זכרונות פֿו יודל מאַרק

Forward (Yiddish Edition) - - יו כּיפּור מאָטי - (המשך ון ריעִרדיקן נומער)

גימנאַזיע אי ווילנע

אַז† איך† בין† אַלט† געוואָרן† שוין† איבער†≤±†יאָר† און†געהאַט† געענדיקט† די† פּראָגימנאַזיע¨ †איז† געקומען† די† פּראָבלעם¨ †וווּ† שיקט†מען† מיך†ווייַטער† זיך† לערנען Ɔ אין† פּאַלאָנגע† אַליין†איז† ניט† געווען† קיין† גימנאַז יע¨ †אין† לי≠ ב†אַווע† וואָלט† מען† ניט† אָנגענומעןÆ † ערשטנס†האָט† מען†אָנגענומען† אומע≠ טום† זייער† ווייניק† ייִדןÆ † ליבאַווע† —† די† גאַ†נצע† קורלענדער† גובערניע†איז† געווע ן†אויסער† דעם† תּחום) המושבֿ¨ † אויסער† יענע† גובערניעס† וווּ† ייִדן† האָבן†ג עמעגט††וווינען Ɔ עס†זייַנען† נאָר† געווען†≤† † און†אין† געוויסע†שטעט† נאָר† μ† פּראָצענט† ייִדן† ¸אָנגענומען† אין† די† גימנאַזיעס˛ Ɔ דער†פֿאַרלאַנג† איז†געווען† אַלע†מאָל† אַ†סך† אַ†גרעסערער ¨† איז†ניט† געווען†קיין† שום†האָפֿענונג† צו†קענען† אין†ליבאַווע ¨† דאָרטן†וווּ† מייַן†פֿעטער† וווינט¨ †וווינען Æ

האָט† זיך† שוין† אַרייַנגעמישט† דעם† פֿעטערס† ווייַב¨ † וואָס† קומט† פֿון† ווילנעÆ †און† ס2 איז†באַשטימט† געוואָרן¨ † אַז†איך† פֿאָר† זיך† לערנען†אין† ווילנע† אין†אַ† פּריוואַטער†רוסישער† גימנאַזיעÆ † ס2 האָט† געהייסן† קאַגאַנס† גימנאַזיעª † אַ† גימנאַזיע†מיט† געוויסע†באַגרענעצטע† רעכט† פֿון† נאָר† ייִדישע† קינדער† ©נאָר† פֿון† ייִנגלעך¨ † פֿאַרשטייט† זיך® ¨† וואָס† זייַנען† געקומען† פֿון† פֿאַרשיידנסטע† געגנטן† פֿון† רוסלאַנדÆ † מע† האָט† דאָרטן† געדאַרפֿט† זייער† אַ† סך† צאָלןÆ † ס2 איז† געווען† זייער† אַ† טייַערע† שול¨ † אָבער† דערפֿאַר†איז† ניט† געווען† קיין† שוועריקייט† אָנצוקומע ן†אין† דער† דאָזיקער†גימנאַזיע Ɔ און†אין† דעםμ† טן† קלאַס† גימנאַזיע† בי ן†איך† אָנגעקומען† אין† עלטער† פֿון† ניט† פֿולע† ¥±† יאָרÆ † פֿלעגט† מען† דעמאָלט† אָנקומע ן†אין† אויגוסט†און†¥±† יאָר†בין† איך†געוואָרן† אין†אָקטאָבער )נאָוועמבער Æ

בי ן†איך† אַוועק†אין† ווילנ עÆ †און† דעמאָלט†איז† געווען† פֿאַר† מיר† דאָס† ערשטע† יאָר†אין† ווילנע† אַן†אויסער≠ געוויינטלעך†שווער† יאָרÆ †איך† האָב†די† אַלע† יאָרן† געלעב ט†אין† אַ† גרויסער† משפּחה† מיט† אַזוי† פֿיל† קינדער¨ † מיט† ברידערלעך¨ † מיט† אַ† שוועסטער¨ † מיט† אַזוי† פֿיל† חבֿרים¨ † מיט† ייִנגלעך† מיט† וועלכע† מען †איז† צוזאַמען †אויסגע≠ וואַקסן Ɔ און† דאָ† קום†איך† אין† גאַנצן† אין†דער† פֿרעמדÆ

מע† האָט† מיך† אָנגעדונגע ן†אויף† פּאַנסיאָן† בייַ†איינעם† אַ† צאָנדאָקטער† וואָס†האָט† געהייסן†גאָרדאָן ¨† פֿון†דער† באַרימטער† גאָרדאָן) משפּחה¨ † וואָס† איך†האָב† פֿאַרבייַגייענדיק†דערציילט Ɔ דער† דאָזיקער† גאָרדאָן †איז† געווען† נישט† קיין† גוטער† צאָנדאָקטער¨ † ניט† געהאַט† † קיין† פּרנסה† פֿון† זייַן† אַ† צאָנ≠ דאָ†קטער ¨† און† געוווינט† האָט† ער†אין† אַ†קאָלאָסאַל† גרויסער†דירה ¨† וואָס†איז† מסתּם†געגאַנגען† בירושה†פֿון† עטלעכע† פֿריִערדיקע†דורות† וואָס†זייַנען† געווען† פֿון†אַ† העכערער†מדרגה Ɔ האָט†די† פֿרוי† באַשלאָסן¨ † אַז† זי† ווע ט†אויך† זייַן† אַ† ברויטגעבערין †און† זי† האָט† געהאַט † ¨† חוץ† פֿאַר†איר† זון†און† איר† טאָכטער¨ † געהאַט†צימערלעך †¥ ¨† האָט†זי† פֿאַ†רדונ≠ גען† פֿאַרΠ† † גימנאַזיסטן¨ † אַז† זיי† זאָלן† לעבן†בייַ† איר¨ †איר† צאָלן¨ †און† זי†האָט† געגעבן†זיי† פּאַנסיאָןÆ †די† דאָזיקע†פֿרוי† האָט¨ † פֿאַרשטייט† זיך¨ † זייער† ווייניק† געזאָרגט† † וועגן† דעםª † קיין† שטיקל† אויפֿפּ † אַסערין††אָדער† קיין†מאַמע† איז†זי† נישט†געווען Ɔ ס‘פֿלעגט† זי†ניט† אינטע≠ רעסירן † ¨† וואָס† די† חבֿרה† טוען†אין† די† צימערן¨ † וווּ† די† חבֿרה† גייען† אַרויס¨ † ווען†זיי† גייען†אַוועק† פֿון†דער† הייםÆ

קאָרט

עס† זייַנען† דאָרטן† געווען† אַלץ† חבֿרה† וואָס† זייַנען† אַלע† געווען† על≠ טער† פֿון† מיר†—†איך† בין† געווען† דער† ייִנגסטערÆ †און† איך† בין† דאָרטן† געווען†

איך† האָב† זייער† אַ† סך† באַוויזן† צו† לערנען† גמרא Ɔ איך† פֿלעג† אַליין† באַשטימען¨ † וואָס† מע† זאָל† לערנען¨ † פֿון† וועלכער† מסכתּאÆ † האָבן† מיר† פֿאָרויס† באַשטימט¨ † אַז† מיר† לערנען†

אי פּעטראָגראַד: לערנע מיט פֿעטער יעקבֿ

אַז†איך† רייד†וועגן† שפּילן†דערמאָן† איך†זיך† נאָך†אַ† שפּיל Ɔ כ‘האָב† זייער†פֿרי† זיך†אויסגעלערנט† שפּילן†שאָך ¨† און†ווי† נאָר†כ‘ האָב†זיך† אויסגעלערנט ¨† האָב†איך† גוט† געשפּילט Ɔ מייַן† טאַטע† האָט† קיין† מאָל† קיין† שאָך† ניט† געשפּילט ¨† מייַן† לערער† הערציקאָוויטש †איז† געווען† † אַזאַ†שוואַכער† שפּילער ¨† מייַן†ייִנגערער† ברודער† שיִע†אויך†—† האָב†איך† כּמעט† ניט† געהאַט† מיט† וועמען† צו† שפּילן Ɔ ווייַל†איך† האָב†געשפּילט† עטלעכע†מאָל† מיט†אים †¸ און†שוין ˛Æ †אָבער† דער†פֿעטער† הערץ †איז† ג†עווען† אַ† שאָכשפּילער ¨† און† זייַנע† זין ¨† די† סטודענטן ¨† זייַנען† געווען† גוטע† שאָ†כשפּילער Æ †איך† האָב† זיך †אויסג† עלערנט† פֿון† זיי† זייער† פֿייַן† און† גוט† שפּיל ן†און ¨† פֿאַרשטייט† זיך ¨† זייער† גיך† געווען† דער† שאָכשפּילער† אין† שטעטל ¨† הגם† ניט† געהאַט† קיינעם† מיט† וועמען† צו† שפּילן Ɔ שפּילן† שאָך† האָב†איך† געהאַט†איין† גרויסן†דערפֿאָלג† אין† מייַן† לעבן Ɔ דאָ ס†איז† געווע ן†אין† π±±± † ©אפֿשר † π±≤± ®¨ †איז† געקומען †אין† ווילנע† דער† באַרימטער ¨† דער† וועלט ) באַרימטער†שאָך )קיניג† לאַסקער Æ

שאָ

אויף†צרות Ɔ איך†האָב† געלעבט†צוזאַמען† מיט† אַ† ייִנגל† פֿון† וויטעבסק† און† דאָס† ייִנגל† האָט†אייַנגעפֿירט† אַ† מאָדע† פֿון† שפּילן† קאָרטן †אויף† געלטÆ † זיי† האָבן† געוווּסט¨ † אַז†איך† קריג† אַ† סך† געלטÆ † וואָס†איז† אַ†סך ø† אַז†חוץ† דעם†פּאַנסיאָן ¨† וואָס† מע† צאָלט¨ † קריג† איך† צוגעשיקט† פֿון† ליבאַווע†∞¥† רובל† אַ† חודשÆ † ס2 איז† פֿאַר† מייַנע† ביכער† צוגעשיקט ¨† אפֿשר† אַ†מאָל† פֿאַר†זאַכן† וואָס†איך† דאַרף†זיך† קויפֿן† ©כאָטש† די† אַלע† זאַכן† פֿלעגט† מען†זיך† קויפֿן†אין† דער†היים ¨† ווען†איך† פֿלעג† קומען†אויף† וואַקאַציע® †—† פֿאַר† נאַשערייַען¨ † אַזעלכע† מינים† זאַכןÆ † זיי¨ † די† אַלע† חבֿרה¨ † האָבן† געשפּילט† אין† קאָרטן ¨† און† מע† פֿלעגט† שפּילן† ביז† מע† האָט† פֿאַרשפּילט† וואָס† מען† האָט† געהאַטÆ † מיר† האָט† ניט† געפּאַסט† ניט† שפּילן†אין† קאָרטן¨ †און† איך†האָב† נישט† געוואָלט†שפּילן Ɔ איין†מאָל† איז†געשען ¨† אַז† אַפֿילו† דאָס† ייִנגל† מיט† וועלכן† איך† האָב† געוווינט† צוזאַמען†אין† איין† צימער† האָט† מיך† געשלאָגן† ווען† איך† האָב† ניט† געוואָלט† שפּילן†אין† קאָרטןÆ † או ן†איין† מ אָל†איז† געשען¨ † ווע ן†איך† האָב †אויפֿגעהערט† שפּילן† ©דאָס †איז† געווען† מסתּמא† נאָך† אַ† האַלב† יאָר† ווי† איך† בין† דאָרטן† געווען® †—† וואָס† איז† געשעןø † ס2 איז† געווען† דעמאָלט† אַ† רוסישער† טעאַטער† מיט† אַן† אַקטריסע† אַ† גוטער¨ † וואָס† מיר† פֿלעגן† אַלע† גיין† שבת†בייַ† טאָג¨ †אויף† דער†בייַטאָגיקער† פֿאָרשטעלונגÆ †איז †איין† מאָל† געשען¨ † אַז†ניט† נאָר†איך† האָב†פֿאַרשפּילט† דאָס† גאַנצע† געלט† וואָס†איך† האָב† געהאַט † ¨† האָב†איך† אין†לעצטן† מאָמענט†אַוועק≠ געלייגט† דעם† בילע ט†אויף† מאָרגן† אין† טעאַטער ¨† או ן†איך† האָב† דעם† בילע ט†אויך† פֿאַרשפּילטÆ † דאָס† האָט† איבערגעריסן† מייַן† שפּילן†אין† קאָרטן† אויף†יאָרן Ɔ ערשט†אַ† סך†יאָרן† שפּ†עטער ¨† אין† ניו) יאָרק ¨† איז† געווען† אַ† געוויסע† צייַט¨ †אַז† בייַ†אונדז† אין†שטוב† האָט†מען† געשפּילט† קאַנאַסטעÆ † אָבער† נאָך† דעם† דאָזיקן†יאָר† האָב†איך† קיין†מאָל† מער†ניט† געשפּילט†אין† קאָרטן† פֿאַר† געלטÆ †איך† האָב† עס¨ † אַזוי† צו† זאָגן ¨† אויסגעוויינט† אין† ווייטאָגן† און† מסתּמא† פֿון† טרערןÆ † איך† האָב† געשפּילט† † שפּעטער† אַ† מאָל† אין† פּרעפֿ†עראַנץ ¨† וואָס† איז† אַ† שפּיל† סתּם†פֿון† פֿאַרגעניגןÆ ”נזיקין “ª ”†נזיקין“† איז†איינע† פֿון†די†∂† גרויסע†אָפּטיילונגען† פֿון†תּלמוד ¨† וואָס† פֿאַרנעמט†זיך† אי†מיט† קרימינעלע†און† אי† מיט† ציווילע† פּראָצעסן† —† וואָס† גיב ן†אייגנטלעך† געזעצן¨ † אָדער† אָנ≠ ווייַזונגען¨ † ריכטער† ווי† זיך† צו† פֿירןÆ † האָב†איך† געלערנט†פֿריִער†” סנהדרין“† און† נאָך† דעם† ”מכּות “†און† ”עבֿודה† זרה“ª† און† נאָך† דעם† נאָך† אַ† מאָל† געלערנט† דאָס† וואָ ס†איך† האָ ב†אין† מייַנע† גאָר† יונגע† יאָרן† געלערנט†און† נישט† געקענט∫† ”בבֿא† מציעה “†און† ”בבֿא† קמאÆ“†שפּעטער† האָבן†מיר† גע≠ לערנט† פֿון† פֿאַרשיידענע† זאַכן¨ † גע≠ פּרוּווט† לערנען †און ¨† דער† עיקר¨ † נאָך† דעם† וואָס† ס‘ איז† מיר† ניט† געפֿעלן† געוואָרן¨ † פֿלעגן† מיר† אַוועק† וואַרפֿןÆ † מיר†האָבן† אָנגעהויבן†לערנען ¨† למשל¨ † ”נשים “ª † כ‘האָב† ניט† געהאַט† פֿאַר† דעם† קיי ן†אינטערעס ¨† האָבן† מיר† אַ† ביסל† געלערנט¨ † לאָמיר† זאָגן† אַ† פּאָר† וואָכן¨ † ¸און ˛† אַוועק† געוואָרפֿןÆ † מיר† האָבן† געלערנט† אַן †אינטערעסאַנטע† גמרא†”ראָש )השנה “¨ † מיט† ענינים¨ † ווי† מע† דערקענט† אַ† נייַע† לבֿנה† און† נאָך† אַזעלכע† זאַכןÆ † דער†אמת ¨† וואָס†איך† קען† פֿון† תּלמוד¨ † איז† פֿון† די† דאָזיקע† יענע†יאָרן Æ

אין†אָנהייב† האָט†ער† מיך†געפֿירט† בייַ† דער† האַנט¨ † פֿאַרשטייט† זיך¨ †און† ער† פֿלעגט† לייענע ן†און† זאָג ן†און† אוי†סטייַטשן ª† איך† פֿלעג† זיך† צוהערן† או ן†אים† פֿרעגן† וואָ ס†איך† האָב† ניט† פֿאַ†רשטאַנען Ɔ עס†איז† אַוועק†געגאַנגען† אַ† יאָר† אָדער †אפֿשר† ווייניקער¨ † האָב† איך†שוין† געדאַרפֿט†לייענען† און†אויס≠ טייַטשן†און† דערקלערן†און† קוקן†אין† רש5 י† אָדער† קוק ן†אין† תּוספֿו ת¨ †און† ער†האָט† נאָר†געדאַרפֿט† ענטפֿערן†אויף† פֿאַרשיידענע†קשיות Æ

זייַן† סיסטע ם†איז† געווען† אַזוי∫† לאָמיר† זאָגן¨ † מיר† האַלטן†אין† לערנען† וועגן†עפּעס† אַן†ענין ª† שטעלט†ער† זיך† אָפּ∫†”שייגעץ°“† פֿלעגט† ער† זאָגן¨ ”†דאָ† דאַרפֿסטו† פֿרעגן† אַ† קש י אÆ“† פֿלעג† איך† געוויינטלעך† קענען† פֿרעגן† די† קשיא†וואָס† ער†האָט† געמיינט¨ †אַז† דאָ† דאַרף† מען† פֿרעגןÆ † ”יע “¨ † פֿלע ג†איך† זאָגן¨ ”†דאָ† איז†דאָ† עפּעס†אַ† קשיא¨ †נאָר† וואָס†איז† דאָס† פֿאַר† אַ† קשיאø †“מסתּמא† האָט† ער†געמיינט† אַן†אַנדער† קשיאÆ

איך† האָב †אים† אַלע† מאָל† געאירצטÆ † ס2 איז†געוואָרן† אַ†זייער† שטאַרקע† פֿאַרבינדונג† צווישן† מי ר†און† מייַן† פֿעטער† יעקבֿ Ɔ אין† דער†אמתן† איז†ער† אין† דעם† זינען† געוואָרן† ווי† אַ† גייַסטיקער† פֿאָ≠ טער Ɔ או ן†איך† האָב† נישט† נאָר† געלערנט† תּלמוד†אין† די†דאָזיקע† אַלע† יאָרןÆ † ס2 איז† דאָ† ”חובֿות† הלבֿבֿות“¨† אַ† ווערק† פֿון† ±±טן† יאָר≠ הונדערט¨ † וואָס †איז† געווען† † אָנגעשריבן†אין† שפּאַניע¨ †אויף† אַראַ≠ ביש¨ †שפּעטער† איבער≠ געזעצט†געוואָרן† אויף† העברעיִשÆ †איז† דאָס†”חובֿות† הלבֿבֿות“† האָבן†מיר† אַ†היפּש† ביסל†געלערנט Ɔ מיר† האָבן† געלערנט† דעם† ”ספֿר† הכּוזרי“¨† דאָס†באַרימטע† ווערק†פֿון† יהודה†הלוי ¨† וווּ†ער† שטעלט†פֿאָר† אין†פֿאָרעם† פֿון†אַ† דיאַלאָג†אָדער† פֿון†אַ† דרייַשמועס†מיט† דעם†קיניג† פֿון†די† כאַזאַרן¨ †וווּ† יעדער† איז† געקומען† פֿאָרלייגן† זייַן† גלויבן†—† די† דרייַ† גלויבנס∫† דעם† קריסטלעכן¨ † דעם†מחמדאַנישן ¨† און†דעם† ייִדישןÆ †

מיר†האָבן† אַפֿילו†געלערנט† אין†אַ† געוויסער†צייַט †© דאָס†איז† שוין†געווען† האַרט† פֿאַר† מייַן† אַוועקפֿאָרן® † דאָס† זייער †אינטערעסאַנטע† ווערק† פֿון† דעם†גרינדער† פֿון†דער† ליובאַוויטש) ריכטונג†פֿון† די†חסידים ¨† דעם†”תּניא Æ“† הכּלל¨ † אַלץ† וואָס† האָט† צו† טאָן† באמת† מיט† ייִדישקייט† האָב†איך† זיך† געלערנט†בייַ† מייַן†פֿעטער† יעקבֿÆ †ער† איז† אין† דעם† אַרייַנגעצויגן† געוואָרן¨ † איך† בי ן†אין† דעם† אַרייַנגעצויגן† געוואָרן† —† דאָ ס†איז† געווען† מייַן† הויפּט† שטודירן¨ † איבער† דעם† וואָס† איך† האָב† געלערנט†אין† די† העכערע† קורסן† פֿון† באַראָן† גינצבורג¨ † איבער† די† ענינים† וואָס†איך† האָב† געלערנט† אין†אוניווערסיטעט Æ †אויף† אַזאַ†אופֿן† האָב†איך† געהאַט†אַ† מין†פֿאָרשטעלונג ¨† אַז†איך† לערן†אין† דרייַ†הויכשולן† פֿון† פֿאַרשיידענע†געביטן Æ

איך† קען† בכלל† ז יך†איצט† ניט† פֿאָ†רשטעלן ¨† ווי† אַזו י†איך† האָב† דאָס† אַלצדינג† † געקענט†באַווייַזן Ɔ ווייַל†וואָס† איז† געקומען† אַלץ† נעענטער† צו† דער† רעוואָלוציע¨ †¸ און˛ †נאָך† דעם¨ †ווען† די† רעוואָלוציע† ¸איז† געקומען˛ ¨† איז† מען† געווען† אַרייַנגעצויג ן†אין† אַזוי† פֿיל† פֿאַרשיידענע†זאַכן Ɔ שפּעטער† ¸בין† איך˛ † אַפֿילו†געווען† אַרייַנגעצויגן†אין† וואַלן† פֿון† דער† שטאָט) פֿאַרוואַלטונג †אין† פּעטראָגראַד¨ †וואַלן† פֿון†דער† ייִדישער† קה ילה†אין† פּעטראָגראַד Ɔ איך† ¸האָב ˛† געהאַט† פֿאַרשיידנסטע† פּאָזיציעס†און† אַרבעטןÆ †אָבער† פֿון†∂†ביז Π†† בין†איך† אַלע† מאָל† געווען†אין† דער† היים†און† אַלע† מאָל† געלערנט† בייַם† פֿעטערÆ † אויב† עס† וואָלט† ניט† געווען† אַזאַ† אינעווייניקסטע† † שטרענגע† דיסציפּלין† בייַ† אונדז† ביידן† וואָלטן† מיר† מסתּמא† אַ† פּאָר† חדשים† שפּעטער† די† גאַנצע† ז אַך†אויפֿגעגעבן Ɔ איך† האָב† עס† ניט† אויפֿגעגעבןÆ † אָט† אַזוי† ¸איז† געווען˛ † ווי†אַ† מאָל†בייַ† הערציקאָוויטשן∫†ערבֿ† יום) כּיפּור† האָבן† מיר† ניט† געלערנט¨ † ¸אָבער ˛† ימים) טובֿים† האָבן† מיר† אַלע† געלערנט¨ † אַלע† מאָל Ɔ אין† די† לאַנגע† טע ג†איז† דאָס† געווען† נאָך† שבת† בשעת† מע† האָט† געלערנט† פֿון†∂† ביז† —†אין† פּעטערבורג†זייַנען† זומערדיקע† טעג† זייער† לאַנגעÆ † ווען† מע† לערנט† פֿרייַטיק) צו) נאַכט¨ † האָט† מען† שוין† אָפּגעבענטשט† ליכט¨ † מע† האָט† שוין† געמאַכט† קידוש¨ † אַלצדינ ג¨ †און† נאָך† דעם† ¸זעצט† מען† זיך† אַוועק˛ † און† מע† לערנטÆ †

ס2 איז† געווען† זאַכן¨ † ווען† דער† פֿעטער†האָט† געהאַט†פֿון† מיר†אַ† גרויסע† הנאָה¨ † ווייַל†איך† פֿלעג†אויך† שרייַבן†

כ2 האָב† געהאַט† גרויסע† הנאָה† פֿון די† לעקציעס† וואָס† מי ר†אי ז†אויס≠ געקומען† צו† הערן ¨† או ן†איך† האָב געהערט†די† גאַנצע†צוויי† יאָר†דובנאָוון ¨ אין† פֿאַרשיידענע† תּקופֿות† פֿון† דער ייִדישער†געשיכטע Ɔ ווייַל†דובנאָוו† איז געווען† אַ† גוטער† ¸רעדנער ˛Æ † ער† האָט געקענט† זייער† גוט† רוסיש¨ † געהאַט זייער† פֿייַנע† רוסישע† פֿאָרמולירונגעןÆ און† ער† פֿלעגט† זיך† ניט† אָפּשטעלן אויף† די† אַלע† פּרטיםÆ † ער† פֿלעגט† ניט דערציילן† ¸וועגן ˛† אַ†פּאָגראָם†—† עס†איז דאָ†אַזוי† פֿיל†פּאָגראָמען Ɔ קיין†מאָל† ניט אויסרעכענען† וואָס†און† ווען†און† וויÆ אָדער† ס‘איז† געווען† פֿאַרשיידנסטע ייִדישע†גזירות ¨† ווי†די† געזעץ) געבונגען זינט†ס 2איז† געקומען†אונטער† די†רוסן ª אָדער† די† פֿאַרשיידענע† פּריווילעגיעס און†גזירות† וואָס†מע† האָט†געקראָגן† פֿון די† פּוילישע† קיניגןÆ † ¸ אויף˛ † די† פּרטים פֿלעגט†ער† זיך†ניט† אָפּשטעלןÆ †בייַ† אים איז† געווען† דער† עיקר† איינער∫† פֿאַר וואָס† איז† דער† קיניג† געווען† גינציק צו†ייִדן†—† וואָס†האָט† אים†באַווויגן† צו זייַן† גינציקø † ווי†איז† דעמאָלט† געווען די† אַלגעמיינע† סיטואַצ יעø †און† נאָך אַזעלכע†זאַכן†—† אַרום†דעם† עניןÆ †דאָס וואָס† איז† באמת† געשיכטע¨ † ניט† די דאָזיקע† אַלע† נאָך† אַ† פּרט† מיט† נאָך אַ† פּרטÆ †און† ער† פֿלעגט† זייער† פֿייַן אָרגאַניזירן†זייַנע† לעקציעסÆ

(המשך אין קומענדיקן נומער)

דובנאָוו

און† קומען† מיט† פֿאָרמלעןÆ † ס2 איז† דאָ אַ† געוויסע† שטעלע†אין† תּלמוד ¨† אין ”בבֿא† מציעה“¨† וועגן† ”תּגרי† לוד“©מיר† האָבן† דעמאָלט† עס† גערופֿן ”לוד “¨ †איצט† רופֿן†זיי†” לאָד“®†—† וועגן די†הענדלער† פֿון†לוד ¨† וואָס†פֿאַרנעמען זיך† די† גאַנצע† צייַט† מיט† בייַטן¨ † פֿון גאָלדענע† מטבעות †אויף† זילבערנע¨ פֿון† זילבערנ ע†אויף† גאָלד ¨† און† עס לאָזט†זיך† אַרויס†אַז† זיי†פֿאַרדינען Ɔ איז דאָס¨ † אַז† מע† לערנט† דאָס†אויפֿן† קאָפּ¨ איז† עס† אַ† געוואַלדיק† שווערע† זאַךÆ איך† האָב† גענומען† אַ† שטיקל† פּאַפּיר און† געמאַכט† מייַנע† אַלגעבראַיִשע צייכנס† פֿאַרx† † מיט† אַן† y† מיט† אַ† z¨ און† עס †איז† אַרויסגעקומען† גאָר† ניט אַזוי† שווער† די† דאָזיקע† גאַנצע† זאַך¨ ווייַל† ס2 איז† געוועןx† † פּלוס† אַ† דריטל פֿוןx† ¨† באַקומט†זיך† אַזוי†פֿיל ÆÆÆ

דער† גאַנצע ר†אופֿן† לערנע ן†איז געווען†אַ† פֿייַנער¨ †ווייַל† די†זאַכן† וואָס זייַנען†געווען† שווער¨ †פֿלעגט† מען†זיך אָפּשטעל ן†און† שמועסןÆ † מיר† זייַנען קיין† פּינט ל†אין† קיין† וויכּוחים† קיין מאָל†ניט† אַרייַנגעגאַנגעןÆ †מייַן† פֿעטער איז† געווען† זייער† אַ† שטרענגער† אָנ≠ הענגער† פֿון† דער† שיטה¨ † וואָס† האָט זיך†אייַנגעשטעלט† אין† די† ליטווישע ישיבֿות¨ † אַז† דאָס† לערנען† באַשטייט דער†עיקר† אין†פֿאַרשטיין† דעם†געגע≠ בענעם†טעקסט Ɔ מע†קען† אַ†מאָל† פֿאַר≠ גלייַכן¨ †אָבער† אָנהייבן†מאַכן† אַ†גאַנצן פּילפּול†און† אַ†גאַנצע† דרייעניש†—†דאָס איז†נישט† געוועןÆ

יודל מ רק

Newspapers in Yiddish

Newspapers from USA

© PressReader. All rights reserved.