עג קאָסמאָפּאָליט או קל נשטעטלדיקע ייִד

Forward (Yiddish Edition) - - פראָנט זייַט - מיכאל קרוטיקאָ ©ע אַרבאָר¨ מישיגע ®

ספּעציעל רן „ רווערטס“ אַרקאַדי קאָ עלמאַן¨ דער תּלמוד¨ פּלאַטאָן¨ און דער גלאַנץ פֿון כּבֿודÆ מאָסק ע∫ „קנישניקע “¨ Æ≤∞±±

ער† האָט† א סגעטראַכט† דעם† באַגריף† † „קל †נשטעטלדיק ט ø“† י† עס† האָט† אַנטדעקט† † פּראָפֿעסאָר† אַרקאַדי† קאָ עלמאַן¨ † דער† ראָש† פֿ†ונעם† אָפּט ל† פֿאַר† ייִדישע† לימודים† אינעם† מאָס†ק ער† מלוכישן† אוני ערסיטעט¨ † טרעפֿט† זיך† דאָס† דאָזיקע† אָרט† צום† ערשטן† מאָל† אין† די† חיבורים† פֿונעם† גריכיש" ייִדישן† דענקער† פֿי≠ לאָן† פֿון† אלכּסנדריה" של–מצרים ¨† א פֿן† ש על† פֿון† דער† קריסטלעכער† תּקופֿהÆ † פֿילאָן† האָט† צעט לט† ייִדן† פֿון† זייַן† צייַט† א ף† צ † מי≠ נים∫†די†„ גר סשטאָטישע“¨† א ף†גריכיש†„ קאָס≠ מאָפּאָליטן“¨† און† די† קל נשטעטלדיקע¨ † א ף† גריכיש†„מיקראָפּאָליטן Æ“†

קאָ עלמאַן†דערקלערט† פֿילאָנס†צוגאַנג∫†„ אַ† קל נשטעטלדיקער†’מיקראָפּאָליט‘† ל ענט†תּורה† כּפּשוטו†און† זעט†אין† איר†ניט† ק ן†אַב† סטראַ†קטע† פֿילאָסאָפֿישע† קאַטעגאָריעסÆ“† די† גר סשטאָטי≠ † שע† אינטעליגענטן–„קאָסמאָפּאָליטן “¨ † להיפּוך¨ † טייַטשן† די† תּורה† א ס† אַלעגאָריש¨ † אין† הסכּם† מיט† די† פֿילאָסאָפֿישע† שיטות† פֿון† פּלאַטאָן† † און† אַריסטאָטעלÆ †

די† גאַנצע† טראַדיציע† פֿון† הלכה† און† אגדה¨ † אָס† איז† פֿאַרפֿיקסירט† גע אָרן† אין† דער† מישנה† און† גמרא¨ † איז† אַ† פּועל" יוצא† פֿון† די† „קל נשטעטלדיקע“† ייִדןÆ † ז † האָבן† גערעדט† א ף† דעם† דעמאָלטיקן† ייִדישן† „זשאַרגאָן “¨ † אַ† געמיש† † פֿון† אַראַמיש† און† העברעיִש¨ † און† האָבן† ג†עהאַט† אַ† קנאַפּן† פֿאַרשטאַנד† פֿון† די† ה כע† מדרגות†פֿון† דער†גריכישער† פֿילאָסאָפֿיעÆ

קאָ עלמאַנס† בוך† איז† אַ† זאַמלונג† פֿון† קור≠ צע† עס ען† עגן† פֿאַרשידענע† קל נשטעט†לדי≠ קע† ייִדן† פֿון† דעם† אַלטערטוםÆ † זייַן† באַליבטער† † פּערסאָנאַזש† איז† דער† תּנא† רבי† מאיר–בעל– הנס¨ † דער† העלד† פֿון† פֿילצאָליקע† אַגדותÆ † דער† כּישוף† פֿון† די† דאָזיקע† מעשׂיות† איז† אין† דעם¨ † אָס† ז † לאָזן† זיך† ניט† אַרייַנפּאַסן† צו† ק ן† שום† קאָנצעפּציע† אָדער† סיסטעםÆ † רבי† מאירס† א ספֿירן† זייַנען† תּמיד† ניט† פֿאַרשטענדלעך† און† פֿול†מיט† רעטענישןÆ †

ייִדישע† קולטור¨ † באַטאָנט† קאָ עלמאַן† י≠ דער†און† ידער† אַ†מאָל ¨† איז†ניט† ק ן†„קו† לטור“† אינעם† גריכיש–א ראָפּעיִשן† זיןÆ † די† ייִד†ישע† טראַדיציע† פֿאַרמאָגט† ניט† ק ן† המשכד†יק ט Ɔ „צ ישן† די† דורות† איז† ממש† ’וימש† חוש ך‘ ¨† דער†א ער† הערט†ניט† און†דאָס† א ג†זעט† ניט“¨† שרייַבט†קאָ עלמאַן Ɔ

אַ† מומחה† אין† דער† גריכישער† קולטור† פֿון† דער† העלעניסטישער† תּקופֿה¨ † האָט† קאָ עלמאַן† ספֿקות¨ † אַז† אונדזער† גייַסטיקער† קוק† איז† בכּוח† דורכצודרינגען† אָט† דעם† חושך† פֿון† דער† צייַטÆ † און† ד קא† דערפֿאַר† קערט† ער† זיך† ידער† און† ידער† אַ† מאָל† צו† די† געה מנישפֿולע† גע≠ שטאַלטן†פֿון† דער†מישנה† און†גמרא Ɔ ער†פּרוּ ט† צו† דערטאַפּן† פֿאַרשידענע† צייַטן† און† לע†נדער ¨† און†אַל ן† לעבט†ער† אי†אין† דעם†פּאָסט≠ סאָ ע≠ טישן†איצט ¨† אי†אין† דעם†סאָ עטישן† נעכטן¨ †אי† אין†דער† א ערנעכטיקער†רוסישער†„ זילבערנער† תּקופֿהÆ“

ייִדישע† קולטור† צייכנט† אָן† תּקופֿות† א ף† דעם† פֿאָדעם† פֿון† דער† צייַטÆ † זי† טראָגט† אין† זי ך† ניט† ק ן† אַרומנעמיקע† קאָנצעפּציע† אָדער† מוסר¨ † אָס† לאָזט† זיך† א סדריקן† אין† אַלגעמ ≠ נע† פֿילאָסאָפֿישע† אָדער† מאָראַלישע† באַגריפֿןÆ † ייִד†ישע† חכמים† רעדן† א ף† דעם† משל" לשון¨ † מיט†פּסוקים† חכמות†און† רעטענישןÆ †די† ייִד†ישע† חכמים†פֿון† אַלטע†און† נייַע†צייַטן† זייַנען†ג ע† ען† פֿול†מיט† חיות¨ †ז † האָבן†פֿאַרקערפּערט† די†תּורה† אין†ז ער† לעבןÆ †

אַז †איז† לכתּחילה†גע ען† א ך†די† קריסט≠ לעכע† תּורה¨ † א דער† זי† איז† „קאָסמאָפּאָל† יטי≠ זירט“† גע אָרן† דורך† פּאַול" שאול† און† דער† קריסטלעכער† † קי רךÆ †און† דערפֿאַר†קוקן† די†קריסטן† אַראָפּ†א ף† דער†קל נשטעטלדיקער† ייִדישק † ט ¨† אָס† ז †מעסטן† ל ט†ז ער† קאָסמאָפּאָליט†ישער† ירע Æ

קאָ עלמאַן† זאָגט ¨† מעשׂה† מענדעלע† מוכר– ספֿרים∫† „איך† שרייַב† מייַן† בוך† א פֿן† אַלטן ייִדישן†גאַנג Ɔ א פֿריכטיק ט† יל†זיך† דאָ†חבֿרן מיט†למדנות ¨† און†די† פּרקים† ערן†געב רן† בונ≠ טע¨ † י† יעקבֿ" אָבֿינוס† שעפּסןÆ †“א ף† די† זייַטן פֿון† זייַן† בוך† טרעפֿן† זיך† רבי† מאיר† מיט† פּוש≠ קינען†און† ישעיהו†הנבֿיא† מיט†ניטצשע Ɔ

די† עס ען† זייַנען† געדיכט† באַ נט† מיט מענטשן† פֿון† פֿאַרשידענע† תּקופֿות¨ † אָס† פֿירן אַן† ענדלאָזן† שמועס† מיטן† מחבר† און† מיטן ל ענער¨ †אָבער† דער†זין† פֿון†די† דאָזיקע†שמועסן „איז† פֿאַרטייַעט† י† אַן† אַפֿיקומןÆ“† איבער† דעם א בערפֿלאַך¨ † אָס† פֿאַרדעקט† די† פֿאַ†רב אַהאַל≠† טענע†סודות ¨† אַלגערן† זיך†בל זע† סימבאָלן † ¨† י שאָטנס†„פּאַזע† טרוקענעם†און† ה סן†פֿלאַכלאַנד פֿון†דעם† טייַטשÆ“

דאָס† רובֿ† עס ען† אינעם† בוך† ה בן† זיך† אָן מיט† אַן† עפּיזאָד† פֿון† גמרא† אָדער† מדרש¨ † אָס ערט† ייַטער† אַרייַנגע עבט† אין† אַ† לייַ נט פֿון†געקינצלטע† אַסאָציאַציעס†און† פּרושיםÆ †דער מחבר† פֿירט† דעם† ל ענער† פֿון† אַ† סעודה† אין בבֿל† א ף† פּלאַטאָנס†„באַנקעט“† און† נאָך† דעם א פֿן†פּסחדיקן† סדר†צו† די†חכמים† אין†בני "ברק Æ מיט† זייַן† פֿרייַעם† כּוח" המדמה† אַנדערט† דער מחבר†פֿון† א ן†עק† עלט† צו†דעם† אַנדערן¨ †הגם ער†פֿאַרבלייַבט† תּמיד†אין† דעם†א ביקן† ייִדישן שטעטל¨ † אָס†איז† דער†אָנה ב† און†דער† סוף†פֿון דער†גאַנצער† ייִדישער†חכמה Æ

„די† כּישוף" מאַכערייַ† פֿון† אַ† היסטאָריקער איז†די† קונסט†פֿון† אָפּזוכן†די† גאַנצק ט“¨† שרייַבט קאָ עלמאַן† צום† סוף† פֿון† זייַן† ביכלÆ † און† ער שליסט∫† „מיר† קענען† זיך† ניט† אַר סרייַסן† פֿון אונדזער† א גענער† צייַט¨ † אָבער† מיר† קאָנען† יאָ דערקענען† די† גרענעצן† פֿון† די† היסטאָרישע תּקופֿות¨ † צו† דערזען† די† צייַטיקע† חילוקים† און דע†רשפּירן† דעם† איבערגאַנג† פֿון† א ן† בילד† צו דעם†אַנדערן Æ“† פּראָפֿעסאָר†קאָ עלמאַן† האָט†אָנ≠ געשריבן†אַ† הייַנטצייַטיקן†מדרש ¨† אָס† ברענגט צ†ונ ף† די† ייַטע†תּקופֿות† און†צע אָרפֿענע† ביל≠ דער† איבער† דעם† תּהום† פֿון† צייַטיקע† און† ר ≠ מיקע†גרענעצן Æ

Newspapers in Yiddish

Newspapers from USA

© PressReader. All rights reserved.