דעמאָקראַטישע גראַמאַטיק אָדער גראַמאָטנע רעדאַקטאָר

Forward (Yiddish Edition) - - פראָנט זייַט - משה לעמסטער ©ישׂראל ® ספּעציעל רן „ רווערטס“

… ז כ בין אין דער ליטע געב רן, כ יל נדערש ון ווערטער דעם ווערט… רוו ס ז לן ז גן ניט ט רן דער ייִנגל, די מיידל, דער ערד?

אין† בעסאַראַביע¨ † וווּ† דער†„דאָס“† איז† גע≠ וואָרן†„דוס “¨ †הייסט† עס¨ „†ווייַטער† פֿון†דייַטש “¨ האָט†מען† זיך†צום† דריטן†גראַמאַטישן† מין†באַ≠ צויגן†מיט† ביטול¨ †מיט† איראָניעÆ †מע† פֿלעגט†בייַ אונדז†זאָגן∫†„ קריך†מיר† נישט†אויפֿן† בו†ידעם† און $דאָס $† מיר†נישט† אויף†דעם† לייטערÆÆÆ“

פֿילאָלאָגן† זאָגן¨ † אַז† די† ייִדן† פֿון† רוסלאַנד ניצן†דעם†„ די“†דערפֿאַר ¨† ווייַל†אין† דער†רוס† ישער שפּראַך† איז† דאָס† וואָרט†„פּעסניאַ “† ©ליד ®† פֿון† אַ ווייַבלעכן† מיןÆ † איך† בין† ניט† זיכער† אין† דעםÆ ערשטנס¨ † ס$ זייַנען† דאָ† אַ† סך† אַנדערע† ווע†רטער ¨ וואָס† אין† רוסיש† זייַנען† זיי† דער† ווייַבלעכער † מין† און† אין† ייִדיש† —† זאַכלעכער† מין¨ † למשל¨ „קניגאַ “† ©בוך ®Æ † צווייטנס¨ † די† אומבאַוווּ†סטע פֿאַ†רפֿאַסער† פֿון† פֿאָלקסלידער† האָבן† געהאַט† אַ פּאָעטישן†געשמאַק† און†דערפֿאַר† האָט†די† פֿאָלקס נשמה† אויפֿגענומען† דעם† אַרטיקל† „די“† צום סובסטאַנטיוו† „ליד Æ“† דאָס† פֿאָלק† האָט† אינטויִ≠ טיוו† געפֿילט¨ † פֿאַרשטאַנען¨ † אַז† פֿאַרן† וואָרט „ליד “¨ † דעם† זייער† וויכטיקן† אין† דער† ייִדישער שפּראַך¨ † פּאַסט† מער† דער† ווייַבלעכער† מין°† אַ ים† ייִדישע† טרערן† האָט† אַרייַנגענומען† אין† זיך אונדזער† פֿאָלקסליד† און† זי† האָט† פֿאַרדינט† דעם לעבעדיקן†אַרטיקל†„ די“†און† דעם†„דאָס “¨ †וואָס קלינגט†ווי†—† שאָסÆÆÆ

אין† יאָר† π±≥†± איז† אין† ווילנע† אַרויס† דאָס יאָרבוך†„דער† פּנקסÆ“† אָט† וואָס† עס† שרייַבט† אין אַן† אַרטיקל† בÆ † באָראָכאָוו†∫ ÆÆÆ„פֿאַרדייַטשנדיק די† שפּראַך¨ † האָט† דער† משׂכּיל† לחלוטין† פֿאַר≠ דאָרבן† אויך† די† ייִדישע† גראַמאַטיק∫† ער† האָטÆÆÆ אַרייַנגעפֿירט† דעם† מיטלערן† מין† פֿון† די† הויפּט≠ ווערטער¨ † וואָס† די† ייִדישע† שפּראַך† האָט† כּמעט ניט† געהאַט† ©בפֿרט† די† ליטווישע® ÆÆƆ“און† נאָך ∫ „אַזוי† האָט¨ † למשל¨ † די† הייַנטיקע† ייִדישע† גראַ≠ מאַטיק†גרויסע† צרותÆÆÆ †מיט† דעם†מיטלערן† מיןÆÆÆ “

וואָס† זשע† האָבן† מיר† הייַנטø † ווערטערבי≠ כער¨ † וווּ† ס$ איז† אָנגעוויזן¨ † אַז† „ליד“† איז† אַ זאַכלעכער† † מיןª † אין† אַנדערע¨ † פֿאַרקערט† —† אַ ווייַבלעכער† † מין¨ † און† אין† דריטן†—† אי† ווייַבלע≠ כער¨ †אי† זאַכלעכער†מין Ɔ וואָס†זשע† זאָל†נ עבעך† טאָן† דער† סטודענט¨ † די† תּלמידים† וואָס† לע†רנען זיך† ייִדישø † כ$ מיין¨ † אַז† יעדערער† פֿון† זיי† דאַרף דאָס†אַליין† באַשטימען†פֿאַר† זיך¨ †לויט† זייַן†ג עפֿיל†¨ לויט†זייַן† געשמאַק¨ †גוסט ¨† אַזוי¨ †ווי† ס$ זאָגט†אים אונטער† די† נשמה† און† ניט† די† גראַמאַטיקÆ † איך וויל†פֿאָרלייגן† דרייַ†רייען† ענלעכע†ווע† רטער†און באַגריפֿן†—† אפֿשר† וועט† עס† העלפֿן† צו† מאַכן† אַ ריכטיקן†אויסוואַל∫ די פּ עמע, די ב ל דע, די עלעגיע, די בל, די

מוזע, די ליריק…, ד ס ליד דער דיכטער — די דיכטונג; דער פּ עט — די

פּ עזיע; דער לידלער — ד ס ליד די ליבע" ליד / ד ס ליבע" ליד; די לקסליד /

ד ס לקסליד. פֿאַר† מיר† פּערזענלעך† איז† געווען† גרינגער צו† מאַכן† דעם† אויסוואַל¨ † ווייַל† דעם† אַרטיקל „די“† צום† וואָרט†„ליד“† האָב† איך† אייַנגעזאָפּט † מיט†דער† מאַמעס†מילך Ɔ כאָטש¨ †אויב† זאָגן†דעם אמת¨ † כ$ געדענק† שוין† ניט† פּינקטלעך† פֿון† וואָס פֿאַר†אַ† בריסט†אירער†—† צי†פֿון† דער†לינקער ¨† צי פֿון†דער† רעכטערÆÆÆø

מילאÆ † מיר† ווייסן¨ † אַז† די† פֿילאָלאָגן¨ † בייַ† וועלכע† אין† יסוד† פֿון† זייער† וויסן† ליגט† די† דייַטשישע† גראַמאַטיק¨ † רעכענען† אָפֿט† מאָל¨ † אַז†זיי† זענען†גראַמאָטנער† פֿון†די† שרייַבער†און† פּאָעטןÆ † דאָס† זעלבע† קאָן† מען† זאָגן† וועגן† די† רעדאַקטאָרן† פֿון† די† ייִדישע† אויסגאַבעסÆ † לייע≠ נענדיק† איצטער¨ † צום† בייַשפּיל¨ † די† אַמאָליקע† ליטעראַרישע†בלעטער† קאָן†מען† דען†זיך† אָפּזוכן¨ † ווי†אַזוי† ס$ האָט†געשריבן† דער†צי† יענער†מחבר∫† „די† ליד“† צי† „דאָס† ליד“¨† אַז† די† גראַמאָטנע† רעדאַקטאָרן† פֿון†„ל Ɔ בÆ †“האָבן† געהאַלטן† בלויז† פֿון† „דאָס† לידÆ“† וועט† וועלן¨ † צום† בייַשפּיל¨ † איינער† אַ† פֿאָרשער† אין† אַ† הונדערט† יאָר† אַרום† וויסן¨ † ווי† אַזוי† האָט† געזאָגט† משה† לעמסטער∫† „די† ליד“† צי†„דאָס† לידÆ“† וועט† ער† נעמען† מייַן† פֿרייַנד†לודענס† זשורנאַל†לעבנס פֿראַגן† און†זאָגן ¨† אַז†„דאָס† לידø“

איך†מיין ¨† אַז†אַ† רעדאַקטאָר†פֿון† אַ†ייִד† ישער† אויסגאַבע† דאַרף† צו† ערשט† שעצן† דעם† מחבר† און†ערשט† דערנאָך†—†די† גראַמאַטיק°†פֿאַ† רשטייט† זיך¨ † אַז† עס† גייט† די† רייד† וועגן† פּראָפֿעסיאָנע≠ לע† שרייַבער¨ † און† ניט† אַנאַלפֿאַבעטןÆ † אַגבֿ¨ † אַזאַ† רעדאַקטאָר¨ † וואָס† האָט† געשעצט† דעם† מחברס† שפּראַך¨ †דעם† מחברס†לשון ¨† אַפֿילו†דעם† מחברס† דיאַלעקט¨ †איז† געווען†ד“ר†מרדכי† שעכטער†פֿון† אויפֿן†שוועל Æ

דאָך†גייען† מיר†ווייַטער Ɔ ווי†מיר† ווייסן†איז† ייִדיש† אַ† פֿאָלקסשפּראַך¨ † טאָ† לאָמיר† זיך† ווענדן† צום†פֿאָלק Æ

צווישן† די† פֿאָלקסלידער¨ † וואָס† ס$ האָבן† גע≠ זאַמלט†און† סיסטעמאַטיזירט†ס Ɔ גינזבורג†און† פּÆ † מאַרעק† אין† אַ† באַזונדער† ביכל¨ † אַרויסגעגעבן† † איןπ∞±† ±¨ † געפֿינען† מיר† אַזאַ† ליד∫†„אַז† דו† וועסט† הערן†די† ליד†זינגען ¨Ø †וואָס† פֿאַר†אַ† פּנים†ווע† סטו† האָבן† בייַ† דער† וועלטÆ“† צי† נאָך∫†„איך† זיץ† מיר† אין† שיף† און† זינג† מיר† אַ† ליד¨Ø † די† ליד† וואָס† צו† מיר†פּאַסט Æ“† אין†די† סאָוועטישע†אויסג אַבעס††פֿון† פֿאָלקלאָרלידער†געפֿינען† מיר∫ ליד, ליבע מענטשן, וועל איך אייַך זינגען, ליד ון רייַטיק דערנ כט; די ליד, מענטשן, מעגט איר מיך אויסהערן, ווען ג ט ה ט מיר צו מייַן זיס לעבן געבר כט… בייַ†י Ɔ לÆ †כּהן† אין†שטודיעס† וועגן†ייִדישער† פֿאָלקסשאַפֿונג∫ ברידער שרעקט זיך ניט איבער, דעם שטריק וו ס מען ה ט רוו ר ן אויף מיר, נ ר ן נדענקונג ל ז איך אייַך איבער, ז די ליד ז לט איר זינגען נ ך מיר… קלאָר∫† דאָס† פֿאָלק¨ † דער† אַרבעטער קלאַס† האָט†געניצט† דעם†אַרטיקל†„ די“†צו† דעם†וואָרט† „ליד Æ“† וואָלטן† דאָך† געדאַרפֿט† די† סאָציאַליסטן¨ † די†בונדיסטן ¨† זיך†אָנכאַפּן† פֿאַרן†„די“† און†טענהן ¨† אַז† מע† דאַרף† ניצן†„די “¨ † ווייַל† דער† אַרבעטער קלאַסÆÆÆ †איז† ניין¨ †מייַן† פֿרייַנד†י Ɔ לודען†האָט† זיך† אָנגעכאַפּט†דווקא† פֿאַרן†„דאָס“°

מע† דאַרף† אַנערקענען¨ † אַז† די† ליטוואַקעס† האָבן†דעם† פּאַרעווע†אַרטיקל†„ דאָס“†אין† גאַנצן† ניט† געניצטÆ † אָט† וואָס† עס† שרייַבט† זיאַמע† † טעלעסין† אין† זייַן† גרויסער† ליד∫†„דער† דריטער† גראַמאַטישער†מין“∫ …דו ה סט ד רטן, ז גסטו, געלערנט, גר מ טיקע ה סטו געקנעלט. רוו ס ז ל מען אים ניט רווערן, דעם ד זיקן „ד ס“אויף דער וועלט?… יאָרπ±∂† ±¨ †פֿאַר† דער†אָקטאָבער רעוואָלוציע ¨† פֿון† אָשר†שוואַרצמאַן† צו†דוד† האָפֿשטיין∫†„איך† האָב† באַקומען† דייַן† בריוו† מיט† דער† לידÆ † עפּעס† קאָן† איך†וועגן† איר†גאָרנישט† ניט†זאָגן Æ“

בייַ† איציק† פֿעפֿערן† לייענען† מיר ∫† „ס $איז† דאָ† אַ† ליד¨ † זי† איז† נאָך† ניט† געבאָרן“† אאַז“וו Ɔ לאָמיר† אַרייַנקוקן† אין† אַנדערע† וועטערביכערÆ † אין† דעם† שוין† דערמאָנטן† רוסיש ייִדישן† ווער≠ טערבוך† אונטער† דער† רעדאַקציע† פֿון† מÆ † שאַ≠ פּיראָ¨ †ע Ɔ ספּיוואַק†און† מÆ †שולמאַן† שטייט†בייַם† סובסטאַנטיוו† „ליד“† —† ווÆ ¨† דאָס† מיינט† ווייַ≠ בערישער† מיןÆ † אין† ראַטן פֿאַרבאַנד† האָט† מען† געשריבן†„די† לידÆ“†פֿאַרשטייט† זיך¨ †אויך† אינעם† זשורנאַל† „סאָוועטיש† היימלאַנדÆ“† פֿון† דעסט† וועגן†איז† עס†אַ† פּאַראַדאָקסÆ †לאָזט† זיך†אויס ¨† אַז† דער† רעדאַקטאָר† פֿונעם† זשורנאַל¨ † דער† קאָמו≠ ניסט¨ †אַנטיציוניסט ÆÆƆ אַהרן†ווערגעליס ¨† איז†גע≠ ווען† מער† דעמאָקראַטיש† ווי† מייַן† פֿרייַנד† דער† סאָציאַליסט†יצחק† לודעןÆ

אָט† האָט† איר† אַ† באַווייַז ∫† אין† μπ∂ †± גייט† אַרויס† אין† מאָסקווע† די† זאַמלונג† פֿון† סאָוועטי≠ שער† פּאָעזיע† האָריזאָנטןÆ † דער† רעדאַקטאָר† פֿון† דער†זאַמלונג† איז†אַ Ɔ ווערגעליסÆ †דאָרטן† געפֿ†ינען† מיר† בייַ† רחל† בוימוואָל∫†„פֿאַרעקשנט† איך† קום† צו†מייַן† ייִנגערער†ליד ØÆ؆ איך†גלי† זי†אין† האַרצן† אַזוי† ווי† אַ† שמידÆ“† בייַ† שיקע† דריז∫†„דאָס† ליד† פֿון†אַ† שלייַפֿערÆ“†הייסט† עס¨ †אַז† ווערגעליס†האָט† דערלאָזט†צוויי† מינים†אַרטיקלען† צו†דעם† וואָרט† ליד†—† אי†„די “¨ † אי†„דאָס Æ“† דעמאָקראַטיש°† † נאָר† ניט†בלויז† ער†האָט† עס†געטאָן Æ

אין†דער† אַנטאָלאָגיע†אַ† שפּיגל†אויף† אַ†שטיין† ©תּל אָבֿיבֿ ¨π∂¥† ±® ¨† אונטער† דער† רעדאַקציע† פֿון† חנא†שמערוק ¨† לייענען†מיר† בייַ†דוד† האָפֿשטיין∫† „די† ליד† פֿון† מייַן† גלייַכגילט“† און† בייַ† משה† קולבאַק∫†„ער† וויינטÆ †ער† זינגט†דאָס† בידנע†ליד† פֿון†גרוי† און†אָרעם Æ“

יוסף† קערלער† און† באָריס† קאַרלאָוו† האָבן† אַרויסגעגעבן†אין† ירושלים†אַן† אַלגעמיינע†זאַמ≠ לונג†לידער∫† שפּיגל כּתבֿÆ †לייענען† מיר†בייַ† יוסף† קערלער∫†„כ $וויל† גרייכן† צו† דער† קורצער† ליד¨Ø וואָס† וואַרפֿט† נאָך† זיך† אַ† לאַנגן† שאָטןÆ“† בייַ† בÆ † קאַרלאָוון∫† „דאָס† קורצע† ליד† וואָס† וואַרפֿט† אַ† לאַנגן† שאָטןÆ“† קלאָר†—† דער† פּאָעט† יÆ † קערלער† זאָגט†„די† לידÆ“† פֿרעגט† זיך¨ † בייַ† וועמען† האָט† זיך† מייַן† פֿרייַנד† בÆ † קאַרלאָוו† אויסגעלערנט† צו† זאָגן†„דאָס† לידø“

שמעון†סאַנדלער† האָט†אין† מאָסקווע¨ πΠπ†± ¨† אַרויסגעגעבן† זייַן† „סאַמאָוטשיטעל“† —† ייִדיש† לערנבוך† פֿאַר† אויסלערנען† זיך† ייִדיש† זעלבסט≠ שטענדיק¨ † וווּ† ער† ברענגט† אַ† בייַשפּיל† און† שרייַבט†„די† לידÆ“†שפּעטער ¨† אין∞∞±† ≤¨ †אין† זייַן† ייִדיש†לערנבוך† פֿאַר†רוסיש ריידנדיקע ¨† אין†דעם† זעלבן† פּאַראַגראַף† לייענען† מיר† שוין† —† „דאָס† לידÆ“† די† אויסגאַבע† האָט† פֿינאַנצירט† דער† ניו יאָרקער† ייִוואָÆÆÆ † וואָלט† איך† געזאָגט∫†„ווער† עס† באַצאָלט†געלט ¨† דער†דעם† אויסלייג†ב אַשטעלט†Æ“

לאָמיר† אַרייַנקוקן† נאָך† אין† איין† ווערטער≠ בוךÆ † ניט† לאַנג† איז† אין† מאָסקווע† אַרויס† דער† „באָ† לשוי† ייִדיש רוסקי† סלאָוואַר“† ©דער† גרוי≠ סער†ייִדיש רוסישער† ווערטערבוך® Ɔ בייַם†וואָרט† „ליד“† שטייט† בפֿירוש† —† די Øדאָס Ɔ בראַוואָ°† מאָלאָדעץ† איז† דער† מחבר† אַÆ † סאָלדאַטאָוו°† אַ† בחור†אַ† געבוירענער†אין† ראַטן פֿאַרבאַנד¨ †אין† אַ† לאַנד† מיט† אַ† קאָמוניסטישער† אידעאָלאָגיע† און† פֿון† דעסט† וועגן† אַזוי† דעמאָקראַטיש† אין† דער† ייִדישער†גראַמאַטיק°

דודה שטיין ווען דער טויט ז ל זיך ניט קערן, וווּ די ז ך ז ל ניט געשען. כ הער די ליד, וו ס איך וויל הערן, כ זע ד ס בילד, וו ס איך וויל זען…

ניט† לאַנג† צוריק† האָב† איך† אָנגעשריבן† אַ† באַגריסונג† פֿאַר† נחמה† ליפֿשיץ† צו† איר† Πμסטן† יוביליי† און† געשיקט† די† באַגריסונג† צו† יצחק† לודען¨ †ער† זאָל†זי† אָפּדרוקן†אין† זשורנאַל†„לעבנס פֿראַגןÆ“†אין† דעם†אַרטיקל† זענען†געווען† אַזוינע† פֿראַזעס∫†„איר† זענט† געוועןÆÆÆ † דאָס† קלינגע†נדי≠ קע† גלעקעלע† פֿון† דער† ייִדישער† פֿאָלקסליד † “¨ † „אייַער† געטרייַשאַפֿט† דער† ייִדישער† לידÆÆÆ †“אויפֿן†צווייטן† טאָג†קלינגט† מיר†אָן† מייַן†פֿרייַנד† יÆ † לודען† און† זאָגט† גאַנץ† אָפֿן¨ † מיט† אַ† בונדיס≠ ט†ישער† פּרינציפּיעלקייט∫†„האָסט† אָנגעשריבן† אַ† ניט גראַמאָטנע† באַגריסונג°“†—† וואָסיø †—† פֿרעג† איך† איםÆ „†דו† שרייַבסט† אויפֿן† אָרט† פֿון ∫†’דאָס† ליד‘†—†’די† לידÆ“‘ † דערנאָך† גיט† ער† צו∫†„בלויז† אַבֿרהם† סוצקעווער† פֿלעגט† זיך† דערלויבן† צו† שרייַבן†—†’די† ליד ‘¨ † נאָר† דאָס† איז† דאָך† סוצקע≠ † ווער°“†זאָג† איך†אים∫† ערשטנס¨ †זינט† איך†ג עדענק†† זיך¨ †האָב† איך†געזאָגט† און†געשריבן† נאָר†—†„די† לידÆ“† און† פֿאַר† מיר† „דאָס† ליד“† קלינגט† דאָס† זעלבע†ווי†„ דאָס†בונדיסט Æ“

צווייטנס¨ † דעם† אַרטיקל† „די“† צום† סוב≠ סטאַ†נטיוו† „ליד “¨ † האָבן† נאָך† געניצט∫† אָשר† שוואַר†צמאַן ¨† דוד† האָפֿשטיין¨ † איציק† פֿעפֿער¨ † פּרץ† מאַרקישÆÆÆ † אויך† ניט† קיין† קליינע† פּאָעטןÆ † דריטנס¨ † קוק† אַרייַן† אין† דעם† „רוסיש ייִדישן† ווע†רטערבוך “¨ † אַרויסגעגעבן† אין† מאָסקווע¨ † πΠ¥Æ± „†נו ¨†—† ענטפֿערט† יÆ † לודען¨ †—† ס$ איז† שוין† שפּעט† צו† פֿאַרריכטן¨ † דער† זשורנאַל† איז† אין† דרוקÆÆÆ “

לאָמיר† זיך† טאַקע† אַ† ביסל† אַרייַנטיפֿן† אין† דער† געשיכטע† פֿון† די† אַרטיקלען† „דאָס“† און† „די“† צום† סובסטאַנטיוו† —† לידÆ † צו† ערשט¨ † אָנהייבן† פֿון† די† ווערטערביכערÆ † אויף† אוריאל† ווייַנרייַכס† מאָדערנער† ענגליש ייִדיש† ייִדיש ענגליש† ווערטערבוך† האָב† איך† קיין† האָפֿענונג† ניט†געהאַט ¨† דאָך†אַרייַנגעקוקט Ɔ פֿאַרשטייט†זיך† —† „דאָס† ליד“¨† ווי† אָפּגעשניטן°† טראַכט† איך¨ † מע† דאַרף† זען† וואָס† עס† שרייַבט† וועגן† דעם† מייַן† פֿרייַנד† יצחק† ניבאָרסקי† אין† זייַן† ייִדיש פֿראַנצייזיש† ווערטערבוךÆ † אַנטוישט† זיך† —† „דאָס† ליד“¨† ווי† אָפּגעהאַקט°† טראַכט† איך† מיר¨ † כּמעט†אַלע† סאָוועטישע†שרייַבער† און†די† כטער¨ † אָנהייבנדיק†פֿון† אָשר†שוואַרצמאַן ¨† האָבן†ג עניצט†† דעם†אַרטיקל†„ די“†צום† וואָרט†„ליד “ª †ווער† זשע† האָט† גענומען† אויף† זיך† די† דרייסטקייט¨ † כ$ וויל† ניט† זאָגן† די† חוצפּה¨ † אָפּצוּוואַרפֿן† דעם† דאָזיקן† † פֿאַקטø † וואָס† פֿאַר† אַ† פֿילאָלאָגן¨ † שפּראַ†כפֿאָר≠ שער¨ † אויף† וואָס† פֿאַר† אַ†„געהיימער† וועטשע≠ רע“¨† האָבן† באַשטימט¨ † אַז† דער† אַרטיקל† „די“† פּאַסט† ניט† צום† וואָרט† —† ליד ø† כ$ מיין¨ † אַז† די† גראַמאַטיק† † דאַרף†אויך† זייַן†דעמאָקראַטיש°† וואָס† זשע¨ †די† ייִדי†שע† גראַמאַטיק†פֿון† די†סאָוועטישע† פֿילאָלאָגן† † איז†טריף† און†פֿון† די†ייִדישע† מערבֿ פֿילאָ†לאָגן†—† כּשר ø† נאָר†לאָמיר† ברענגען†אַ† ביסל†

בייַ†שפּילן Æ

אַ†ציטאַט† פֿון†אַ† בריוו¨ †אָנגעשריבן† נאָך†אין†

Newspapers in Yiddish

Newspapers from USA

© PressReader. All rights reserved.