נייַע איבערזעצונג פֿונע* תּלמוד לזכּרו פֿריזלאַנדער ייִד

Forward (Yiddish Edition) - - פראָנט זייַט -

לייוואַרדען¨ †האָלאַנד †© ייִט- אַ® Ɔ—† ווען†יעקבֿ נתן† דע לייווע† האָט† זיך† אומגעקערט¨ † מיט† צוויי† צענדליק† יאָר† צוריק¨ † פֿון† זייַן† היים† אין† אַן†אַמסטערדאַמער† פֿאָרשטאָט†אין† דער†געגנט ¨† פֿונוואַנען† עס† שטאַמט† זייַן† משפּחה¨ † האָט† ער† געזאָגט¨ †אַז† ער†האָט† געפֿונען†„דעם† עק†פֿון† דער† וועלט" Ɔ פֿריזלאַנד† איז† אַן† איזאָלירטער† ראַיאָן† אין† צפֿון האָלאַנד†—† אַ† לאַנד† פֿון† פֿעלדער† און† פֿאַרמען¨ †וווּ† די†תּושבֿים† רעדן†אויף† אַן†אייגענער† שפּראַך¨ †פֿריזיש ¨† וואָס†איז† נעענטער¨ †אין† געוויסע† אַספּעקטן¨ †צו† ענגליש¨ †ווי† צו†האָלענדיש Æ

די†משפּחה† דע לייווע†האָט† געוווינט†אינעם† דאָזיקן† האַלב אויטאָנאָמישן† ראַיאָן† במשך† פֿון† ∞∞≥† יאָר¨ † און† איז† געווען† אַ† טייל† פֿון† דער† אָרטיקער† אייגנאַרטיקער† ייִדישער† קהילה¨ † מיט† אוניקאַלע† מינהגים† און† טראַדיציעסÆ † אַזוי† ווי† די† אַרומיקע† ניט ייִדישע† באַפֿעלקערונג¨ † האָבן† די† פֿריזישע† ייִדן† גערעדט† אויף† דער† אָרטיקער† שפּראַךÆ †דע לייוועס† מאַמע†איז† דערצויגן†געוואָרן† אין†לייוואַרדען ¨† די†הויפּטשטאָט† פֿון†פֿריזלאַנד ¨† אינעם† ייִדישן† קוואַרטאַל¨ † וווּ† עס† זענען† געווען† עטלעכע† כּשרע† פֿלייש געשעפֿטן¨ † אַ† כּשרע† קאַפֿעטעריע† און† אַן† אַנטוויקלטע† סיסטעם† פֿון† ייִדישער† בילדונגÆ † בסך הכּל¨ † האָבן† אין† דעם† שטאָט קוואַרטאַל†געוווינט† בערךμ∞∞† ¨†± ייִדןÆ

ווען† די† נאַציס† האָבן† אָקופּירט† האָלאַנד¨ † האָבן†זיי† אויסגעהרגעט†כּמעט† די†גאַנצע† ייִדישע† קהילה†אין† פֿריזלאַנדÆ †הייַנט† זענען†געבליבן† אין† לייוואַרדען†בלויז† אַרוםμ∞† †ייִדן†—† אַ†פּיצל קליינע† מינאָריטעט† צווישן† ∞∞∞ ¨μ∞ †∂תּושבֿים† פֿונעם† ראַיאָןÆ † מיט† פֿינף† יאָר† צוריק¨ † האָט† דע לייווע† זיך†פֿאָקוסירט† אויף†אַן† אַנדער†אַספּעקט† פֿון†זייַן† ייִדישער†ירושה†—† דעם†תּלמוד†—† און†אָנגעהויבן† עס† איבערזעצן¨ † צו† ביסלעך¨ † אויף† האָלענדישÆ † דעם† הייַנטיקן† זומער† האָט† ער† פֿאַרענדיקט† די† אַרבעט† איבער† דער† ערשטער† גמרא מסכ תּא¨ † „ברכות "ª †די† האָלענדישע†איבערזעצונג† מיט†אַ† קאָמענטאַר†פֿאַרנעמט† נייַן†בענדער Æ

הגם† די† ייִדישע† באַפֿעלקערונג† אין† לייוואַרדען† איז† הייַנט† זייער† קליין¨ † האַלט† דע† לייווע¨ †אַז† פֿריזלאַנד†איז† אַ†פּאַסיק† אָרט†פֿאַר† זייַן† פֿריזלאַנד†איז† דער†דריט גרעסטער† ראַיאָן†אינעם† לאַנד¨ † איז† עס† נישט† אַזוי† געדיכט† באַוווינט¨ † ווי† די†אַנדערע† פּראָווינצןÆ

ס' זעט† אויס¨ † אַז† די† ייִדישע† קהילה† אין† פֿריזלאַנד† איז† געגרינדעט† געוואָרן† בערך† אין† דער†זעלבער† צייַט¨ †ווען† די†ייִדן† האָבן†אָנגעהויבן† ווען† דער† אַלטער† רבֿ† איז† ניפֿטר† געוואָרן¨ † און דער† נייַער† האָט† באַשלאָסן† נישט† צו† דרשענען מער† אויף† ייִדיש¨ † האָבן† אַ† צאָל† עלטערע† לייַט פֿאַרלאָזט† די† שיל¨ † ווי† אַ† פּראָטעסט† קעגן† דער „קריסטלעכער† שפּראַך" Æ דער† פֿריזישער† דיאַלעקט† פֿון† ייִדיש† איז אָבער†אויך† געווען†אַן† אוניקאַלער¨ †ווי מע† זעט† פֿונעם† אָפּגעהיטן† גלאָסאַר¨ וועלכן† האַרטאָג† בעעם¨ † אַ† ייִדישער לערער¨ † האָט† צונויפֿגעשטעלט† נאָך דער† צווייטער† וועלט מלחמהÆ † וואַ≠ לעט†האָט† דערקלערט¨ †אַז† בעת†דעם חורבן† זענען† כּמעט† אַלע† אָ†רטיקע ייִדן†פֿאַרניכטעט† געוואָרן¨ †ווייַל ¨† אין פֿאַרגלייַך†מיט† אַנדערע†ראַי אָנען††פֿון האָלאַנד¨ † איז† אין† פֿרי†זלאַנד† נישט געווען†וווּ† זיך†אוי סצובאַהאַלטן†Æ †פֿון צען† ייִדישע† קהילות¨ † וועלכע† האָבן געבליט† פֿאַר† דער† מלחמה¨ † האָבן† אַ קנאַפּע† צאָל† ייִדן† זיך† אומגעקערט בלויז† קיין† לייוואַרדעןÆ † בסך הכּל¨ לויט† דע לייווע¨ † האָבן† בערך† ∞∞≥ פֿריזישע† ייִדן† איבערגעלעבט† דעם חורבןÆ †ער† איז†איינער† פֿון†עטלעכע אָרטאָדאָקסן† אין† פֿריזלאַנדª † נישט געקוקט† אויף† דער† קליינער† צאָל מיטגלידער¨ † איז† די† קהילה† אייַנ≠ געטיילט† אויף† אַן† אָרטאָדאָקסישן¨ רעפֿאָרמער† † און† אַזוי גערופֿענעם פּראָגרעסיוון† † סעקטאָרÆ

דע לייוועס†ווייַב† איז†אַן† ישׂראליÆ זייער† זון¨ † חיים¨ † וווינט† אין† אַשדודÆ דאָס† פּאָרפֿאָלק† פֿילט† זיך† צומאָל† צו† איזאָלירט אין†לייוואַרדען ¨† דערפֿאַר†וווינען† זיי¨ †פֿון† צייַט†צו צייַט¨ †אין† זייער†צווייטער† היים†אין† אַמסטעלוועען —† אַ† פֿאָרשטאָט† פֿון† אַמסטע†רדאַם Ɔ דער†תּלמוד איבערזעצער†האָט† געטענהט † ¨† אַז†ס 'איז† שווער†צו געפֿינען†אַ† מנין†אין† לי†יוואַרדען ¨† ווייַל†אַ† העלפֿט פֿון†די† אָרטיקע†פֿינף† צענדליק†ייִדן† זענען†עלטער פֿון†∞∂†יאָר Ɔ ער†האָט† דערקלערט¨ †אַז†„ די†קהילה האַלט†בייַם† אונטערגיין" Æ

אינעם†בנין† פֿון†דער† אַמאָליקער†לייוואַרדענער אָרטאָדאָקסישער†שיל† געפֿינט†זיך† איצט†אַ† שול פֿון† טענץÆ † זייַן† קהילה† פֿאַרזאַמלט† זיך† אין† אַ קליין†הויז† נישט†ווייַט† פֿונעם†געוועזענעם† שיל בניןÆ †דע לייווע† האָט†צוגעגעבן ¨† אַז†די† אוניקאַלע טראַדיציע† פֿון† פֿריזישע† ייִדן† איז† טראַגיש אומגעקומען¨ †און† קאָן†שוין† נישט†אויפֿגעלעבט ווערן† —† הגם† ער† פּרוּווט† זי† סימבאָליש† צו פֿאַראייביקן†דורך† זייַן†אַרבעט Æ אַרבעטÆ †ער† באַטראַכט†עס† ווי†אַ† מין †„תּיקון "Æ †דווקא† אינעם†אָרט ¨† וווּ† די† נאַציס† האָבן† געוואָלט† אומברענגען† זייַן† משפּחה† און† האָבן† פֿאַרניכטעט† כּמעט† אַלע† ייִדן¨ † וויל† ער† אַרויסגעבן† די† ערשטע† אַנאָטירטע† אויסגאַבע† פֿונעם†תּלמוד† אויף†האָלענדיש Æ

אינעם† אַרייַנפֿיר† צום† ערשטן† טייל† פֿון† דער† איבער≠ זעצונג¨ † דערמאָנט† דע לייווע† „די† שׂונאים†פֿון† ייִדן" Ɔ ער†וויל† אָבער† נישט† דערמאָנען† די† נאַציס† בפֿירושÆ † ווי† ער† האָט† דערקלערט† אין† אַן† אינטערוויו† פֿאַר† דער† ייִט- אַ¨ † איז† נישט† כּדאַי† זיי† צו† דערמאָנען† בכלל¨ † אַפֿילו†לגנאַי ¨† אין†אַזאַ† וויכטיקן† ייִדישן†טעקסט Æ„† אין†אַ† טויזנט† יאָר† אַרום" ¨† האָט† געמאָלדן† דער† איבערזעצער¨ „†וועט† דאָס† דאָזיקע† בוך† ווייַזן¨ † אַז† כאָטש† די†דייַטשן† האָבן†געפּרוּווט† צו†פֿאַרטיליקן† דאָס† ייִדישע†פֿאָלק ¨† זענען†מיר† געבליבן†לעבן "Æ

דע לייווע¨ † אַ† דאָקטער† און† אַ† געוועזענער† חזן¨ † וועלכער† פֿלעגט† פֿירן† גמרא קלאַסן† אויף† האָלענדיש¨ † ווען† ער† האָט† געוווינט† אין† אַ† אַנדער†אָרט ¨† האָט†איבערגעגעבן ¨† אַז†די† אַרבעט† איבער† די† ערשטע† צוויי† בענד† האָט† פֿאַרנומען† אַ† באַזונדערס† לאַנגע† צייַטÆ † איצט† גייט† דער† איבערזעצונג פּראָצעס† אַ† סך† גיכערª † צום† קומענדיקן† פּסח¨ † האָפֿט† ער† אַרויסצוגעבן† נאָך† צוויי†מסכתּות Ɔ דער†מחבר† האָט†איבערגעגעבן ¨† אַז†ביבליאָטעקן† און†פּריוואַטע† קונים†האָבן† שוין† געקויפֿט†בערך†∞∞≤† עקזעמפּלאַרן†פֿון† יעדן†באַנד Æ

פֿאַר† דער† צווייטער† וועלט מלחמה¨ † איז† די† ייִדישע† קהילה† אין† לייוואַרדען† געווען† די† גרעסטע† אין† פֿריזלאַנד†—† אַ† פּראָווינץ† מיט† אַן† אייגענער† פֿאָן† און† מיט† אַן† אייגן† לשון† —† די† איינציקע†אָפֿיציעלע† שפּראַך†אין† האָלאַנד¨ †אַחוץ† האָלענדישÆ † נישט† געקוקט† אויף† דעם¨ † וואָס† זיך† באַזעצן† אין† אַמסטערדאַם† —† אָנהייב† דעם† Σ± טן† יאָרהונדערט Ɔ במשך† פֿון† דורות ¨† האָבן† די† פֿריזישע† ייִדן† אַנטוויקלט† אייגענע† מינהגים† און† כאַראַקטעריסטישע† מלבושים Ɔ † למשל¨ † זיי† פֿלעגן† זאָגן† ספּעציע לע†תּפֿילות† בייַ† דער† לוויהÆ † דע לייווע† —† אַן† ענערגישער† מאַן† מיט† אַ† גוטן† חוש† פֿון† הומאָר†—† האָט† זיך† צעלאַכט† מיט† ביטערקייט ¨† דערציילנדיק¨ † ווי† זייַן† באָבע† פֿלעגט†טראָגן† איר†טראַדיציאָנעלע† פֿאַטשיילע†—† אַן†אוניקאַלער† סימן†פֿון† פֿריזישע†ייִדן Æ

באַרט†וואַלעט ¨† אַ†היסטאָריקער† פֿונעם†אַמ≠ סטערדאַמער†אוניווערסיטעט† און†אַן† עקספּערט† אין† דער† געשיכטע† פֿון† האָלענדישע† ייִדן ¨† האָט† דערציילט ¨† אַז† לייוואַרדען† איז† געווען† די† לעצטע† ייִדישע† קהילה† אין† האָלאַנד ¨† וווּ† דער† אָרטיקער† רבֿ† פֿלעגט† זאָגן† דרשות† אויף† ייִדיש† ביזן† יאָר † ΠΠ∂Ʊ † דער† הויפּט רבֿ† פֿונעם† ראַיאָן ¨† הרבֿ†בענעדיקט† ברוך בענדעט† דוסנוס ¨† האָט†זיך† אָפּגעזאָגט†אַריבערצוגיין† אויף†אַן† אַנדער†שפּראַך Ɔ

ון כּנעןלי שיץ

Liphshiz Cnaancredit:

יעק' נתן דע לייווע אין זייַן היים אין מסטעלוועען, רשט ט ון מסטערד ם,

דעם רג נגענעם אויגוסט

Newspapers in Yiddish

Newspapers from USA

© PressReader. All rights reserved.