פּעטר אָגראַד† ¨† צו†קענען† אַרויסשיקן†פֿון† ווילנע†די† פּליטים†און† צו†קענען† זיי†אַווע† קשיקן†ווייַטער† אין† אַנדערע†רוסישע† גובערניעס Æ

דעמאָלט†האָבן† ייִדן†אויך† געמעגט† שוין†פֿאָרן† אין†די† דאָזיקע†גובערניעס ¨† ווייַל†ווען† ס 5איז† געקומען†די† מלחמה† און†די† דייַטשן†האָבן† אָנגעהויבן†מאַכן† אַלץ† מער† און† מער† אָנגריפֿן† אויף† די† רוסישע† טעריטאָריעס ¨† האָט† מען† פֿון† איין†זייַט† אַרויסגעטריבן†ייִדן† פֿון†גע≠ ביטן† נאָענט† צו† דער† גרענעץ ¨† ווייַל† מע† האָט† געזאָגט ¨† אַז† ייִדן† זייַנען† ווי† שפּיאָנעןª †און† פֿון†דער† צווייטער†זייַט ¨† האָט† מען† דאָך† געמוזט† דערלויבן† ייִדן† פֿאָרן† אין† ריאַזאַן ¨† אין† טאַבאָ† ¸ø ˛¨ † נאָענט† צו† דער† וואָלגע ¨† טיף¨ † טיף† אין† רוסלאַנד Ɔ אָבער† ביז† די† ייִדן† פֿלעגן†קענען† פֿאָרן ¨† פֿלעגן†זייַן† וואָכן† לאַנגע†און† חדשים ¨† אַז†מע† פֿלעגט†זיך† וואַלגערן† אין† גרויסע† האַלעס ¨† סתּם† אין†זאַלן ¨† וווּ†געוויינטלעך† קומען†גאָר† פֿאָר† פֿאַרזאַמלונגען ¨† און† מע† פֿלעגט† שלאָפֿן† אויף† דער† ערד† אָדער† אויף† אַ† ביסל† שטרוי Ɔ און† מע† פֿלעגט† זיי† דאַרפֿן† שפּייַזן ¨† געבן† ברויט ¨† אַ† ביסל† מילך† פֿאַר† די† קינדער ¨† הייס† וואַסער† אאַז/ ווÆ † האָבן† דאָך† געדאַרפֿט† זייַן† די† וואָס†באַדינען† די†מענטשן ¨† וואָס†גיבן† אַכטונג†אויף† די†מענטשן Ɔ פֿאַרשטייט† זיך¨ †אַז† איך†בין† געווען†איינער† פֿון†זיי Ɔ און†איך† האָב†כּמעט† שטענדיק†געהאַט† די† נאַכט ¸שיכט ˛Æ † פֿריִער† פֿלעגט† מען† אָדער† לייענען† אָדער† אַרומטרייַבן† זיך†מיט† חבֿרים ¨† אָדער†אַרומגיין† מיט† מיידלעך † ¨† אָדער¨ †איך† ווייס ¨† רעדן†וועגן† פּאָליטיק¨ † וואָס† מען† האָט† דעמאָלט† אַזוי†פֿיל† גערעדט ¨† ¸אַלץ ˛† בייַ†נאַכט Æ

די† לעצטע† פּאָר† חדשים† פֿון† דעם† לעצטן† קלאַס† גימנאַזיע† האָב† איך† אין† גאַנצן†אויפֿגעהערט† זיך†צוגרייטן† צו†די† עקזאַמענסÆ †איך† בין†כּמעט† יעדע†נאַכט† געווען†אין† איין†גרויסן† זאַל ¨† וואָס†האָט† געהייסן†קרענגלזאַל ¨† פֿונאַ†נדערגעטראָגן† ”קיפּיאַטאָק“† ( )† —† דאָס† איז† קאָכעדיק† וואַסער Ɔ אָדער† געדאַרפֿט† גרויסע† לאַבנס† ברויט† צעשנייַדן† און† צוטראָגן† יעדער† משפּחה† אַ† געוויסן† טייל¨ † אָדער† נאָך† אַזעלכע† זאַכן† געבן Ɔ אַ† מאָל† האָט† געקענט† פּאַסירן ¨† אַז† מע† זאָל† גאָר† געבן† אייער ¨† און† מע† האָט† שטענדיק†געדאַרפֿט† זען ¨† אַז†עס† זאָל†זייַן† פֿאַר† קינדער† מילך ¨† אָדער† נאָך† עפּעס Ɔ די†לעצטע† חדשים†פֿון† לעבן†אין† ווילנע† זייַנען† געווען† אויסערגעוויינטלעך† שווערע† חדשים† פֿון† אַזאַ† מין† טאָגטעגלע כער† פּראַקטישער† אַרבעט Ɔ פֿון† איין† זייַט† האָב† איך† זיך† געפֿילט† גוט¨ † זייער† גוט∫† ”איך† טו† אַ† הייליקע† אַרבעט“† אאַז“וו† מיט† די† דאָזיקע† אַלע† פֿראַזעסÆ †פֿון† דער†צווייטער† זייַט ¨† האָב† איך† היפּש† ביסל† אָנגעוווירן† וואָג† און† אויסגעזען†שלעכט† און†אַרומגעגאַנגען† אַ† ניט דערשלאָפֿענער Ɔ ס5 איז† גענוג† צו† זאָגן¨ †אַז† איך†האָב† אויסגעהאַלטן†אַ† סך† שוואַכער† ¸ווען† איך† בין† געקומען ˛† צו† די†עקזאַמענס Æ

די עקזאַמענס

מען†האָט† געמיינט¨ †איך† וועל†זייַן† פֿון†די ¨† וואָס†וועלן† קריגן†אַ† גאָלדענעם† מעדאַל¨ † וואָס† האָט† געמאַכט† מעגלעך† אַרייַנצוקומען† אין† אוניווערסיטעטÆ † אָבער†איך† האָב†קיין† גאָלדענע†מעדאַלן† נישט† באַקומעןÆ † איך† האָב† באַקומען† עטלעכע† † דרייַעןª † איך† האָב† באַק†ומען† אויך†פֿינפֿן ¨† אויף†אַזאַ† זאַך†ווי† רוסיש† און† מאַטעמאַטיק¨ † וואָס† זייַנען† מיר† אָנגעקומען†זייער† גרינגÆ †אָבער† דורכ≠ געפֿאַלן†בין† איך†אויף† געשיכטע†—†ניט† ¸ממש ˛† דורכגעפֿאַלן¨ †נאָר† אַנשטאָט†צו† קריגן†אַ† פֿינף†געקראָקן† אַ†פֿיר Æ

בייַם†עקזאַמינירן† איז†געווען† אַזאַ† זאַך∫† ס5 איז† געווען† אַ† פּראָגראַם† מיט† געוויסע† פּונקטןª † לאָמיר† זאָגן¨ † אין† דער† פּראָגראַם† זייַנען† דאָ†∞≤† פּונקטןÆ † פֿלעגט† מען† דאַרפֿן† אַרויסציִען† אַ† בי≠ לעט† ©¸ אַזוי˛ †האָט† עס†געהייסן ®Æ †למשל ¨† מע†ציט† אַרויס†אַ† בילעט∞† ≤ª †איז† אין† פּראָגראַם† דאָ¨ † אַז† אין†∞≥† דאַרף† מען† דערציילן† די† געשיכטע† פֿון† פֿראַנק≠ רייַך† אין† Σ± טן† יאָרהונדערט¨ † אָדער† די†צווייטע† העלפֿט†פֿון Σ†± טן†יאָ† רהונ≠ דערט¨ †אָדער† די†צייַט† פֿון†לודוויג† דעם† ¥±טן Ɔ גיט† מען† אַ† געוויסע† צייַט† זיך† דורכצוטראַכטן¨ † דערווייַלע† פֿרעגט† מען† אַן† אַנדערן† און† נאָך† דעםÆÆÆ † ווען† איך† בין† צוגעגאַנגען† צום† טיש† און† געוואָלט† אַרויסציִען¨ † באַרימט† † זיך† מייַן†לערער ¨† וואָס†איז† געווען† † מייַנער† אַ†גוטער† פֿרייַנד¨ †פֿאַר† דעם†אי† נספּעק≠ טאָר∫†”דאָס† איז†מייַן† בעסטער†תּלמיד Ɔ ער† קען† געשיכטע¨ † ער† האָט† אַ† סך† געלייענטÆ“† זאָגט† דער† אי†נספּעקטאָר∫† ”אויב† אַזוי¨ † וואָס† וועט† ער† ציִען† אַ† בילעט¨ † איך† וועל† אים† שטעלן† אַ† פֿראַגעÆ“† וואָס† פֿאַר† אַ† פֿראַגע† האָט† ער† געשטעלטø † ”דערציילט† מיר† די† געשיכטע† פֿון† סאַרדיניע¨ † פֿון† קאָרסי≠ קע¨ †אויב† איר†ווילט ¨† אויך¨ †דער† עיקר† די†געשיכטע† פֿון†סיציליע Æ“

אין†אָנהייב† איז†געווען† גרינג∫†די† גריכישע†קאָלאָניעס† דאָרטן¨ †ווי† ס5 איז† שפּעטער†געווען† אַ†טייל† פֿאַרבונדן†מיט† נעאַפּאָלÆ †אָבער †¸ ס5 איז†דאָך ˛† קלאָר¨ †אַז† איך†האָב† זיך†געפּלאָנטערט† אין†דעם ª† אַזאַ†פּונקט† איז†נישט† געווען¨ †איך† האָב† קיין†מאָל† ניט†געלערנט† געשיכטע†פֿון† סיציליעÆ † האָב† איך† אַנשטאָט† אַ† פֿינף† געקראָגן†אַ† פֿירÆ †די† אַלע†אַנדערע† זאַכן¨ † וואָס† איך† האָב† געקראָגן† אַנשטאָט† פֿינפֿן† פֿירן† אָדער† אַ† פּאָר† דרייַען¨ † האָבן† מיך† ניט† פֿאַראינטערעסירטÆ † שפּעטער† † איז†געווען† פֿאַר†מיר† אַ†גע≠ וויסע†שוועריקייט† בייַם†אָנקומען† אין† אוניווערסיטעטÆ

אַז†איך† האָב†געענדיקט† גימנאַזיע¨ † בין† איך† גלייַך† ניט† געפֿאָרן Ɔ כ‘האָב† שוין†אין† דער†היים† ניט†געקענט† פֿאָרן¨ † ¸אָבער† יאָ˛ †צו† מייַנע†עלטערן ª† נאָר†איך† בין†געפֿאָרן† מיט†די† באַנען†וואָס† האָבן† געפֿירט† די† פּליטים¨ † ¸און ˛† געטראָפֿן† זיך† מיט† מייַנע† עלטערן† וואָס† זייַנען† שוין† געווען† אין† אַ† שטאָט† לוצןÆ † פֿון† לוצן† בין† איך† אַוועקגעפֿאָרן† אין† פּעטראָגראַדÆ

אַ נייַער חלו

די†יאָרן† אין†ווילנע† זייַנען†געווען† יאָרן† פֿון† באַקענען† זיך† מיט† דעם† ייִדישן†לעבן ¨† באַקענען†זיך† מיט†דער† פּראָבלעמאַטיק¨ † וואָס† איז† ניט† קיין† טעאָרעטישע¨ † נאָר† אַ† פּראַקטישע Ɔ און† מיט† אַ† חלום∫† איך† ווייס† שוין† וואָס† איך† וועל† זייַן ¨† איך† וועל† זייַן† בייַ† ייִדן† אַ† פֿירער Ɔ איך† וועל† ניט† זייַן† מער†אַ† געלערנטער†פֿון† געשיכטע†ווי† איך† האָב† עס† געוואָלט† און† מייַן† טאַ≠ טע† האָט† וועגן† דעם† געחלומט Ɔ מען† האָט† מיר† אַפֿילו† געהאַט† צוגעזאָגט ¨† אַז† ווען† איך† וועל† ענדיקן† גימנאַזיע ¨† וועל†איך† קענען†פֿאָרן† אין†מצרים† און† אין†ארץ ישׂראל ¨† ניט†ווי† קיין†ציוניסט ¨† און† ניט† ווי† קיין† אַנטי ציוניסט ¨† נאָר† זיך† באַקענען† ווי† עס† האָט† אויסגעזען† דאָס† וויגעלע† פֿון† אונדזער† קולטור† און† פֿון† דער† וועלטקולטור† אאַז“וו Ɔ איןΠ† טן† קלאַס† גימנאַזיע † ¸האָב† איך ˛† באַשלאָסן∫† ווער† וויל† זיך† פֿאַרנעמען† מיט†לערנען ¨† ווער†דאַרף† עס¨ †לערנען ø† וויפֿל† איך† וועל† קענען¨ † וועל† איך† קענעןÆ †מייַן †¸ ראָלע˛ †וועט† זייַן† ¸ווי ˛† אַ† געזעלשאַפֿטלעכער†טוער Ɔ אָבער†דעם† אויסדרוק†”געזעלשאַפֿטלעכער† טוער“† האָב† איך† קיין† מאָל† ניט† געניצטª † איך† האָב†געניצט ¨† מיט†אַ† סך†מער† נאַיִווער† אַמביציע† און† קינדישקייט∫† איך† וועל† זייַן†בייַ† ייִדן†אַ† פֿירערÆ

די שוועסטער מינע או גיטל

די†ערשטע† געשעעניש†איז† געווען† דאָס† נייַגעבורט† פֿון† נאָך† אַ† קינד Ɔ נאָך† די†פֿיר† ייִנגלעך†איז† געקומען†אַ† מיידל ¨† וואָס† מע† האָט† זי† אָנגערופֿן† מינע Ɔ און† נאָך† דעם† מיידל† איז† געקומען† נאָך† אַ† מיידל¨ † וואָס† מע† האָט† זי† אָנגערופֿן† גיטעÆ †דאָס† האָט†דער† טאַטע†צעטיילט† דעם† נאָמען† פֿון† זייַן† מוטער ¨† וואָס† ער† האָט†זי† פֿאַרגעטערט ¨† אויף†צוויי∫† יענע† האָט† געהייסן† מינע גיטע ¨† האָבן† מיר† איצט† געהאַט† אַ† מיידל† מינע† און† אַ† מיידל† גיטע Ɔ ווען† מינע† איז† געבאָרן† געוואָרן†איז† די†מאַמע† געווען†אַ† לענ≠ גערע† צייַט† נישט† געזונט Ɔ און† דאָס† קינד†איז† געווען†אַן† אומרויִק†קינד† וואָס† האָט†אַ† סך†געוויינט Ɔ בין†איך† געוואָרן† דער† וואָס† טראָגט† אַרום† גאַ†נצע† טעג† דאָס† קליינע† מיידעלע† גיטע† אויף† זיך ¨† זי† צו† באַרויִקן Ɔ געדענק† איך ¨† ווי† איך† פֿלעג†אַפֿילו† אין†מיטן† נאַכט†אויפֿשטיין† און† זי† אַרומטראָגן† אין† דעם† גרויסן† זאַל¨ † וווּ† קיינער† איז† נישט† געשלאָפֿן† און†ס 5איז† געווען†שטיל† און†רויִק Ɔ און† איך† פֿלעג† זיך† ב†אַמיִען† קנאַקן† מיט† די† פֿינגער¨ †קנאַקן† מיט†דער† צונג ¨† און†איך† האָב†זייער† שטאַרק†ליב† באַקומען†דאָס† מיידעלע†גיטעלע Æ

די שׂרפֿה

אַ† קורצע† צייַט† נאָך† דער† רעוואָ≠ לוציע† פֿון † μπ∞ †± איז† אין† אונדזער† שטעטל†געשען† אַ†גרויס† אומגליק Ɔ אין† מיטן†דער† נאַכט ¨† אין†אַ† האַרבסטיקער† נאַכט† ©דאַכט† זיך ¨† אַז†דאָס† איז†געווען† אָקטאָבער† אָדער† נאָוועמבער ®¨ † מיט† אַ† געוואַלדיק† גרויסן† שטורעמווינט† איז†אויסגעבראָכן† אַ†שׂרפֿה Ɔ די†שׂרפֿה† האָט† זיך† אָנגעהויבן† היפּש† ווייַט† פֿון† דעם† אָרט ¨† פֿון† די† עטלע כע† גאַסן† וווּ† ייִדן† האָבן† געוווינט ¨† נאָר† דער† ווינט† האָט† גענומען† אַריבערטראָגן† די† פֿונקען Ɔ דאָרטן† האָט† געברענט† היי† און† שטרוי ¨† אַזעלכע† זאַכן ¨† בייַ† אַ† פּויער¨ †און† עס†האָט† זיך†אָנגעהויבן† אַ† קאָלאָסאַלע†שׂרפֿה† אויף†דער† גאַנצער† גרויסער† גאַס ¨† וואָס† האָט† געהייסן† די† ליבאַווער†גאַס Æ

אונדזער† שטוב† איז† געווען† אין† מיטן† פֿון† דער† דאָזיקער† ליבאַווער† † גאַס† אויפֿן† ווינקל† פֿון† אַ† געסל† וואָס† מע† האָט† גערופֿן† איצע מאַרקס† אולי≠ צעÆ † מיר† האָבן† קוים† זיך† אַרויסגעראַ≠ † טעוועט† מיטן† לעבן Ɔ איך† געדענק ¨† אַז† די† איינציקע† זאַכן ¨† אין† וועלכע† איך† בין† געווען† אָנגעטאָן ¨† דאָס† איז† געווען†אַ† לאַנג†נאַכטהעמד† און†אויפֿן† נאַכטהעמד†אַרויפֿגעוואָרפֿן†—† עפּעס†אַ† מאַנטלÆ †און† אויף†דער† האַנט†האָב† איך† געהאַלטן†די† דאָזיקע†גיטעלע Æ

ס5 האָט† אָפּגעברענט† אונדזער† הויז¨ † ס5 האָט† אָפּגעברענט† די† פֿאַבריק ¨† ס5 האָט† אָפּגעברענט† די† שכנישע† הייַ≠ זער¨ † אַלץ† האָט† אָפּגעברענט Ɔ אונדז† האָט† מען† אָפּגעפֿירט† היפּש† ווייַט† אויף† קר†עטינגער† גאַס† —† די† פֿונקען† זייַנען† שוין† ניט† געגאַנגען Ɔ און† אויף† מאָרגן†אין† דער†פֿרי† זייַנען†מיר† געקו≠ מען† אַרומקוקן† און† זען† וואָס† איז† גע≠ וואָרן† פֿון† די† אַלע† זאַכן ¨† וואָס† זייַנען† פֿאַ†רברענט† געוואָרן Ɔ מען† האָט† כּמעט† קיין†זאַך† ניט†אַרויסגעראַטעוועט Ɔ דער† טאַטע†האָט† אַרויסגעראַטעוועט†אַ† טייל† פֿאַרטיק†געמאַכטע† בורשטין זאַכן Æ

די†קראַנקע† מאַמע ¨† האָט†אין† דער† צייַט† פֿון† דער† שׂרפֿה† כּמעט† גאָר† נישט† געקאָנט† העלפֿן Ɔ ס5 איז† פֿאַר≠ ברענט†געוואָרן† די†קו† וואָס†מיר† האָבן† דעמאָלט† געהאַט † ©מיר† פֿלעגן† גע≠ וויינטלעך† † האָבן†אין† הויף†אַ† קו ®Æ †און† דאָס†גאַנצע† בילד†פֿון† די†פֿונקען† וואָס† שפּריצן† פֿון† אַלע† זייַטן ¨† איז¨ † פֿאַר≠ שטייט† זיך ¨† אויף† יאָרן† געבליבן† אין† מייַן† לעבן Ɔ מער† פֿון† אַלץ† האָב† איך† געקלאָגט† אויף† דרייַ† זאַכן∫† די† קו† איז† פֿאַ†רברענט† געוואָרן ª† עס† זייַנען† פֿאַר≠ ברענט†געוואָרן† די†ספֿרים† וואָס†זייַנען† געבליבן†נאָכן† זיידן†יודל†—† כּמעט†אַלץ ª† עס† זייַנען† אויך† פֿאַרברענט† געוואָרן† פֿאַרשיידענע† שיינע† אַלטע† זאַכן ¨† וואָס†איז† געווען†בייַ† אונדז†אין† שטוב† ממש† פֿון† דורות Ɔ אַפֿילו† אין† אָרעמע† הייַזער¨ †אין† ייִדישע ¨† זייַנען†דאָך† אויך† דאָ† ¸שיינע† זאַכן ¨† ווי˛ † אַ† שיין† בעט† אָדער†אליהו הנבֿיא Ɔ געבליבן†אַזוי† ווי† מיר†שטייען† און†גייען ¨† האָבן†מיר† זיך† אַרייַנגעקליבן† בייַ† אַ† שכן† פֿון† דער† אַנדערער†זייַט ¨† וואָס†איז† געבליבן†ניט† אָפּגעברענט¨ † און† געלעבט† אַ† האַלב† יאָר†אין† זייער†גרויסער† ענגשאַפֿט Æ

אַ אַנאַרכיסט

אין† דעם† האַלבן† יאָר† זייַנען† גע≠ שען† אַ† סך† זאַכן Ɔ מען† האָט† אויפֿגע≠ האָנגען†דאָס† ייִדישע†ייִנגל ¨† וואָס†האָט† אונטערגעצונדן† די† שׂרפֿה Ɔ דאָס† איז† געווען† מסתּמא† אַ† ייִנגל† פֿון† אַ† יאָר† Ππ—± ±¨ † אפֿשר† Æ≤∞† ער† האָט† געזאָגט ¨† אַז† ער† איז† אַן† אַנאַרכיסט Ɔ מיר† האָבן† בכלל† נישט† געוווּסט† וואָס† דאָס† איז ¨† אַן† אַנאַרכיסט Ɔ עס† זייַנען† שוין† גע≠ ווען† אַ† ביסל† רעוואָלוציאָנערן ¨† אָבער† אַנאַרכיסטןÆÆÆ † נישט† נאָר† איז† ער† געווען†אַן† אַנאַרכיסט ¨† ער†איז† געווען† † אַ† שטיל ¨† פֿייַן¨ † גוט† ייִנגל ¨† אַן† איינ≠ צ†יקער† זון† פֿון† אַ† ייִדישן† מלמד † ©ניט† ¸מייַנער ˛¨ † איך† האָב† געלערנט† בייַ† אַן† אַנדערן® Ɔ מע† האָט† אים† גלייַך† אויף† מאָרגן† אַרעסטירט† און† ס 5איז† אַוועק† אַ† צוויי† וואָכן† צייַט ¨† ס5 איז† געווען† אַ† גיך† געריכט ¨† אַ† מיליטעריש† געריכט† אין†ליבאַווע ¨† און†מע† האָט†דאָס† ייִנגל† אויפֿגעהאָנגעןÆ

די† דאָזיקע† אַלע† קאָלאָסאַלע† גע≠ שעענישן† —† די† גרויסע† שׂרפֿה† און† אויכעט†וואָס† מיר†האָבן† געמוזט†וווינען† אין† גאַנץ† אַנדערע† באַדינגונגען ¨† און† דערנאָך¨ †אַז† ס5 איז†געקומען† די†מעשׂה† מיט† אויפֿהענגען† דאָס† ייִנגל†—† זייַנען† געווען† אַזעלכע† געשעענישן† וואָס† האָבן† זיך† אַרייַנגעקריצט† אין† זכּרון ¨† און†וועלכע† איך†האָב† געדאַרפֿט†יאָרן† לאַנג†טראַכטן† און†נאָך† טראַכטן Æ

דער טויט

דער†ווינטער† איז†אַוועק ª† מיר†האָבן† געלעבט† דעם† ווינטער† אין† שווערע† ב†אַדינגונגען† —† ניט† מאַטעריעלע¨ † נאָר† די† באַדינגונגען† פֿון† דעם† לעבן† זייַנען† † געווען† שווערÆ † און† עס† ¸איז ˛† געשען† † אין† משך† פֿון† ווינטער† אויך† נאָך† עפּעס∫† גיטעלע¨ † וואָס† איך† האָב† געטראָגן† אויף† די† הענט¨ † איז† געווען† אַ† שוואַכע† בייַם† געבוירן† ווערןÆ † זי† האָט¨ †אַ† פּנים¨ †זיך† צוגעקילט†אין† דער† דאָזיקער† † שפּעט†האַרבסטיקער† נאַכטÆ † זי† האָט† אָפּגעקרענקט† אַ† פּאָר† חדשים† און† זי† איז† געשטאָרבןÆ † איז† פֿון† אַלע† זייַטן†פֿאַר† מיר†צום† ערשטן†מאָל† גע≠ ווען† טויט∫† טויט† פֿון† גיטעלע¨ † וואָס† איך† האָב† געהאַלטן† אויף† די† הענט¨ † און† אַ† טויט† פֿון† אַ† ייִנגל¨ † וואָס† איך† האָב† געקענט† † און† וואָס† מע† האָט† אים† אויפֿגעהאָנגען † Ɔ דאָס† איז† געווען† אָנהייב† π∞∂Ʊ † ¸מען ˛† דאַרף† וויסן¨ † אַז אין† יענע† צייַטן† זייַנען† געווען† זייער אַ† סך† טויט אורטיילן† פֿון† דער† צאַרי≠ שער† מאַכט† קעגן† פֿאַרשיידענע† רע≠ וואָל† † וציאָנערןÆ †¸ דאָס˛ †אויפֿהענגען† און ¸דאָס ˛† פֿאַרמישפּטן† צום† טויט† אַ† רע≠ וואָלוציאָנער† איז† געווען† עפּעס† וואָס האָט† געמאַכט† אויף† מיר¨ † וואָס† איך בין† געווען† שוין† דעמאָלט¨ † אַזוי† צו זאָגן¨ †אַ† טראַכטנדיקע†באַשעפֿעניש ¨† אַ געוואַלדיקן†אייַנדרוק Æ

ווי† נאָר† ס5 איז† געקומען† דער פֿרילינג† ©פֿון π∞∂†± ®¨ †האָט† מען†זיך† גע≠ שטעלט†אויף† דעם†זעלביקן† אָרט†בויען אַ†הויז ¨† און†נאָך† אַ†גרעסער† הויז¨ †און נאָך†אַ† באַקוועמער†הויז†—† כאָטש†דער גאַנצער†פּלאַן† פֿונעם†הויז† איז†געווען דער† זעלביקער† ווי† ס5 איז† געווען פֿריִערÆ † און† מע† האָט† גענומען† אויך בויען†די† פֿאַבריק†וואָס† איז†געווען† אין הויף†און† וואָס†איז† געגאַנגען†לענגויס דעם† ¸הויז ˛Æ † דער† הויף† איז† געווען† אַ גרויסער¨ † לאַנגער¨ † מיט† ביימער¨ † און ס5 זייַנען†געווען† פֿאַרשיידענע†שטאַלן Æ מע†האָט† גענומען†דאָס† אַלצדינג†בויען ¨ און†ס 5איז† געקומען†פֿרילינג Æ

בין† איך† אַוועק† זיך† שפּילן† אויף אַ† חורבֿה¨ † וווּ† מע† האָט† ערשט† נאָך ניט† אָנגעהויבן† בויען¨ † פֿון† מייַנעם† אַ חבֿר¨ † וואָס† איז† געווען† אַ† ייִנגל† פֿון אַן† אייַזנקרעמערÆ † ער† האָט† געהייסן בעבקע¨ † געווען† אַ† ביסל† עלטער† פֿון מיר¨ †און† מייַנער†אַ† שטענדיקער†שפּיל חבֿרÆ †דאָס† איז†געווען† שוין†נאָענט† צו פּסח¨ † בין† איך† געקומען† צו† זיי† זיך שפּילןÆ †אפֿשר †¸ האָב†איך ˛† מיטגענומען מייַן† ברודער† ישׂראל¨ † אפֿשר† ניט† — איך†געדענק† שוין†ניט Ɔ ווייס†איך† ניט פֿאַר† וואָס† און† איך† ווייס† ניט† פֿאַר ווען¨ † נאָר† בעבקעס† שוועסטער† האָט אויפֿגעהויבן†אַ† שטיין†פֿון† דער†דאָזי≠ קער† חורבֿה† און† געוואָרפֿן† אויף† מיר¨ און†איך† האָב†געקראָגן† דאָ†אַ† קלאַפּ†אין שטערןª †דער† צייכן†איז† נאָך†געבליבן ביז†הייַנטיקן† טאָגÆ

עס†איז† געווען†זייער† אַ†גרויסער ¨ שטאַרקער† קלאַפּª † איך† בין† דעמאָלט אַוועקגעפֿאַלן¨ †און† כ5 שטעל†זיך† פֿאָר†די שרעק†און† די†איבערלעבונגען† פֿון†מייַן מאַמען¨ †ווען† מע†האָט† מיך†געבראַכט צו†טראָגן† אַ†פֿאַרבלוטיקטן Ɔ מען†האָט געדאַרפֿט†ברענגען† אַ†פּראָפֿעסאָר† פֿון קעניגסבערג¨ † ¸וואָס ˛† איז† געקומען אויפֿן† צווייטן† אָדער† אויפֿן† דריטן טאָגÆ † מע† האָט† געדאַרפֿט† פֿאַרנייען די† דאָזיקע† וווּנדÆ † פֿאַרשטייט† זיך¨ † אַז איך†בין† אין†משך† פֿון†עטלעכע† וואָכן געוואָרן† גוט¨ † געוואָרן† געזונט¨ † אָבער אַן† איבערלעבונג† און† אַ† געשעעניש איז†געווען† אַ†געוואַלדיקע Ɔ ווייַל†ווען איך†בין† געלעגן†אָט† אַזוי†און† געקומען נאָך†דעם† צו†זיך ¨† שוין†געלעגן† אפֿשר ניט† קיין† פֿאַרבלוטיקטער¨ † איז† געווען בייַ† מיר† די† זיכערקייט∫† איך† שטאַרבÆ ווייַל† אָט† האָב† איך† מיט† אַ† קורצער צייַט† ¸פֿריִער ˛† געזען†ווי† עס†שטאַרבט אַ† קינד¨ † אָדער† איך† האָב† געהערט וועגן†שטאַרבן Ɔ איך†שטאַרב Ɔ און†דע≠ מאָלט† האָב† איך† זייער† ניט† געוואָלט שטאַרבןª †שוין† אַ†ביסל† געוווּסט†וואָס דאָס† איז¨ † האָב† איך† זייער¨ † זייער† ניט געוואָלט† † שטאַרבןÆ † איז† דאָס† יאָר μπ∞ π∞∂—±†± געווען†אַ† יאָר†מיט† גרויסע און†שוו ערע††איבערלעבונגען† אין†מייַן לעבןÆ

פֿרומקייט

אָבער† אויך† נאָך† דעם†—† איך† בין געווען† שוין† דעמאָלט† אַ† גרויס† ייִנגל ¨ Ππ— † יאָר¨ † אפֿשר† מער†—† בין† איך† גע≠ ווען† געוואַלדיק† פֿרום Ɔ און† נאָך† דעם ווי† איז† שוין† אַ† לערער† געווען† הער≠ ציקאָוויטש¨ † וואָס† איך† האָב† געוווּסט † ¨ אַז† ער† איז† ניט† קיין† פֿרומער† און† אַז ער† לייגט† ניט† קיין† תּפֿילין Ɔ און† איך האָב† געוווּסט ¨† אַז† מייַן† טאַטע† קומט אין†שול† נאָר†שבת ¨† און†אַ† מאָל†דרייט ער† זיך† אַרויס† פֿון† קומען† אין† שול אַפֿילו†שבת ª† ווען†ס 5איז† אַ†גוטער† ווע≠ טער¨ † גייט† ער† אַוועק† שפּאַצירן† מיט הערציקאָוויטשןÆ

יודל מ רק

Newspapers in Yiddish

Newspapers from USA

© PressReader. All rights reserved.