Μ∞± יאָר פֿו דער ייִדישער פּרעסע

Forward (Yiddish Edition) - - NEWS - גענאַדי עסטרייַ ©ניו יאָרק ®

ספּעציעל רן „ רווערטס“

דעם†זמן† לערן†איך† אַ†קורס† מכּוח† רוסיש≠ייִדישער† געשיכטעÆ † איז† גע≠ קומען†די† וואָך¨ †וואָס† איך†האָב† אויס≠ געטיילט† † פֿאַר† דער† געשיכטע† פֿון† ייִדישע† צייַטונגען¨ † און† פּלוצעם† האָב† איך† דערזען¨ † אַז† פּונקט† אין† דער† צייַט† קען† מען† פֿייַערן† דעם† μ∞± סטן† יוביליי† פֿון† דער† ייִדישער† פּרעסע∫† דעם† ±±טן† אָקטאָבער† Π∂≤†± איז† אין† אָדעס† אַרויס† דער† ערשטער† נומער† פֿון† דער† צייַטונג† ”קול≠ מבֿשׂרÆ“† אַזאַ† יובֿל† דאַרף† מען¨ † פֿאַרשטייט† זיך¨ † אָפּ≠ מערקן†ניט†” צופֿעליק“¨† ווי†דאָס† האָט† זיך† באַקומען† אין† מייַן† פֿאַלÆ † אַזוי† צי† אַזוי¨ †איז† עס†אַ† גוטער†תּירוץ† זיך†דער≠ מאָנען¨ †ווי† אַזוי†די† גאַנצע†מעשׂה† האָט† זיך†אָפּגעשפּילט Æ

געשען† איז† עס† אין† אָדעס¨ † וואָס† איז† בכלל† געווען† אַ† יוצא≠מן≠ הכּלל† צווישן† רוסישע† שטעט¨ † מחמת† משׂכּילים† האָבן† דאָרטן† מער† ווי† אין† אַנדערע†ייִשובֿים† געשפּילט†די† ראָלע† פֿון†דעה≠ זאָגערסÆ †ערשטנס ¨† איז†זייער† צאָל† געווען† אַ† היפּשע¨ † עס† האָבן† זיי† אַהין†צוגעצויגן† די†עקאָנאָמישע† מעג≠ לעכקייטן† פֿון† דעם† נייַעם† ים≠פּאָרט Ɔ צווייטנס¨ † איז† אָדעס† געווען† אַ† נייַע† שטאָט¨ † געגרינדעט† אין† יאָר† Σπ¥Æ± † דאָס† האָט† געמיינט¨ † אַז† קיין† שטאַר≠ קער¨ † אַלטגעזעסענער† ייִדישער† טראַ≠ דיציאָנעלער†עסטאַבלישמענט† איז†אין† אָדעס†ניט† געוועןÆ ††

צווישן†די† אָנגעפֿאָרענע†ייִדן† איז† געווען† אויך† אַלכּסנדר† צעדערבוים† —† אַ† געבוירענער† אין† זאַמאָשטש¨ † לובלינער† גובערניעÆ † זאַמאָשטש† האָט†זיך† געפֿונען†ניט† ווייַט†פֿון† דער† דייַטשישער†גר ענעץ†¨ †אַזוי† אַז†אידעען† פֿון† דער† מע†נדעלסאָנישער† השׂכּלה† האָבן† געדאַרפֿט† † דורכמאַכן† זייער† אַ† קליינעם† וועג¨ † כּדי† אָנשטעקן† דעם† היגן†עולם Ɔ צעדערבוימס†פֿאָטער† איז† געווען†אַ† זייגערמאַכער¨ †אָבער† אויך†אַ† למדן†און† אַ†משׂכּיל Ɔ אין†דער† דאָזיקער† סבֿיבֿה† האָט† אַלכּסנדר† באַקומען† אַ† גוטע† צוגרייטונג† סייַ† אין† ייִדישע† זאַכן¨ †סייַ† אין†אַלגעמיינע† לימודיםÆ †ער† האָט† גוט† זיך† אויסגעלערנט† פּויליש† און† דייַטש¨ † האָט† אונטערגעכאַפּט† אַ† ביסל† פֿראַנצויזיש¨ † אָבער† מער† פֿון† אַלץ†—†העברעיִש Æ

אין† אָדעס¨ † וווּ† צעדערבוים† האָט† זיך† באַזעצט† אין† יאָר† Π¥∞± ¨† איז† ער¨ † ווי†זייַן† פֿאָטער¨ †געוואָרן† אַן†אַרבעטנ≠ דיקער† משׂכּילÆ † תּחילת† האָט† ער† גע≠ פֿונען†פֿאַר† זיך†אַ† שטעלע†ווי† אַ†בוכ≠ האַלטער¨ † דערנאָך† האָט† ער† געעפֿנט† אַ† קלייט† פֿאַר† פֿאַרטיקע† בגדיםÆ † אַ† טיכטיקער† יונגער מאַן¨ † האָט† ער† זיך† אויסגעלערנט† צושנייַדן† קליידערÆ † אַ† סבֿרה¨ †אַז† זייַנע†געשעפֿטן† זייַנען†גע≠ גאַנגען† גוטÆ † אַנדערש† וואָלט† ער¨ † אַ† פּנים¨ † ניט† געקענט† קריגן† פֿאַר† זייַן† טאָכטער† אַזאַ† גרויסאַרטיקן† איידעם† —† אַ† גאַליציאַנער† ייִד† מיט† אַ† מערבֿ≠ אייראָפּעיִשן†אוניווערסיטעטישן† דיפּ≠ לאָםÆ † דרÆ † אַהרן≠יצחק† גאָלדענבלום† איז† געוואָרן† דער† אָנפֿירער† פֿון† דער† אָדעסער† תּלמוד≠תּורה† און† איז† אין† דער†דאָזיקער† ראָלע†געפֿעלן† געוואָרן† דעם† מענטשן¨ † וואָס† האָט† געהאָלפֿן† דער†ייִדישער† פּרעסע†צו† שטעלן†זיך† אויף†די† פֿיסÆ

די† רייד† גייט† וועגן† ניקאָלייַ† פּיראָגאָוו † ¨† וועמענס† נאָמען† איז† גוט† ב†אַקאַנט† די† היסטאָריקער† פֿון† מע≠ דיצין¨ † ווי† אויך† פֿון† פּעדאַגאָדיקÆ † פּיראָגאָוו†האָט† זיך†אויסגעצייכנט† ווי† אַ† גלענצ†נדיקער† כירורג¨ † בפֿרט† בעת† דער† קרימער† מלחמהÆ † די† מלחמה¨ † Πμ¥Πμμ—± ±¨ †וואָס† האָט†זיך† אָנגעהויבן† ווען† בריטאַניע† און† פֿראַנקרייַך† האָבן† געוואָלט† † אָפּשטעלן† רוסלאַנדס† עקס≠ פּאַ†נסיע† אויפֿן†שוואַרצן† ים¨ †האָט† גע≠ וויזן† שוואַכקייטן† פֿון† דער† רוסישע† מלוכה† און† סטימולירט† פֿאַרשיידענע† רעפֿאָרמעןÆ † פּיראָגאָוו¨ † וואָס† איז† געווען†פֿול† מיט†אידעען† וועגן†אויס≠ בעסערן† דעם† מצבֿ† פֿון† בילדונג¨ † איז† געשיקט† געוואָרן† קיין† אָדעס¨ † כּדי† אָנצופֿירן† מיט† לערן≠אַנשטאַלטן† אין† דרום≠רוסלאַנד Æ

דער† ענין† פֿון† דער† אָדעסער† תּלמוד≠תּורה† האָט† פּיראָגאָוון† אַזוי† שטאַרק† פֿאַראינטערעסירט¨ † אַז† ער† האָט† אַפֿילו† וועגן† דעם† אָנגעשריבן† אַן† אַרטיקלÆ † ער† האָט† דערציילט¨ † ווי† ער† איז† צום† ערשטן† מאָל† געקומען† אַהין†און† געווען†ממש† שאָקירט†מיטן† בילד† פֿון† אַ† שלעכט† אָרגאַניזירטן† אַנשטאַלטÆ † דאָס† צווייטע† מאָל† האָט† ער† באַזוכט† די† תּלמוד≠תּורה ¨† ווען† זי† איז† שוין† אָנגעפֿירט† געוואָרן† דורך† דרÆ †גאָלדענבלום ¨† און†געפֿונען† זי†אין† גאָר† אַן† אַנדער† צושטאַנדÆ † פּיראָגאָוו† איז† בכלל† געווען† גרייט† צו† העלפֿן† די† משׂכּילים† ”אויסצומענטשלען“† דעם† ייִדישן† המוןÆ † און† די† פּרעסע† האָט† געדאַרפֿט† ווערן† אַ† וויכטיקער† אינסטרומענט†פֿאַר† אַזאַ†קאַמפּאַניע Ɔ

שׂינאה†צו† ייִדיש†איז† געווען†איינע† פֿון† די† זאַכן¨ † וואָס† האָבן† פֿאַראייניקט† פּיראָגאָוון† און† די† משׂכּיליםÆ פּיראָגאָוו† האָט† געהאָלפֿן† צו† קריגן דערלויבענישן† אויף† אַרויסצוגעבן ייִדישע† צייַטונגען† אין† ”ריכטיקע“שפּראַכן∫† העברעיִש† און† רוסישÆ מיטן† העברעיִשן† פּראָיעקט† האָט† זיך באַשעפֿטיקט† אַלכּסנדר† צעדערבוים¨ בפֿרט† נאָך† דעם† ווען† זייַן† קליידער≠ געשעפֿט† איז† אונטערגעגאַנגען† און ער† איז† פֿאַרבליבן† אָן† חיונהÆ † אין Π∂∞†± איז† ער† אין† גאַנצן† אַוועק† פֿון שנייַדערייַ† און† האָט† אָנגעהויבן אַרויסצוגעבן† די† העברעיִשע† צייַטונג ”המליץ Æ“† אָבער†קיין† סך†לייענער† האָט זי† ניט† געפֿונען¨ † און† דעמאָלט† האָט צעדערבוים†באַשלאָסן† זיך†אַ† קער†טאָן פֿון†דעסטוועגן† צו†דער† שפּראַך¨ †וואָס ס‘רובֿ† ייִדן† האָבן† געקענטÆ † ער† האָט אַנאָנסירט†זייַן† פּלאַן†פֿון† אַרויסצוגעבן אַ† צייַטונג†”אויף† פּראָסט† ייִדיש¨ † כּדי דער† פּראָסטער† עולם† און† אַפֿילו ווייַבער†זאָלן† וויסן†וואָס† עס†טוט† זיך אויף†דער† וועלטÆ“

אַזוי†—† פֿריִער† ווי† אַ† בייַלאַגע† צו ”המליץ“† און† דערנאָך† ווי† אַ† באַזונ≠ דערע† צייַטונג† —† האָט† זיך† באַוויזן ”קול≠ מבֿשׂר“¨† וואָס† איז† געוואָרן† דער אָנהייב† פֿון† מאָדערנעם† זשורנאַליזם אויף† ייִדישÆ † בייַם† אָנהייב† האָט† זיך צעדערבוים†גלייַך† ווי†געשעמט∫

”מיר† ווייסן†דאָך ¨† אַז†די† הייַנטיקע אויפֿגעקלערטע†שרייַען† מע†זאָל† דאָס פֿאָלק† אָפּגעוויינען† ייִדיש† רעדן¨ † און זיי†געוויינען† צו†רעדן† דאָס†לשון† פֿון דער† מדינהÆ † אפֿשר† זייַנען† זיי† אויך ניט† אין† גאַנצן† אומגערעכט¨ † וואָרעם אין† דער† מדינה† וווּ† מע† לעבן† דאַרף מען† פֿאַרשטיין† דאָס† לשוןÆ † נאָר† אויף וואָס†פֿאַר† אַ†לשון† זאָל†מען† מיט†דעם פּראָסטן†עולם† רעדן¨ †זיי† זאָלן†לערנען וואָס† נייטיק† איז† פֿאַר† איטלעכן מענטש¨ †אַז† זיי†פֿאַרשטייען† פֿאָרט†ניט מער†נאָר† ייִדישÆ “

די† צייַטונג† איז† אַרויסגעגאַנגען אין† משך† פֿון† אַ† יאָרצענדליק† און געשפּילט†אַ† גוואַלדיק†וויכטיקע† ראָלע אין† דער† אַנטוויקלונג† פֿון† ייִדיש† און ייִדישער†קולטור Æ

Newspapers in Yiddish

Newspapers from USA

© PressReader. All rights reserved.