אילאַ סטאַוואַנס∫ ייִדיש או ספּאַנגליש

Forward (Yiddish Edition) - - פראָנט זייַט - ® יאָרק ©ניו לייזער בורקאָ ספּעציעל רן „ רווערטס“

פֿאַר וואָס האָבן מענטשן אַזאַ נטיה צו נאָרמירן די שפּראַך ø פֿאַר וואָס קענען זיי ניט הנאה האָבן פֿון דער אומאָרדענונג ¨ געפֿינען אין איר אַ מין שיינקייט ø

זיי†ווילן† אָפּהיטן†די† שפּראַך†פֿון† די†באַרבאַרן Ɔ אָבער† צום† סוף† וועלן† די† באַרבאַרן† געבן† דעם† טאָן¨ †ווי† אַזוי†די† שפּראַך†וועט† זיך†אַנטוויקלען Æ

איך†מיין ¨† אַז†יעדע† שפּראַך¨ †כּדי† זי†זאָל† לעבן¨ † דאַרף†בייַ† איר†זייַן† אַ†שטענדיקע† שפּאַנונג†צווישן† צוויי† כּוחות∫† אַ† צענטריפּיטאַלער† ©צום† צע†נטער שטרעבנדיקער® † כּוח¨ † וואָס† וויל† נאָרמירן† און† סטאַנדאַרדיזירן†די† שפּראַך¨ †און† אַ†צענטריפֿוגאַלער† ©פֿון† צע†נטער שטרעבנדיקער ®† כּוח¨ †וואָס† שטופּט† די†שפּראַך† איבער†אירע† גרענעצןÆ †עס† זייַנען†דאָ† כּל מיני†מ עכאַניזמען†¨ †וואָס† פֿאַרקערפּערן†די† צוויי† אַנטקעגנדיקע†כּוחות Ɔ איין†מ עכאַניזם††איז† די†שול ¨† וווּ†מע† לערנט†אַ† ספּעציפֿישע † ¨† סטאַנדאַרדיזירטע† גר†אַמאַטיק ¨† כּדי† עס† זאָל† זייַן† אַ† שפּראַך† וואָס† יעדער† קען† פֿאַרשטייןÆ † אַן† אַנדער† מעכאַניזם† איז† די† אַקאַדעמיע† —† צי† אַן† אמתע† שפּראַך אַקאַדעמיע¨ † ווי† אין† פֿראַנקרייַך† און† שפּאַניע¨ † צי† סתּם† פּר†אָפֿעסאָרן† אין† אוניווערסיטעטÆ † ווער≠ טערביכער¨ † בריוונשטעלער† און† נאָך† ביכער† אַזעלכע† פֿאַרשטאַרקן† דעם† צענטריפּיטאַלן† כּוח¨ † וואָס† אָן† אים† וואָלט† די† שפּראַך† ניט† געקענט† עקזי†סטירן Ɔ מענטשן† אַזוי† ווי† מיר¨ † וואָס† האָבן† ליב†די† כאַאָטישע†אַספּעטקן† פֿון†שפּראַך ¨† זעען†די† שיינקייט† אין† דעם† מין† לינגוויסטישער† דזשאַז≠ מוזיק†נאָר† דערפֿאַר¨ †ווייַל† ס1 איז†דאָ† עמעצער† † אויף† יענער†זייַט ¨† וואָס†היט† אָפּ†די† שפּראַך†פֿונעם† תּוהו ובֿוהוÆ †ביידע† צדדים†זייַנען† נייטיק∫†אָן† זיי¨ †קענען† מיר†ניט† זייַן¨ †און† אָן†אונדז†—† זיי†אויך† ניטÆ

יעדע† שפּראַך† האָט† אייגענע† סטראַטעגיעס¨ † ווי†אַזוי† זיך†אָפּצוהיטן Ɔ ס1 איז†געוואַלדיק† אינטע≠ רעסאַנט¨ † וואָס† ענגליש† האָט† ניט† קיין† שפּראַך אַק†אַדעמיע ¨† אַזוי† ווי† פֿראַנצויזיש† אין† פֿראַנ≠ קרייַך†און† שפּאַניש†אין† שפּאַניעÆ †ס 1איז† ניטאָ†קיין† אינסטיטוציע† אַזאַ† אין† אַמערי קע¨ †כאָטש† זייער†

אַ שפּראַך קען ווערן אַ סימבאָל פֿון אַ פֿאָלק¨ איז קלאָר¨ פֿאַר וואָס די נאַציאָנאַליסטן פֿון דעם

פֿון†אַלע† ייִדישע†שפּראַכן†—† און†עס† זייַנען† געווען†אַ† סך†—†האָט† נאָר†ייִדיש† פֿאַרנומען†אַזאַ† קאָסמאָפּאָליטיש¨ †אינטערנאַציאָנאַל† אָרט ¨† ווי†אַן† אמתע†”לינגואַ† פֿראַנקאַ Æ“† אָבער†ס 1איז† ניט†געווען† קיין† צענטער ¨† קיין† רעגירונג ¨† קיין† אַרמיי† אָדער† פֿלאָט¨ †קיין† פֿאָן ¨† קיין†וואַלוטע סיסטעם ¨† אַזוי†ווי† ס1 איז† דאָ† בייַ† אַנדערע† שפּראַכן Ɔ דערפֿאַר† ווייַל† עס† האָט† ניט† געהאַט† די† אַלע† עלעמענטן ¨† איז† עס† געוואָרן† אַ† קרבן† פֿון† די† גרויסע† כּוחות† אין† דער†וועלט† און†איז† כּמעט†ווי† אונטערגעגאַנגען Ɔ דווקא†דאָס ¨† וואָס†האָט† געמאַכט†ייִדיש† שיין†און† צוגעגעבן† אַ† פֿאַ†רשיידנפֿאָרעמדיקייט ¨† האָט† זי† אויך†צו† נישט†געמאַכט Æ

אַזוי ווי ענגליש¨ האָט ייִדיש אויך ניט גע≠ וואָלט אָנערקענען קיין אויטאָריטעט Æ

פֿרי†אין† אונדזער†געשיכטע† האָט†דער† צווייטער† פּרעזידענט¨ † דזשאָן† אַדאַמס¨ † געוואָלט† זי† שאַפֿןÆ † ער†האָט† געטענהט¨ †אַז† אויב†מע† וועט†די† שפּראַך† ניט†אָפּהיטן† פֿון†די† מאַסן¨ †וועט† זי†קאַליע† ווערןÆ † נו¨ †מיט†∞∞≥† יאָר†שפּעטער† ווייסן†מיר ¨† אַז†ענגליש† איז†ניט† קאַליע†געוואָרן ¨† גאָר†פֿאַרקערט†—† זי†איז† די†סאַמע† לעבעדיקסטע¨ †ענערגישע† שפּראַךÆ

געוויסע† לשונות¨ † ווי† ענגליש¨ † קענען† † זיך† רעגולירן† פֿון† זיך† אַליין¨ † בשעת† אַנדערע† דאַרפֿן† אַ† ספּעציעלן† מעכאַניזם† פֿון† קאָנטראָל† און† סטאַנדאַרדיזירונגÆ †איין† סיבה†איז ¨† וואָס†עס† זייַנען† דאָ†אַזוי† פֿיל†מענטשן† וואָס†לערנען† זיך†ענגליש†—† פֿאַראַן†צוויי† מאָל†אַזוי† פֿיל†ענגליש רעדערס ¨† וואָס† האָבן†די† שפּראַך†זיך† אויסגעלערנט¨ †ווי† אַזעלכע† וואָס† זייַנען† מיט† איר† אויפֿגעוואַקסןÆ † די† דאָזיקע† דעמאָגראַפֿישע† אומגלייַכקייט† דריקט† אויף† די† געבוירענע†ענגליש רעדערס Ɔ דערצו†איז† ענגליש† הייַנט†אַן† אימפּעריאַלע†שפּראַך† ווי†קיין† אַנדערע† אין† דער† געשיכטעÆ † פֿראַ†נצויזיש† און† שפּאַניש† זייַנען†אויך† געווען†אימפּעריאַלע† שפּראַכן¨ †אָבער† זיי† זייַנען† ניט† אַריבער† אַלע† גרענעצן† און† ניט† געוואָרן†אַ† וועלטשפּראַך†ווי† ענגלישÆ

יעדע† שפּראַך† האָט† אַן† אייגענע† סיטואַציע¨ † וואָס† באַשטימט† די† באַציִונג† צווישן† די† צענטריפּיטאַלע† און† צע†נטריפֿוגאַלע† כּוחותÆ † אין† אַמעריקע¨ † צוליב† דעם† פּאָסט אימפּעריאַלן† מצבֿ† פֿון† ענגליש¨ † שרעקט† זיך† קיינער† ניט† צוליב† ספּאַנגליש† אָדער†כינעזיש ענגליש ª† די† מעכאַניזמען† זייַנען† גענוג† שטאַרק¨ † אַז† ס1 איז† ניטאָ† וואָס† מורא† צו† האָבןÆ † אָבער† אין† שפּאַניע† און† אין† געוויסע† טיילן† פֿון† לאַטייַן אַמעריקע† האָט† מען† מורא† פֿאַר† ספּאַנגלישª † מע† מיינט¨ † אַז† ער†גראָבט† אונטער†שפּאַניש Æ

אַ דאַנק אייַך¨ פּראָפֿעסאָר סטאַוואַנס¨ פֿאַר אייַער קאָנטראָווערסאַלער מיינונגÆ

די† מעשׂה† איז† ווייַטער† אָנגעגאַנגען† — אָבער† דורך† קינסטלעכער† אָטעמונג † ©artifi≠ respiration cial†® ¨† אַזוי† צו† זאָגן Ɔ מיר† איז† ניט געווען† אין† גאַנצן† קלאָר ¨† אַז† דאָס† איז† דער† סוף פֿון† דער† מעשׂה ¨† אָבער† איך† האָב† געזען ¨† אַז די† שפּראַך† האָט† ניט† קיין† פֿונקציע ¨† אַז† ס‘איז בלויז† אַ† פּריוואַטע† שפּראַך† מיט† טאַטע מאַמע און† באָבע זיידע ¨† אַז† אין† דרויסן† פֿון† דער† היים האָב† איך† עס† ניט† געקענט† ניצן Ɔ נאָר† ווען† איך בין† אָנגעקומען† אין† די† פֿאַראייניקטע† שטאַטן האָב† איך† אייַנגעזען ¨† אַז† ייִדיש† איז† ניט† בלויז אַ† שפּראַך ¨† נאָר† אויך† אַ† מעטאַפֿאָר† —† פֿון היברידישקייט¨ † פֿון† מישונג ¨† און† אַז† ספּאַנגליש איז† אַ† נייַע† פֿאָרעם† פֿון† ייִדיש Ɔ און† אַז† אַלע שפּראַכן† זייַנען† אַדורכגעגאַנגען† אַ† פּראָצעס פֿון† ”ייִדישיזאַציע“† אָדער† ”ספּאַנגלישיזאַציע Æ“ייִדיש† איז† אַן† אויסנאַם ¨† עס† איז† עובֿר† אויף די† כּללים† פֿון† דער† לינגוויסטיק† און† פֿון† אַ קולטורעלן† המשך ª† דערפֿאַר† האָט† עס† מיך† אַזוי פֿאַרכאַפּט†—† אָבער† איך† האָב† ניט† פֿאַרגעסן ¨† אַז דאָס†איז† אַן†אָביעקט ¨† וואָס†געהערט† צו†אַ† מוזיי Æ

ס איז טשיקאַווע¨ אַז איר האָט אַזוי געטראַכט אין די π∂∞± ער¨ ווען עס זייַנען נאָך געווען מיליאָנען ייִדיש& רעדערס אויף דער וועלטÆ אמת¨ מערסטנס עלטערע מענטשן¨ אָבער פֿאָרט — די מעשׂה האָט זיך נאָך ניט געענדיקט

איך† בין† אַן† אייניקל† פֿון† ייִדיש רעדנדיקע אימיגראַנטן¨ † וואָס† האָבן† זיך† באַזעצט† אין מעקסיקעÆ † פֿאַר† זייערע† קינדער† איז† ייִדיש געוואָרן† אַ† מין† רעליגיע† —† דער† קוואַל† פֿון ייִדישער† המש כדיקייטÆ † קינדווייַז† האָב† איך מיט†די† אַנדערע†שילער† אין†דער† ייִדישער†שול זיך† באַטראַכט† ווי† אַן† אַנאַכראָניזם∫† פֿאַר† וואָס דאַרפֿן†מיר† קינדער†אין† מעקסיקע†אין† דיπ∂∞† ±ער אוןπΣ∞† ±ער† יאָרן† זיך† לערנען† אַ† שפּראַך† וואָס קיינער† רעדט† ניט† אין† קיין† אַנדער† אָרט† אויף דער† וועלטø † דאָס† איז† געווען† מער† פֿאַרבונדן מיטן† אומקום† פֿון† ייִדישן† פֿאָלק¨ † און† ניט† מיטן המשךÆ †זיכער ¨† איז†עס† געווען†אומראַציאָנעל† זיך צו†לערנען† אַ†שפּראַך ¨† וואָס†מע† קען†ניט† ניצןÆ

מייַן†דור† האָט†זיך† געפֿילט†זייער† ווייַט†פֿונעם ערשטן†דור† אימיגראַנטןª †מיר† האָבן†זיך† געפֿילט ווי†פֿיש† אַרויס†פֿון† וואַסערÆ †אין† אַ†געוויסן† זינען זייַנען†מיר† געווען†ראָבאָטן ¨† עקספּערימענטאַלע באַשעפֿענישן†געמאַכט ¨† כּדי†ווייַטער† צו†שטופּן די†קולטור Ɔ ייִדיש†איז† געוואָרן†אַ† מין†מאָנסטער ¨ אַ†מין† פֿראַנקענשטיין¨ †וואָס† מע†האָט† געדאַרפֿט האַלטן†בייַם† לעבן¨ †כּדי† די†קולטור† זאָל†ווייַטער אָנגייןÆ

פֿאָלק זאָלן זי ליב באַקומעןÆ אָבער פֿאַר וואָס פֿאַרליבט מען זיך אין אַ שפּראַך אָן אַ פֿאָלק¨ ווען דאָס פֿאָלק איז שוין אַריבער צו אַן אַנדער שפּראַךø ס איז עפּעס ניט ראַציאָנעל

איל ן סט וו נס, פּר עס ר ון ל טייַן! מעריק נער און ל טינ !קולטור אין מהערסט !ק לעדזש, ה ט שוין נגעשריבן איבער 25 ביכער און נ ך עטלעכע צענדליק רעד קטירט. דער עיקר, שרייַבט ער וועגן דער שפּ נישער ליטער טור, בער מ ל אויך אין שייַכות מיט ייִדישע טעמעס. ער ה ט, למשל, רעד קטירט די דרייַ גרויסע בענד געז מלטע דערציילונגען ון ב שעוויס! זינגער, וו ס זייַנען רויס אויף ענגליש ון דער חשו" ער ”ביבלי טעק ון מעריקע“. ער ה ט זיך קונא! שם געווען און זיך אייַנגעקוי ט וועלט מיט שׂונאים צווישן די שפּ נישע שפּר ך! פּוריסטן, ווען ס( איז רויס אין 2003 זייַן בוך ”ספּ נגליש“— לעקסיק ן ון דער שמעלצשפּר ך, ב זירט אויף שפּ ניש און ענגליש, וו ס עס רעדן צענדליקער מילי נען ל טינ ס אין די ראייניקטע שט טן. ד רט ה ט ער אויך רגעשטעלט ספּ נגליש ווי נייַעם גילגול ון ייִדיש, פּר דוקט ון ן ענלעכן לינגוויסטישן מישפּר צעס.

Newspapers in Yiddish

Newspapers from USA

© PressReader. All rights reserved.