קולטור גילגולים ון דם און חוה

Forward (Yiddish Edition) - - פראָנט זייַט - יואל מאַַטוועיעוו ©ניו יאָרק ®

דעם†פֿאַרגאַנגענעם† שבת¨ †ווען† מע† האָט†געלייענט† די†פּרשה†„ בראשית# ¨† בין†איך† געגאַנגען†אין† אַ†שיל ¨† וווּ†מע† האָט†פֿאַרשפּרייט† עטלעכע†בלעטלעך† מיט† פֿאַרשיידענע† דבֿרי$ תּורהÆ † יעדע† דרשה† אין† די† דאָזיקע† בלעטלעך† האָט† זיך† אָנגעהויבן† פֿון† דער† קשיא∫† פֿאַרוואָס† הייבט† זיך† אָן† די† גאַנצע† תּורה† מיט† דער† מעשׂה$ בראשית¨ † און† נישט†מיט† יציאת$ מצריםø †דער† רבֿ†פֿון† דער†שיל† האָט†אויך† געפֿרעגט∫†צוליב† וואָס† דאַרפֿן† מיר† אין† דער† תּורה† אַ† גאַנצע†פּרשה ¨† וואָס†האָט† גאָרנישט†צו† טאָן† מיט† ייִדן¨ † און† וווּ† די† ייִדן† ווערן† בכלל†נישט† דערמאָנטø

אַ† סך† קלאַסישע† מפֿרשים† פֿרעגן† טאַקע† די† דאָזיקע† קשיאÆ † מיר† דאַכט† זיך† אָבער¨ † אַז† ס+ איז† בעצם† אַ† רעטאָ≠ רישע† קשיא¨ † וואָס† יעדער† ווייסט† שוין† דעם† ענטפֿער† דערויףÆ † די† תּורה† רעדט† נישט† בלויז† וועגן† ייִדן¨ † דער≠ פֿאַר†הייבט† זי†זיך† אָן†דווקא† מיט†אַל≠ מענטשלעכע† † עניניםÆ † און† כאָטש† אַ† סך† פּרשיות† אינעם† חומש† האָבן† צו† טאָן† מיט† ספּעציפֿיש$ ייִדישע† מיצוות¨ † קאָן†מען† נישט†איגנאָרירן† די†אַרומיקע† וועלט† און† מע† קאָן† פֿון† יעדן† תּורה$ ענין† אָפּלערנען† אַן† אוניווערסאַלן† לימודÆ † מע† ווייסט† דאָך¨ † אַז† אין† דער† קריסטלעכער†וועלט† ווערט†דער† תּנ4 ך† אָנערקערט†ווי† אַ†הייליקער† ספֿר¨ †וואָס† דינט† ווי† אַ† קוואַל† פֿון† אינספּיראַציע† און†מחשבֿה† פֿאַר†פֿאַרשיידענע† נישט$ ייִדישע† דענקער† און† קינסטלער† במשך†פֿון† צוויי†טויזנט† יאָרÆ

אַדרבה¨ † זענען† די† קלאַסישע† ייִדישע†פּירושים† אויף†דער† פּרשה† „בראשית #† אָפֿט†די† לענגסטע¨ †אין† פֿאַרגלייַך†מיט† די†אַנדערע† טיילן† פֿון† דער† תּורהÆ † יעדער† פֿילט¨ † למשל¨ † אַז† די† מעשׂה† וועגן† אָדם† און† חוה† איז† אָנגעלאָדן† מיטΣ∞„† פּנימער# †פֿון† פֿילזייַטיקן†באַדייַט ¨† וואָס†יעדער† מענטש†קאָן† אין†איר† געפֿינען† עפּעס† אַ† חידושדיקע† פּערזענלעכע† עצהÆ † דאָס¨ † וואָס† מע† פֿרעגט† כּלערליי† קשיות† וועגן†דעם† אָרט¨ †וואָס† די†מעשׂה $ בראשית†פֿאַרנעמט† אין†דער† תּורה¨ † איז†אַ† קלאָרער†אָנווייַז† אויף†דעם ¨† אַז† זי† בלייַבט† אייביק† וויכטיק† און† רעלעוואַנט† פֿאַר† אַלעמעןÆ † אָן† די† יסודותדיקע† מעשׂיות† וועגן† דעם¨ † ווי† דער† נחש† האָט† פֿאַרפֿירט† חוה† און† אָדם¨ † וואָס† צוליב† דעם† זענען† זיי† פֿאַרטריבן† געוואָרן† פֿונעם† גן$ עדן† אויף† דער† פֿאַרשאָלטענער† ערד¨ † קאָן† מען† זיך† נישט† פֿאָרשטעלן† די† אייראָפּעיִשע† ליטעראַטור¨ † קונסט† און† פֿילאָסאָפֿיע† —† אַזוי† טיף† איז† זי† אייַנגעוואָרצלט† געוואָרן† † אינעם† אַלגעמיינעם† באַ≠ וווּסטזייַן† † פֿון† דער† מענטשהייט† —† לכל$ הפּחות¨ † אין† דער† קריסטלעכער† און† מוסולמענישער† ציוויליזאַציעÆ † יעדער† דענקער† און† קינסטלער† האָט† אָבער†אַן† אייגענעם†אָדם† און†אַ† אייגע≠ נע† חוה¨ † וועלכע† שטימען† מיט† זייַן† געדאַנקען$ גאַנג† און† וועלט$ באַנעם † Ɔ די† פֿענאָמענאָלאָגיע† פֿון† פֿאַ†רשיי≠ דענע†„אָדמס #† און†„חוהס #† אין† דער† וועלט$ קולטור† קאָן† העלפֿן† צו† פֿאַר≠ שטיין† בעסער¨ † ווי† אַזוי† אין† פֿאַ†רשיי≠ דענע† ערטער† און† תּקופֿות† האָט† מען† געקוקט† אויף† סאָציאַלע† באַציִו† † נגען¨ † אויף† סעקסועלע† תּאוות† און† פֿאַ†רבינ≠ דונגען¨ †ווי† אַזוי†מע† האָט†אָ† פּגעשאַצט† † פֿאַרשיידענע†קולטור $על עמענטן†Æ

אַ†קלאַסישע† סטאַטוע†פֿון† אָדם†און† חוה† איז† געוויזן† געוואָרן† אין† פּאַריז¨ † אינעם† יאָרΣ† π≥± ¨† ווי† אַ† מוסטער† פֿון† דער†סאָוועטישער† קונסט¨ †מיטן† נאָמען† „אַן† אַרבעטער†און† אַ†פּויערטע #Æ †הייַנט† שטייט† זי† אין† מאָסקווע† און† בלייַבט† נאָך† אַלץ† אַ† מעכטיקער† סימבאָל† פֿון† דער† רוסישער† רעוואָלוציע† און† אַן† עטאַלאָן†פֿון† דער†סאָצרעאַליסטישער† קונסטÆ † די† באַרימטע† סקולפּטאָרין† וועראַ† מוכינאַ† האָט† זי† געשאַפֿן† לויט† דעם† געדאַנק† פֿונעם† אַרכיטעקטאָר† באָריס†יאָפֿאַן ¨† אַן†אָדעסער† ייִדÆ †אינעם† שטאָלענעם† מאָנומענט¨ † הייבט† אַ† פֿאָרשטייער† פֿונעם† אַרבעטער$ קלאַס¨ † צוזאַמען†מיט† אַ†פֿאָרשטייערין† פֿונעם† פּויערטום¨ †די† סאָוועטישע†עמבלעם†—† אַ†האַמער† מיט†אַ† סערפּÆ

יאָפֿאַנס†סעקרעטאַר ¨† יצחק†אייגעל ¨† האָט† דערקלערט¨ † אַז† דער† אַרכי≠ טע†קטאָר† איז† באַגייַסטערט† געוואָרן† פֿון† געוויסע† אוראַלטע† גריכישע† סטאַטועסÆ †ווען† מע†טראַכט† זיך†אַרייַן† אינעם† באַדייַט† פֿון† דער† דאָזיקער† סטאַטוע¨ †ווערט† אָבער†קלאָר ¨† אַז†דאָס† פּאָרפֿאָלק† שטעלט† מיט† זיך† פֿאָר† אַ† סאָוועטישן†גילגול† פֿון†אָדם† און†חוה Ɔ ווי† ס+ איז† באַקאַנט¨ † איז† דער† מענטש† פֿאַרשאָלטן† געוואָרן¨ † צוליב† חטא$ אָדם$ הראשון¨ † צו† באַאַרבעטן† די† ערד† „אין† שווייס† פֿון† זייַן† פּנים# Ɔ אינעם† ראַטן$ פֿאַרבאַנד† האָט† מען† געהאָפֿט† אויפֿצובויען† אַ† געזעלשאַפֿט¨ † וועלכע† וועט†ברענגען† די†מענטשהייט† צוריק† אין† גן$ עדןÆ † אין† דער† סאָוועטישער† ווערסיע† פֿונעם† „תּיקון $העולם #† מוז† דער† באַפֿרייַטער† מענטש† ווייַטער† אַרבעטןª † אין† דער† קאָמוניסטישער† „ליכטיקער† צוקונפֿט# † וועט† די† מי† גופֿא¨ † ווי† מע† האָט† געהאָפֿט† אינעם† ראַטן$ פֿאַרבאַנד¨ † פֿאַרוואַנדלט† ווערן† פֿון†אַ† קללה†אין† אַ†ברכה Æ

אַנשטאָט†דער† פּרי†פֿון† עץ$ הדעת¨ † וואָס† אָדם† און† חוה† האַלטן† אויף† אַ† סך† מיטל$ עלטערלעכע† קונסט$ ווערק¨ † הייבט† דאָס† סאָוועטישע† פּאָרפֿאָלק† אויף† די† אינסטרומענטן¨ † מיט† וועלכע† זיי† ווילן† ברענגען† דעם† תּיקון† —† אויפֿצובויען† דעם† סאָציאַלן† גן$ עדן† מיט† די† אייגענע† הענטÆ † רבי† יהודה† דערקלערט† אין† דער† גמרא¨ † אַז† די† פֿאַרבאָטענע† פּרי† איז† געווען† ווייץª † עס† קאָן† זייַן¨ † אַז† דער† סאָוועטישער† אַרכיטעקטאָר†האָט† געהאַט†די† דאָזיקע† באַקאַנטע†תּלמודישע† אַגדה†אין† זינען¨ † ווען†ער† האָט†צוגעטראַכט† זייַן†סצענע ¨† וווּ†די† פּויערטע†—†„די† חוה# †—†האַלט† דווקא†אַ† סערפּÆ

ס+ איז† אינטערעסאַנט¨ † אַז† דער† „גרעבלעכער #† קונסט$ סטיל¨ † כאַראַק≠ טעריסטיש† פֿאַרן† סאָוועטישן† סאָצ≠ רעאַליזם¨ †טרעפֿט† זיך†צומאָל† אויך†אָן† אין†דער† הייַנטצייַטיקער†קריסטלעכער† קונסטÆ †אינעם† יאָר†≥∞∞≥†האָט† זיך†אין† צפֿון$ פֿראַנקרייַך¨ †≥∞† קילאָמעטער† פֿון† דער† שטאָט† קאַרקאַסאָן¨ † געעעפֿנט† אַ† רומענישער† פּראַוואָסלאַוונער† מאָנאַ≠ סטירÆ †אַ† טייל†געמעלן ¨† מיט†וועלכע† די† קריסטלעכע†אימיגראַנטן† פֿון†רעמעניע† האָבן† באַצירט† זייער† קלויסטער† —† אַרייַנגערעכנט† אַ† בילד† פֿון† אָדם$ הראשון† מיט† אַן† עפּל† —† דערמאָנען† טאַקע† דעם† סאָצרעאַליסטישן† סטיל† פֿון†דער† קאָמוניסטישער†תּקופֿה Æ

עס† זענען† פֿאַראַן† אַ† סך† פֿאַ†רשיי≠ דענע† דעות† וועגן† דער† פֿאַרבאָטענער† פּרי¨ † וואָס† איז† געוואַקסן† אויף† דעם† לעגענדאַרן†עץ $הדעת Ɔ פֿאַרשטייט†זיך ¨† אַז† די† טראַדיציע† פֿון† מדרשים† אַרום† דער† דאָזיקער† תּורה $דערציילונג† איז† אַ† סימבאָלישע† און† מעטאַפֿאָרישע ¨† דערפֿאַר† לייגן† די† חז 4ל† פֿאָר† אַ† גאַנ≠ צע† ריי† דעות† וועגן† דעם Ɔ רבי† מאיר† זאָגט¨ † אַז† די† פֿאַרבאָטענע† פּרי† איז† געווען† די† טרויבן† —† מיינענדיק† דעם† היזק†פֿון† שיכּרות Ɔ רבי†נחמיה† האָט†גע≠ האַלטן¨ †אַז† ס+ איז†געווען† אַ†פֿייַג†—† ווייַל† די† ערשטע† בגדים† האָבן† די† מענטשן† אָנגעהויבן†מאַכן† פֿון†די† פֿייַגן $בלעטער Ɔ אין†דער† קריסטלעכער†וועלט† האָט†זיך† פֿאַרשפּרייט†דער† געדאַנק ¨† אַז†דער† עץ $ הדעת† איז† געווען† אַן† עפּלבוים Ɔ אַזאַ† דעה† טרעפֿט† זיך† אויך† אינעם† ייִדישן† פֿאָלקלאָר† און† ווערט† דערמאָנט† אין† דער†„צאינה $וראינה #Æ

אינעם†≤±†יאָרהונדערט† האָט†עפּעס אַ† קריסטלעכער† מאָלער† געשאַפֿן† אַ חידושדיקע† פֿרעסקע¨ † וווּ† אָדם† מיט חוהן† זיצן† אונטער† דעם† עץ$ הדעת¨ וואָס† זעט† אויס† ווי† אַ† גיגאַנטישער פֿליגנשוואָם† —† אַ† גיפֿטיקער† שוואָם¨ וואָס† ווערט† באַנוצט† אין† געוויסע אוראַלטע† קולטורן† ווי† אַ† קוואַל† פֿון האַלוצינאַציעסÆ † אייניקע† פֿאָרשער האַלטן¨ †אַז† אין†דער† מיטל$ עלטער†איז געווען† פֿאַרשפּרייט† אַזאַ† מיינונג¨ † אַז דער† דאָזיקער† שוואָם†—† אַ† סכּנותדיק מיטל† צו† קריגן† מיסטישע† וויזיעס†— איז† טאַקע† דער† פֿרוכט¨ † וואָס† קאָן אַנטפּלעקן†פֿאַרבאָטענע† ידיעותÆ

על$ פּי$ קבלה¨ † האָט† דער† מענטש¨ בייַם† אָנהייב¨ † אין† זיך† אַנטהאַלטן דעם†מענערלעכן† און†דעם† ווייַבלעכן אַספּעקטÆ † דער† זעלבער† געדאַנק† איז באַקאַנט† אינעם† קריסטלעכן† און† מו≠ סולמענישן†מיסטיציזם Ɔ די†צ עטיילונג† פֿון† די† אַספּעקטן† איז† אַ† רעזולטאַט פֿונעם†חטא $אָדם $הראשון Ɔ וואָס†דאַרף מען† אָבער† טאָן¨ † כּדי† צו† ברענגען† די מענטשהייט† צום† תּיקון¨ † צו† געפֿינען דעם† „פֿאַרלוירענעם #† גן$ עדןø † אַ† סך טראַדיציאָנעלע† חתונה$ ריטואַלן¨ אַרייַ†נגערעכנט† די† ייִדישע¨ † האָבן† אַ ד†ירעקט† שייַכות† צו† דער† מעשׂה$ בראשיתÆ † אין† די† שבֿע$ ברכות¨ † מיט וועלכע†מע† בענטשט†די† חתן$ כּלה†בייַ אַ† ייִדישער† חתונה¨ † ווערט† בפֿירוש דערמאָנט† אָדם$ הראשוןÆ † דער† צוועק פֿון† אַ† חתונה† איז¨ † לויטן† מיסטישן אָפּטייַטש¨ † צונויפֿצוברענגען† צוריק צוזאַמען†די† צוויי†צעטיילטע† העלפֿטן פֿון† דער† מענטשלעכער† נשמהÆ † מע קאָן†זאָגן ¨† אַז†יעדע† חתונה†איז† אַ†מין סצענע¨ † וווּ† מע† שפּילט† פֿון† ס+ נייַ† די מעשׂה†מיט† אָדם†און† חוהןÆ

דער† דאָזיקער† מאָטיוו† טרעפֿט זיך† אָפֿט† אין† דער† מיסטישער† קונסט פֿון†די† אַלכעמיקערÆ †אַ† סך†אַלכעמישע צייכענונגען†שילדערן† אַ†מאַן† צונויפֿ≠ געפֿלאָכטן† מיט† אַ† פֿרויª † אָדער† אַ פּאָרפֿאָלק¨ †וואָס† פֿאַרנעמט†זיך† צוזאַמען מיט† אַלכעמישע† מיסטעריעסÆ † דער סימבאָליזם† פֿון† מעשׂה$ בראשית† בייַ די†אַלכעמיקער† איז†אָפֿט† זייער†בולט און†קלאָר Ɔ אויף†אַ† סך†אַזעלכע† בילדער פֿירט† דאָס† פּאָרפֿאָלק† עקספּערימענטן מיט† געוויסע† שטאָפֿן† און† גראָזן¨ † כּדי

(סוף אויף זייַט 13(

די ס וועטישע סקולפּטור „ ן רבעטער און פּויערטע‟

אין מ סקווע

„ דם און חוה‟ ון מ רק ש ג ל

דם און חוה אונטער ליגנשוו ם, אויף ר נצויזישער רעסקע

ונעם 13טן י רהונדערט

ן לכעמיש פּ ר לק

Newspapers in Yiddish

Newspapers from USA

© PressReader. All rights reserved.